Adhyaya 216

Verse 1

आनर्त उवाच । अन्येऽपि विविधाः कालाः सन्ति पुण्यतमा द्विज । कस्माच्चेंदुक्षये श्राद्धं विशेषा त्समुदाहृतम्

आनर्त म्हणाला—हे द्विज! इतरही अनेक प्रकारचे काळ अत्यंत पुण्यदायक आहेत; मग चंद्रक्षयकाळी (कृष्णपक्षी) श्राद्ध विशेषतः का सांगितले आहे?

Verse 2

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने

हे महामुने! हे सर्व मला विस्ताराने सांगा।

Verse 3

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाराज श्राद्धार्हाः संति भूरिशः । कालाः पितृगणानां च तृप्तिदास्तुष्टिदाश्च ये

भर्तृयज्ञ म्हणाला—हे महाराजा! हे खरे आहे. श्राद्धास योग्य असे अनेक काळ आहेत—जे पितृगणांना तृप्ती व संतोष देतात।

Verse 4

मन्वाद्या वा युगाद्याश्च तेषां संक्रांतयोऽपराः । व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं सोम सूर्ययोः

मनू व युगांचे आरंभ, त्यांच्या विविध संक्रांती, व्यतीपात, गजच्छाया तसेच चंद्र व सूर्यग्रहण—हे सर्व पुण्यकाळाचे विशेष प्रसंग मानले जातात।

Verse 5

एतेषु युज्यते श्राद्धं प्रकर्तुं पितृतृप्तये । तथा तीर्थे विशेषेण पुण्य आयतने शुभे

या काळांत पितृतृप्तीसाठी श्राद्ध करणे योग्य आहे; तसेच तीर्थस्थानी—शुभ पुण्यायतनात—विशेषतः ते अनुष्ठान प्रशंसनीय आहे।

Verse 6

श्राद्धार्हैर्ब्राह्मणैः प्राप्तैर्द्रव्यैर्वा पितृवल्लभैः । अपर्वण्यपि कर्तव्यं सदा श्राद्धं विचक्षणैः

श्राद्धार्ह ब्राह्मण उपलब्ध असतील, किंवा पितरांना प्रिय द्रव्य असेल, तर पर्वतिथी नसली तरीही विवेकी जनांनी नेहमी यथाशक्ती श्राद्ध करावे।

Verse 7

सोमक्षये विशेषेण शृणुष्वैकमना नृप । अमा नाम रवे रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः

हे नृपा! एकचित्ताने चंद्रक्षयाचा विशेष उपदेश ऐक; सूर्यांत ‘अमा’ नावाची शक्ति स्थित आहे, जी सहस्र किरणांमध्ये प्रधान म्हणतात।

Verse 8

यस्य स्वतेजसा सूर्यः प्रोक्तस्त्रैलोक्यदीपकः । तस्मिन्वसति येनेन्दुरमावस्या ततः स्मृता

ज्याच्या स्वतेजामुळे सूर्य ‘त्रैलोक्यदीपक’ म्हणून सांगितला आहे; जेव्हा चंद्रमा त्या तेजात वास करतो, तेव्हा ती तिथी ‘अमावस्या’ म्हणून स्मरली जाते।

Verse 9

अक्षया धर्मकृत्ये सा पितृकृत्ये विशेषतः । अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा

ती अमावस्या धर्मकृत्यांत अक्षय फल देणारी असून, विशेषतः पितृकृत्यांत महापुण्यदायिनी आहे। त्या वेळी अग्निष्वात्त, बर्हिषद, आज्यप व सोमप हे पितृगण विशेषतः संबंधित मानले जातात।

Verse 10

रश्मिपा उपहूताश्च तथैवायंतुनाः परे । तथा श्राद्धभुजश्चान्ये स्मृता नान्दीमुखा नृप

हे नृपा, रश्मिपा, उपहूत, तसेच आयंतुन आणि इतर जे श्राद्धभुज म्हणून ओळखले जातात—हे सर्व नान्दीमुख पितर म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 11

एते पितृगणाः ख्याता नव देवसमुद्भवाः । आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यावश्विनावपि

हे पितृगण ‘नऊ’ म्हणून ख्यात असून देवसमुद्भव मानले जातात—म्हणजे आदित्य, वसु, रुद्र आणि नासत्य (अश्विन) हेही।

Verse 12

सन्तर्पयन्ति ते चैतान्मुक्त्वा नान्दीमुखान्पितॄन् । ब्रह्मणा ते समादिष्टाः पितरो नृपसत्तम

हे नृपश्रेष्ठ, नान्दीमुख पितरांना बाजूला ठेवून ते इतर पितरांना तर्पणाने संतुष्ट करतात। हे पितृगण ब्रह्म्याने या कर्मासाठी नियुक्त केलेले आहेत।

Verse 13

तान्संतर्प्य ततः सृष्टिं कुरुते पद्मसंभवः

त्यांना संतर्पून मग पद्मसम्भव (ब्रह्मा) सृष्टीकर्म करतो।

Verse 14

पितरो अन्येऽपि मर्त्या निवसन्ति त्रिविष्टपे । द्विविधास्ते प्रदृश्यंते सुखिनोऽसुखिनः परे

इतर पितरही—जे पूर्वी मनुष्य होते—त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे वास करतात. ते दोन प्रकारचे दिसतात—काही सुखी, तर काही अन्य दुःखी.

Verse 15

येभ्यः श्राद्धानि यच्छंति मर्त्य लोके स्ववंशजाः । ते सर्वे तत्र संहृष्टा देववन्मुदिताः स्थिताः

ज्यांना त्यांच्या स्ववंशजांनी मर्त्यलोकी श्राद्ध अर्पण केले, ते सर्व तेथे हर्षित राहतात—देवांसारखे आनंदित.

Verse 16

येषां यच्छन्ति ते नैव किंचित्किञ्चित्स्ववंशजाः । क्षुत्पिपासाकुला स्ते च दृश्यन्ते बहुदुःखिताः

परंतु ज्यांच्यासाठी स्ववंशज काहीच अर्पण करत नाहीत, ते भूक-तहान यांनी व्याकुळ होऊन अतिशय दुःखी दिसतात.

Verse 17

कस्यचित्त्वथ कालस्य पितरः सुरपूजिताः । अग्निष्वात्तादयः सर्वे त्रिदशेन्द्रमुपस्थिताः

मग एका वेळी देवांनी पूजिलेले पितर—अग्निष्वात्त आदि सर्व—त्रिदशेंद्र (इंद्रदेव) यांच्यापाशी उपस्थित झाले.

Verse 18

भक्त्या दृष्टा महाराज सहस्राक्षेण पूजिताः । तथान्यैर्विबुधैः सर्वैः प्रस्थिताः स्वे निकेतने

हे महाराज, सहस्राक्ष (इंद्र) यांनी त्यांना भक्तिभावाने पाहिले व पूजिले. तसेच इतर सर्व देवांनी सन्मान केल्यावर ते आपल्या धामाकडे प्रस्थित झाले.

Verse 19

पितृलोकं महाराज दुर्लभं त्रिदशैरपि । तान्दृष्ट्वा प्रस्थितान्राजन्पितरो मर्त्यसंभवाः

हे महाराज, पितृलोक त्रिदशांनाही दुर्लभ आहे. त्यांना प्रस्थान करताना पाहून, मर्त्यजन्म पावलेले पितरही त्यांच्या कडे मन लावून उभे राहिले.

Verse 20

क्षुत्पिपासार्दिता ये च त ऊचुर्दैन्यमाश्रिताः । स्तुत्वाऽथ सुस्तवैर्दिव्यैः पितृसूक्तैश्च पार्थिव

हे पार्थिव, भूक-प्यासेने पीडित झालेले ते दीनभावाने बोलू लागले. मग दिव्य उत्तम स्तोत्रे व पितृसूक्तांनी स्तुती करून त्यांनी विनंती मांडली.

Verse 21

वेदोक्तैरपरैश्चैव पितृतुष्टिकरैः परैः । ततः प्रोचुश्च संहृष्टाः पितरस्तान्सुरोद्भवाः

वेदोक्त व इतर श्रेष्ठ, पितरांना तृप्त करणाऱ्या मंत्रांनी स्तुती केल्यावर, देवोद्भव पितर आनंदित होऊन त्यांना म्हणाले.

Verse 22

प्रसन्नाः स्मो वयं सर्वे युष्माकं शंसितव्रताः । तस्माद्ब्रूत वयं येन यच्छामो वो हृदि स्थितम्

‘तुमची व्रते स्तुत्य आहेत; आम्ही सर्व प्रसन्न आहोत. म्हणून सांगा—कोणत्या उपायाने आम्ही तुमच्या हृदयातील अभिलाषा पूर्ण करू?’

Verse 23

पितर ऊचुः । वयं हि पितरः ख्याता मनुष्याणामिहागताः । स्वर्गे स्वकर्मणा नित्यं निवसाम सुरैः सह

पितर म्हणाले—‘आम्हीच पितर म्हणून प्रसिद्ध आहोत; मनुष्यांच्या हितासाठी येथे आलो आहोत. स्वर्गात स्वकर्माच्या पुण्यबळाने आम्ही देवांसह नित्य वास करतो.’

Verse 24

विमानेषु विचित्रेषु संस्थिताः सर्वतोदिशम् । वांछितेषु च लोकेषु यामो ध्वजपताकिषु

आम्ही विचित्र दिव्य विमानांत सर्व दिशांनी स्थित होऊन, ध्वज-पताकांनी अलंकृत, इच्छित लोकांकडे गमन करतो।

Verse 25

हंसबर्हिण जुष्टेषु संसेव्येष्वप्सरोगणैः । गन्धर्वैर्गीयमानाश्च स्तूयमानाश्च गुह्यकैः

हंस-मयूरांनी रम्य अशा स्थानी, अप्सरागणांनी परिचरित, गंधर्वांनी गेय आणि गुह्यकांनी स्तुत, आम्ही मानाने वास करतो।

Verse 26

परं सन्तिष्ठमानानामस्माकं त्रिदशैः सह । अत्यर्थं जायते तीव्रा क्षुत्पिपासा सुदारुणा

तरीही तेथे त्रिदशांसह राहात असताना, आमच्यात अत्यंत तीव्र व अत्यंत दारुण अशी भूक-तहान उत्पन्न होते।

Verse 27

यस्या मन्यामहे चित्ते वह्निमध्यगता वयम् । भक्षयामः किमेतान्हि पक्षिणो विविधानपि । हंसादीन्मधुरालापान्किं वा चाप्सरसां गणान्

त्या तीव्रतेने आम्ही मनात असे मानतो की जणू आम्ही अग्नीच्या मध्यात आहोत। मग आम्ही काय खावे—हे विविध पक्षी, मधुरालाप हंसादी, की अप्सरांचे गणही?

Verse 28

यदि कश्चित्क्षुधाविष्टः कञ्चिदादाय पक्षिणम् । गुप्तो गृह्णाति भक्षार्थं हन्तुं शक्तोऽपि सोऽपि न

जर कोणी क्षुधेने व्याकुळ होऊन भक्ष्यासाठी गुप्तपणे एखादा पक्षी धरला, तरी सामर्थ्य असूनही तो त्याला मारू शकत नाही।

Verse 29

अजराश्चामराश्चैव स्वर्गे ये स्वर्गगाः खगाः । तथा मनोरमा वृक्षा नन्दनादि वनेषु च

स्वर्गात संचार करणारे पक्षी अजर व अमर आहेत; तसेच नंदनादि वनांत मनोहर वृक्षही आहेत।

Verse 30

फलिता ये प्रदृश्यंते प्राप्यांश्चापि मनोरमाः । तत्फलानि वयं सर्वे गृह्णीमः पितरो यदि

येथे दिसणारी मनोहर, पूर्ण पिकलेली फळे जणू सहज मिळण्यासारखी आहेत—अहो, आम्ही सर्व पितर ती आपल्या साठी घेऊ शकलो असतो तर!

Verse 31

न त्रुटंत्यपि यत्नेन समाकृष्टानि तान्यपि । एतल्लेखापगातोयं तृषार्त्ता यदि यत्नतः । प्रपिबामो न हस्तेषु तच्च तोयं पुनः स्पृशेत्

कितीही यत्नाने ओढले तरी ती फळे तुटत नाहीत. आणि तहान लागून आम्ही प्रयत्नपूर्वक लेखा-नदीचे हे पाणी प्यावे म्हणतो, ते पाणी हातात टिकत नाही—निसटून जाते; आम्ही पुन्हा व्यर्थ स्पर्श करीत राहतो.

Verse 32

भुंजानश्च न कोऽप्यत्र दृश्यतेऽत्र पिबन्नपि । तस्मात्त्रिविष्टपावासो ह्यस्माकं घोरदारुणः

इथे कोणीही खाताना दिसत नाही, पितानाही दिसत नाही. म्हणून आमच्यासाठी स्वर्गवासही अत्यंत घोर व कठोर झाला आहे।

Verse 33

एते सुरगणाः सर्वे ये चान्ये गुह्यकादयः । दृश्यंतेऽत्र विमानस्था सर्वे संहृष्टमानसाः

हे सर्व देवगण आणि गुह्यकादि इतरही येथे विमानांत स्थित दिसतात; सर्वांचे मन हर्षाने भरलेले आहे।

Verse 34

क्षुत्पिपासापरित्यक्ता नानाभोगसमाश्रयाः । कदाचिच्च वयं सर्वे भवामस्तादृशा इव

भूक-प्यास त्यागून नानाविध भोगांच्या आश्रयाने आम्ही राहतो; कधी कधी आम्ही सर्वजणही जणू देवांसारखे होतो।

Verse 35

क्षुत्पिपासापरित्यक्ताः सतोषं परमं गताः । तत्किं कारणमेतद्यत्क्षुत्पि पासा प्रजायते

आम्ही भूक-प्यास परित्यागून परम संतोषास पोहोचलो होतो; मग असे कोणते कारण की पुन्हा भूक-प्यास उत्पन्न होते?

Verse 36

आकस्मिकी च बाधा नः कदाचिन्न प्रणश्यति । तथा कुरुत भद्रं वो यथा तुष्टिः प्रजायते

आमची ही आकस्मिक बाधा कधीही खरोखर नष्ट होत नाही; म्हणून—तुमचे कल्याण असो—असा उपाय करा की (आम्हाला) तृप्ती उत्पन्न होईल।

Verse 37

शाश्वती नो यथाऽन्येषां देवानां स्वर्गवासिनाम् । यूयं हि पितरो यस्माद्देवानां भावितात्मनाम्

आमची स्थितीही स्वर्गवासी इतर देवांसारखी शाश्वत होवो; कारण तुम्हीच सिद्धात्मा देवांचे पितर आहात।

Verse 38

वयं चैव मनुष्याणां तेन वः शरणं गताः । पितर ऊचुः । अस्माकमपि चैवैषा कष्टावस्था प्रजायते

आणि आम्ही मनुष्यांचे पितर आहोत, म्हणून तुमच्या शरण आलो आहोत। पितर म्हणाले—आमच्याही बाबतीत हीच कष्टदायक अवस्था उत्पन्न होते।

Verse 39

शक्राद्या विबुधा व्यग्राः श्राद्धं यच्छंति नो यदा । ततश्चागत्य तान्सर्वे देवान्संप्रार्थयामहे

जेव्हा इंद्रादि देवगण आपल्या कार्यांत व्यग्र असूनही आम्हांस श्राद्ध-दान देतात, तेव्हा आम्ही तेथे येऊन त्या सर्व देवांना भक्तिभावाने विनवितो।

Verse 40

ततस्तृप्तिं प्रगच्छामस्तैर्देवैस्तर्पिता वयम् । युष्माकं वंशजा ये च प्रयच्छंति समाहिताः

त्यानंतर त्या देवतुल्य जनांनी विधिपूर्वक तृप्त केल्याने आम्ही पूर्ण तृप्तीला पोहोचतो; आणि तुमच्या वंशात जन्मलेले जे एकाग्रचित्ताने नियमानुसार तर्पण-दान करतात, त्यांच्यामुळेच आम्ही संतुष्ट होतो।

Verse 41

कथं न तृप्तिमायातास्ते सर्वे तैः प्रतर्पिताः । यत्र प्रमादिभिर्वंश्यैर्न तर्प्यंते कथंचन

ते सर्वे त्यांच्या द्वारा विधिपूर्वक तर्पित झाल्यावर तृप्त कसे होणार नाहीत? पण जिथे प्रमादी वंशज कधीही तर्पण करत नाहीत, तिथे पितर कधीच संतुष्ट होत नाहीत।

Verse 42

क्षुत्पिपासाकुलाः सर्वे ते तदा स्युर्न संशयः । किं पुनर्नरकस्था ये धर्मराजनिवेशने

तेव्हा ते सर्वे भूक-प्यासेने व्याकुळ होतील—यात संशय नाही; मग धर्मराजाच्या निवासस्थानी नरकात राहणाऱ्यांची अवस्था तर किती भयाण असेल!

Verse 43

एतद्धि कारणं प्रोक्तं युष्माकं च कथंचन । क्षुत्पिपासोद्भवं रौद्रं युष्माभिर्यदुदीरितम्

हेच कारण तुमच्या बाबतीतही सांगितले आहे; तुम्ही सांगितलेली भूक-प्यासेतून उत्पन्न होणारी ती रौद्र अवस्था ह्याच (विधिपूर्वक अर्पण-तर्पणाचा त्याग) यामुळे उद्भवते।

Verse 44

तदस्माकं विभागं चेद्यूयं यच्छत सत्तमाः । सर्वे कव्यस्य दत्तस्य तत्कुर्मो वै हितं शुभम्

म्हणून हे सत्तमांनो, तुम्ही आम्हांस आमचा यथोचित विभाग दिलात, तर दिलेल्या काव्य-श्राद्धदानाच्या प्रत्युपकारार्थ आम्ही सर्वे हितकर व शुभ असे कार्य करू।

Verse 45

ब्रह्माणं प्रार्थयित्वा च स्वयं गत्वा तदंतिकम् । बाढमित्येव तैरुक्ते तत आदाय तानपि

ब्रह्मदेवांची प्रार्थना करून तो स्वतः त्यांच्या समीप गेला; त्यांनी ‘बाढम्’ (तथास्तु) असे म्हटल्यावर तो त्यांनाही सोबत घेऊन निघाला।

Verse 46

दिव्याः पितृगणाः प्राप्ता विधेः सदनमुत्तमम् । नांदीमुखान्पुरस्कृत्य पितॄन्यांस्तर्पयेद्विधिः

दिव्य पितृगण विधात्याच्या (ब्रह्मदेवाच्या) उत्तम सदनास पोहोचले. नांदीमुख पितरांना अग्रस्थानी ठेवून विधात्याने इतर पितरांचे तर्पण केले।

Verse 47

सृष्टिकाले तु संप्राप्ते वृद्धिकामः सुरेश्वरः । अथ तैः सह ते सर्वे स्तुत्वा तं कमलासनम् । प्रणिपत्य स्थिताः सर्वे पितरो विनयान्विताः

सृष्टीचा काळ येताच, वृद्धिकामनेने सुरेश्वराने त्यांच्यासह कमलासन (ब्रह्मदेव) यांची स्तुती केली. विनययुक्त सर्व पितरांनी प्रणाम करून आदराने उभे राहिले।

Verse 48

पितॄंस्तान्विनयोपेतान्प्रणिपातपुरःसरान् । विधिः प्रोवाच राजेंद्र सांत्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा

हे राजेंद्र, विनययुक्त व प्रणामपूर्वक आलेल्या त्या पितरांना पाहून, विधात्याने (ब्रह्मदेवाने) कोमल वाणीने त्यांना सांत्वन करत म्हटले।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । किमर्थं पितरः सर्वे समायाता ममांतिकम् । देवतानां मया सार्धं संपूज्याः सर्वदा स्थिताः

ब्रह्मा म्हणाले—हे पितरहो, तुम्ही सर्व माझ्या सन्निधी कोणत्या कारणाने आला आहात? तुम्ही देवतांसह सदैव माझ्याकडून पूज्य व पूजनीय पदात प्रतिष्ठित आहात।

Verse 50

तथान्येऽपि च दृश्यंते युष्माभिः सह संगताः । य एते मानवा काराः स्वल्पतेजोन्विताः स्थिताः

तसेच तुमच्यासह इथे आणखी काही जण एकत्र दिसत आहेत—हे मनुष्य अल्प तेजाने युक्त होऊन येथे उभे आहेत।

Verse 51

पितर ऊचुः । पितरो मानवा ह्येते स्वर्गं प्राप्ताः स्वकर्मभिः । देवानां मध्यसंस्थाश्च पीड्यंते क्षुत्पिपासया

पितर म्हणाले—हे खरेच मानवी पितर आहेत. आपल्या कर्मांनी यांनी स्वर्ग प्राप्त केला आहे; तरीही देवांच्या मध्ये वसूनही हे भूक व तहान यांनी पीडित होतात।

Verse 52

यदा यच्छंति नो वंश्याः कव्यं चैव प्रमादतः । तदा गच्छंति नो तृप्तिं यानैर्यांति यथा सुराः

जेव्हा जेव्हा आमचे वंशज प्रमादाने कधी कधी आम्हाला कव्य अर्पण करतात, तेव्हा आम्हाला तृप्ती मिळते आणि आम्ही देवांसारखे दिव्य यानांनी गमन करतो।

Verse 53

तदैतैः प्रार्थनाऽस्माकं कृता शाश्वततृप्तये । न च शक्ता वयं दातुं तेन त्वां समुपस्थिताः

म्हणून यांनी आमच्या शाश्वत तृप्तीसाठी आमच्याकडे प्रार्थना केली आहे; पण ती देण्यास आम्ही समर्थ नाही, म्हणूनच आम्ही तुमच्याकडे आलो आहोत।

Verse 54

यथा स्युर्देवता व्यग्रास्तदाऽस्माकमपि प्रभो कव्यं विना भवेदेषा दशा कष्टा सुरेश्वर

जसे देवता व्यग्र होतात, तसेच हे प्रभो आम्हीही. काव्याविना ही कष्टदायक दशा येते, हे सुरेश्वर.

Verse 55

तस्मात्कुरु प्रसादं नः समेमेतैः सुरेश्वर । यथा स्याच्छाश्वती तृप्तिः स्वस्थानस्थायिनामपि

म्हणून, हे सुरेश्वर, यांच्यासह आम्हांवर प्रसाद करावा; जेणेकरून स्वस्व स्थानात राहणाऱ्यांनाही शाश्वत तृप्ती लाभो.

Verse 56

एतेऽस्माकं प्रदास्यंति कव्यं यन्निजवंशजैः । प्रदत्तं तेन संप्राप्ता वयं देव त्वदन्तिकम्

हे आपल्या वंशजांनी अर्पिलेले काव्य आम्हांस देतील; त्या दानामुळेच, हे देव, आम्ही तुमच्या सान्निध्यात आलो आहोत.

Verse 57

देवानां चैव यत्कव्यं तन्नास्माकं प्रतृ प्तये । यतः क्रियाविहीनं तन्न तेषां विद्यते क्रिया

देवांसाठीचे जे काव्य आहे ते आमच्या तृप्तीस कारण होत नाही; कारण आमच्या बाबतीत ते क्रियाविहीन आहे, आणि त्यांच्याकडे आमच्याविषयीची क्रिया नाही.

Verse 58

पितॄनुद्दिश्य यत्कव्यं ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते । स्नातैर्धौतांबरैर्मर्त्यैस्तद्भवेत्तृप्तिदं महत्

पितरांना उद्देशून जे काव्य ब्राह्मणांना दिले जाते, स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान केलेल्या मर्त्यांनी दिलेले ते महान तृप्तिदायक ठरते.

Verse 59

पितॄणां सर्वदेवेश इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । न स्नातस्याधिकारोऽस्ति देवानां च द्विजातिवत्

“हे सर्वदेवेश, पितरांसाठीच कर्म करावे”—अशी वैदिक श्रुती आहे. जो स्नान केलेला नाही, त्याला देवकर्मातही द्विजाप्रमाणे अधिकार नसतो.

Verse 60

पीयूषमपि तैर्दत्तं तेन नः स्यान्न तृप्तये

त्या (अयोग्य) लोकांनी दिलेले अमृतही आम्हांला तृप्त करणार नाही.

Verse 61

तस्मान्मानुषदत्तैर्नो यथा कव्ये प्रजायते । स्वर्गस्थानां परा तृप्तिः सममेतैस्तथा कुरु

म्हणून अशी व्यवस्था कर की मनुष्यांनी दिलेल्या अर्पणांनी श्राद्धातील कव्यात आमचा योग्य भाग सिद्ध होईल; आणि याच विधींनी स्वर्गस्थांची परम तृप्तीही होईल.

Verse 62

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । तानुवाच ततः सर्वान्पितॄन्पार्थिवसत्तम

भर्तृयज्ञ म्हणाला: हे ऐकून आणि बराच काळ चिंतन करून, लोकपितामह ब्रह्मा, हे राजश्रेष्ठा, मग त्या सर्व पितरांना म्हणाला.

Verse 63

ब्रह्मोवाच । अस्मिंस्त्रेतायुगे संज्ञा हव्यकव्यसमुद्भवा । संप्रयाता युगे युग्मे कलौ न प्रभविष्यति

ब्रह्मा म्हणाला: या त्रेतायुगात हव्य व कव्य यांशी संबंधित जी व्यवस्था उत्पन्न झाली आहे; युगयुगांचे युग्म सरल्यावर, कलियुगात ती नीट फोफावणार नाही.

Verse 64

यथायथा युगानां च ह्रास एष भविष्यति । तथातथा जना दुष्टा भविष्यंत्यन्यभक्तिकाः

जसे-जसे युगांचा ह्रास होईल, तसे-तसे लोक अधिक दुष्ट होतील आणि परक्या, अशुभ मार्गांवरील भक्ती-निष्ठेत गुंततील।

Verse 65

न दास्यंति यथोक्तानि ते कव्यानि कथंचन । ततः कष्टतराऽवस्था पितॄणां संभविष्यति

ते कोणत्याही प्रकारे शास्त्रोक्त काव्य-दान (पितृ-नैवेद्य) देणार नाहीत; त्यामुळे पितरांची अवस्था अधिकच कष्टदायक होईल।

Verse 66

तस्मादहं करिष्यामि सुखोपायं शरीरिणाम् । येन सन्तर्पिता यूयं परां तृप्तिमवाप्स्यथ

म्हणून मी देहधारी जीवांसाठी एक सुलभ उपाय करीन, ज्यायोगे तुम्ही पितर संतर्पित होऊन परम तृप्ती प्राप्त कराल।

Verse 67

पितुः पितामहस्यैव तत्पितुश्च ततः परम् । समुद्देशेन दत्तेन ब्राह्मणेभ्यः प्रभक्तितः

वडील, आजोबा आणि त्यांचेही वडील—यांची नावे उद्देशपूर्वक घेऊन, खरी भक्ती ठेवून ब्राह्मणांना जे दान दिले जाते, ते अर्पण त्या पितरांपर्यंत पोहोचते।

Verse 68

सर्वेषां स्यात्परा तृप्तिर्यावन्मां पितरोऽधुना । तथा मातामहानां च पक्षे नास्त्यत्र संशयः

अशा रीतीने माझ्या पितरांपर्यंत सर्वांना परम तृप्ती होते; तसेच मातामहांच्या पक्षातही—यात काहीही संशय नाही।

Verse 69

त्रिभिः सन्तर्पितास्तेऽपि तर्पिताः स्युर्ममावधि । युष्माकं तृप्तये यश्च सुखोपायो भविष्यति

त्या तिघांचे तर्पण झाले की माझ्या मर्यादेपर्यंत उरलेले सर्वही तृप्त होतात. आणि तुमच्या तृप्तीसाठी जो सुलभ उपाय असेल तो आता सांगितला जाईल.

Verse 70

तं शृणुध्वं महाभागा गदतो मम सांप्रतम् । पितॄनन्नेन येनैव समुद्दिश्य द्विजोत्तमान्

हे महाभागांनो, आता माझे वचन ऐका. पितरांना उद्देशून आणि श्रेष्ठ द्विजांना (ब्राह्मणांना) संबोधून त्याच अन्नार्पणाने हा विधी केला जातो.

Verse 71

तर्पयिष्यंति तेनैव पिण्डान्दास्यंति भक्तितः । तन्नाम्ना तेन वस्तृप्तिः शाश्वती संभविष्यति

त्याच उपायाने ते पितरांना तृप्त करतील आणि भक्तिभावाने पिंडदान देतील. त्या नावाने आणि त्या विधीने तुमची तृप्ती शाश्वत होईल.

Verse 72

तस्माद्गच्छत सन्तुष्टाः स्वानि स्थानानि पूर्वजाः

म्हणून, हे पूर्वजांनो, संतुष्ट होऊन आपल्या-आपल्या स्थानांना प्रस्थान करा.

Verse 73

ततस्ते सहितास्तैस्तु स्वानि स्थानानि भेजिरे । विमानैः सूर्यसंकाशैर्गत्वा पार्थिवसत्तम

त्यानंतर ते त्यांच्या सहित आपल्या-आपल्या धामांना पोहोचले; हे राजश्रेष्ठा, सूर्यसमान तेजस्वी विमानांत आरूढ होऊन ते गेले.

Verse 74

अथ संगच्छता राजन्कालेन महता ततः । तच्चापि न ददुः श्राद्धं मर्त्यास्त्रिपुरुषं च यत्

नंतर बराच काळ लोटल्यावर, हे राजन्, मर्त्यांनी त्रिपुरुषांच्या उद्देशाने करावयाचे ते श्राद्धसुद्धा दिले नाही।

Verse 75

नित्यं पितॄन्समुद्दिश्य बहवोऽत्र नराधिप । कव्यभागान्पुनस्तेषां तथा पूर्वं यथा नृप

हे नराधिप! येथे अनेक जण नित्य पितरांना उद्देशून अर्पण करतात; तरीही, हे नृप, त्यांचे कव्यभाग पूर्वीसारखे त्यांना मिळत नाहीत।

Verse 76

क्षुत्पिपासोद्भवापीडा महती समजायत । तेषां च दैविकानां च पितॄणां नृपसत्तम

हे नृपसत्तम! त्या दैवी पितरांनाही भूक व तहान यांपासून उत्पन्न झालेली मोठी पीडा झाली।

Verse 77

समेत्याथ पुनः सर्वे ब्रह्माणं शरणं गताः । प्रोचुश्च प्रणिपत्योच्चैः सुदीनाः प्रपितामहम्

मग ते सर्व पुन्हा एकत्र येऊन ब्रह्मदेवांच्या शरण गेले. अत्यंत दीन होऊन, नमस्कार करून, त्यांनी प्रपितामहास मोठ्याने विनविले।

Verse 78

भगवन्न प्रयच्छंति नित्यं नो वंशसंभवाः । श्राद्धानि दौःस्थ्यमापन्नास्तेन सीदामहे विभो

हे भगवन्! आमच्या वंशात जन्मलेले लोक नित्य आमची श्राद्धे देत नाहीत. त्यामुळे दुर्दशेला पडून, हे विभो, आम्ही क्षीण होत आहोत।

Verse 79

यथा पूर्वं तथा देव तदुपायं प्रचिन्तय । कंचिद्येन दरिद्रा वै प्रीणयंति च ते पितॄन्

म्हणून हे देव! पूर्वीप्रमाणेच सर्व होईल असा उपाय विचार करा—ज्यायोगे दरिद्रांनाही आपल्या पितरांना प्रसन्न व तृप्त करता येईल।

Verse 80

भर्तृयज्ञ उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा तानाह प्रपितामहः । कृपाविष्टो महाराज सर्वान्पितृगणांस्तथा

भर्तृयज्ञ म्हणाला—हे महाराज! त्यांचे वचन ऐकून करुणेने भरलेले प्रपितामह त्या सर्व पितृगणांना असे म्हणाले।

Verse 81

सत्यमेतन्महाभागा दौःस्थ्यं यांति दिनेदिने । जना यथायथा याति युगं श्रेष्ठं च पृष्ठतः

हे महाभागांनो! हे सत्य आहे—दिवसेंदिवस लोक दारिद्र्य-दुःखात पडत जातात; आणि जसा आचार ढासळतो तसा श्रेष्ठ युग मागे सरत जातो।

Verse 82

तथापि च करिष्यामि युष्मदर्थमसंशयम् । उपायं लघु सन्तृप्तिर्येन वोऽत्र भवि ष्यति

तरीही तुमच्यासाठी मी निःसंशय करीन; असा सोपा उपाय करीन की ज्यायोगे इथेच तुम्हाला सहज तृप्ती मिळेल।

Verse 83

अमानाम रवे रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः । तस्मिन्वसति येनेन्दुरमावास्या ततः स्मृता

‘अमा’ नावाच्या दिवशी सूर्य सहस्र किरणांसह प्रखर स्थित असतो; आणि त्या वेळी चंद्र त्याच्यात वास करतो असे मानल्याने ती तिथी ‘अमावस्या’ म्हणून स्मरली जाते।

Verse 84

तस्मिन्नहनि ये श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य चात्मनः । करिष्यंति नरा भक्त्या ते भविष्यंति सुस्थिताः

त्या दिवशी जे नर भक्तिभावाने पितरांच्या उद्देशाने व स्वतःच्या आत्मकल्याणासाठी श्राद्ध करतील, ते सुखसमृद्धीत दृढपणे प्रतिष्ठित होतील।

Verse 85

धनधान्यसमोपेता सर्वशत्रुविवर्जिताः । अपमृत्युपरित्यक्ता मम वाक्याद संशयम्

ते धन-धान्याने संपन्न, सर्व शत्रूंविना आणि अकाली मृत्यूपासून मुक्त होतील—हे माझ्या वचनाने निःसंशय आहे।

Verse 86

भर्तृयज्ञ उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बभूवुर्हृष्टमानसाः । पितरः कव्यमासाद्य प्रहष्टेनांतरात्मना

भर्तृयज्ञ म्हणाले—त्याचे ते वचन ऐकून पितर हर्षित झाले; काव्य (श्राद्धभाग) प्राप्त करून अंतःकरणात अत्यंत आनंदित झाले।

Verse 87

ययुः स्वानि निकेतानि प्रेषिताः पद्मयोनिना । अमावास्यादिनं प्राप्य श्राद्धं दत्तं स्ववंशजैः

पद्मयोनी ब्रह्माने पाठविलेले ते पितर आपल्या-आपल्या निवासस्थानी गेले; आणि अमावास्येचा दिवस येताच त्यांच्या वंशजांनी श्राद्ध अर्पण केले।

Verse 88

संतृप्ता मासमात्रं च तस्थुः संतुष्टमानसाः । गच्छता त्वथकालेन दौःस्थ्यं प्राप्य नरा भुवि । दर्शेऽस्मिन्नपि नो श्राद्धं प्रायः कुर्वंति केचन

ते तृप्त होऊन संतुष्टचित्ताने साधारण एक महिना तसेच राहिले; पण काळ पुढे जाताच पृथ्वीवरील लोक पुन्हा दैन्य-दुःखात पडले, आणि या दर्शे (अमावास्येला)ही काही जण बहुधा श्राद्ध करत नाहीत।

Verse 89

ततः पितृगणाः सर्वें ये दिव्या ये च मानुषाः । क्षुत्पिपासाकुला भूयो ब्रह्माणं शरणं गताः

तेव्हा दिव्य व मानुष असे सर्व पितृगण पुन्हा क्षुधा-पिपासेने व्याकुळ होऊन ब्रह्मदेवांच्या शरण गेले।

Verse 91

भगवन्निंदुक्षये श्राद्धं प्रोक्तं मासं त्वया विभो । अस्माकं प्रीणनार्थाय यत्करिष्यंति मानवाः

हे भगवन्, हे विभो! इंदुक्षयकाळी तू संपूर्ण मास श्राद्धयोग्य सांगितलास, जेणेकरून मानव आमच्या प्रीतीसाठी पितृतर्पण करतील।

Verse 92

दौःस्थात्तदपि नो कुर्युः प्रायशस्तु पितामह । तेनास्माकं परा पीडा क्षुत्पिपासासमुद्भवा

परंतु दारिद्र्यामुळे, हे पितामह, ते बहुधा तेही करीत नाहीत; त्यामुळे आम्हांस क्षुधा-पिपासेतून उत्पन्न तीव्र पीडा होते।

Verse 93

तस्मात्कुरु प्रसादं नो यथा पूर्वं सुरेश्वर । तथापि दुःस्थताभाजस्तर्पयिष्यंति नोऽधुना

म्हणून, हे सुरेश्वर, पूर्वीप्रमाणे आम्हांवर प्रसन्न हो; जे दुःस्थ आहेत तेही आता आम्हांस तर्पण-दानाने तृप्त करू शकतील।

Verse 94

भर्तृयज्ञ उवाच । अथ ब्रह्मापि संचिन्त्य तानुवाच कृपान्वितः । युष्मदर्थं मयोपायश्चिंतितः पितरो लघुः

भर्तृयज्ञ म्हणाले—मग ब्रह्मदेवांनीही विचार करून करुणेने त्यांना म्हटले: ‘हे पितरहो, तुमच्यासाठी मी एक सोपा उपाय चिंतिला आहे।’

Verse 95

येन तृप्तिं परां यूयं गमिष्यथ पित्रीश्वराः । अमावास्योद्भवं श्राद्धमलब्ध्वापि च वत्सरम्

ज्यामुळे, हे पितृईश्वरांनो, तुम्ही परम तृप्तीला पोहोचाल—जरी वर्षभर अमावास्येसंबंधी श्राद्ध मिळाले नाही तरीही।

Verse 96

यथा मम प्रसादेन तच्छृणुध्वं समाहिताः । आषाढ्याः पंचमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे

हे माझ्या प्रसादानेच होईल—एकाग्र होऊन ऐका. आषाढात पाचव्या पक्षात, सूर्य कन्या-राशीत स्थित असताना…

Verse 97

मृताहनि पुनर्यो वै श्राद्धं दास्यति मानवः । तस्य संवत्सरंयावतृप्ताः स्युः पितरो ध्रुवम्

जो मनुष्य मृत्युतिथीच्या दिवशी पुन्हा श्राद्ध देतो, त्याचे पितर निश्चयाने वर्षभर तृप्त राहतात।

Verse 98

एवं ज्ञात्वा करिष्यंति प्रेतपक्षे नरा भुवि । श्राद्धं यूयं न संदेहो भविष्यथ सुतर्पिताः

हे जाणून पृथ्वीवरील लोक प्रेतपक्षात श्राद्ध करतील; यात शंका नाही, तुम्ही उत्तम रीतीने तृप्त व्हाल।

Verse 99

यावत्संवत्सरं तेन एकेनापि तु सत्तमाः । तस्मिन्नपि च यः श्राद्धं युष्माकं न प्रदास्यति

हे श्रेष्ठांनो, त्या एकाच कर्मानेही वर्षभर (फल मिळते); तरीही जो तेव्हाही तुमच्यासाठी श्राद्ध अर्पण करणार नाही…

Verse 100

शाकेनाऽपि दरिद्रोऽसावंत्यजत्वमुपेष्यति । आसनं शयनं भोज्यं स्पर्शं संभाषणं तथा

फक्त शाकभाजीनेही, तो दरिद्री असला तरी, ही क्रिया करू शकला असता; पण न केल्यास तो अंत्यजत्वास जाईल. त्याला आसन, शयन, भोजन, स्पर्श व संभाषणही नाकारले जाईल.

Verse 102

न सुखं धनधान्यं च तेषां भावि कथंचन । तस्माद्गच्छत चाव्यग्राः स्वस्थानं पितरो द्रुतम्

त्यांना सुखही लाभणार नाही, धन-धान्याची समृद्धीही कधीच होणार नाही. म्हणून, हे पितरहो, निश्चिंत होऊन त्वरेने आपल्या स्थानी जा.

Verse 103

कलिकालेऽपि संप्राप्ते दारुणे निर्धेने जने । वर्षांते श्राद्धमेकं हि प्रकरिष्यंति मानवाः

भयंकर कलियुग आला आणि लोक निर्धन झाले तरीही, मानव वर्षाअखेरीस किमान एक श्राद्ध नक्की करतील.

Verse 104

येनाखिलं भवेद्वर्षं युष्माकं प्रीतिरुत्तमा

ज्यायोगे अख्ख्या वर्षभर तुमची, हे पितरहो, उत्तम प्रीती-तृप्ती होईल.

Verse 105

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा पितरो हृष्टा जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् । वर्षांतेऽपि समासाद्य श्राद्धं न स्युर्बुभुक्षिताः

भर्तृयज्ञ म्हणाले—हे ऐकून पितर आनंदित झाले व आपापल्या निवासस्थानी गेले. आणि वर्षाअखेरीस श्राद्ध झाले की ते भुकेले राहणार नाहीत.

Verse 106

अथ येऽत्र दुरात्मानो निःशंकाः कृपणात्मकाः । कलिना मोहिताः श्राद्धं वत्सरांतेऽपि नो ददुः

परंतु येथे जे दुरात्मे, निर्लज्ज व कृपण स्वभावाचे आहेत, ते कलिने मोहित होऊन वर्षाअखेरीसही श्राद्ध देत नाहीत।

Verse 107

तेषां तु पितरो भूयो दिव्यैःपितृभिरन्विताः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः प्रोचुस्ते दीनमानसाः

त्यांचे पितर पुन्हा दिव्य पितरांसह ब्रह्मदेवांच्या शरण गेले आणि दीन मनाने ते बोलू लागले।

Verse 108

भगवन्वत्सरांतेऽपि कन्यासंस्थे दिवाकरे । नास्माकं वंशजाः श्राद्धं प्रयच्छंति दुरात्मकाः

हे भगवन्! वर्षाअखेरीसही, सूर्य कन्या राशीत असतानाही, आमचे वंशज दुरात्मे आम्हांस श्राद्ध अर्पण करीत नाहीत।

Verse 109

तेन संपीडिता देव क्षुत्पिपासा समाकुलाः । वयं शरणमापन्नास्तत्प्रतीकारमाचर

हे देव! यामुळे पीडित होऊन, क्षुधा-पिपासेने व्याकुळ झालो आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत; म्हणून याचा प्रतिकार करा।

Verse 110

यथा पूर्वं महाभाग वदोपायं लघूत्तमम् । एकाहिकेन श्राद्धेन येनास्माकं हि शाश्वती । प्रीतिः संजायते देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर

हे महाभाग! पूर्वीप्रमाणे आम्हांस तो श्रेष्ठ व सोपा उपाय सांगा, ज्यायोगे एकाहिक श्राद्धाने, हे देव, हे सुरेश्वर, तुमच्या कृपेने आमची शाश्वत तृप्ती होईल।

Verse 111

वंशक्षयेऽपि संजाते ह्यस्माकं पतनं भवेत्

वंशाचा क्षय झाला तरीही निश्चयच आमचा अधःपात होईल।

Verse 112

भर्तृयज्ञ उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः । कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम्

भर्तृयज्ञ म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून पितामह (ब्रह्मा) यांनी दीर्घ काळ चिंतन केले. मग परम कृपेने परिपूर्ण होऊन त्यांनी आदराने सांगितले।

Verse 113

ब्रह्मोवाच । अन्यो युष्मत्प्रतुष्ट्यर्थमुपायश्चिंतितो मया । स लघुर्येन वोऽत्यंतं तृप्तिर्भवति शाश्वती

ब्रह्मा म्हणाले—तुमच्या पूर्ण संतोषासाठी मी आणखी एक उपाय विचारला आहे। तो सोपा आहे; ज्यामुळे तुम्हाला अत्यंत व शाश्वत तृप्ती लाभेल।

Verse 114

गयाशिरः समासाद्य श्राद्धं दास्यंति येऽत्र वः । अप्येकं तत्प्रभावेन दिव्यां गतिमवाप्स्यथ

गयाशिरास येऊन जे येथे तुमच्यासाठी श्राद्ध करतील—जरी एकच असले तरी—त्याच्या प्रभावाने तुम्हाला दिव्य गती प्राप्त होईल।

Verse 115

अपि पापात्मनः पुंसो ब्रह्मघ्नस्यापि देहिनः । अपि रौरवसंस्थस्य कुम्भीपाकगतस्य च

पापात्मा पुरुषासाठीही—देहधारी ब्रह्महत्याऱ्यासाठीही—रौरवात स्थित असलेल्यासाठीही, आणि कुम्भीपाकात पडलेल्यासाठीही।

Verse 116

प्रेतभावगतस्यापि यस्य श्राद्धं प्रदास्यति । गयाशिरसि वंशस्थस्तस्य मुक्तिर्भविष्यति

जो प्रेतभावास गेलेला असला तरी त्याच्या वंशजाने गयाशिरावर त्याचे श्राद्ध केले, तर त्यास निश्चयाने मुक्ति प्राप्त होते.

Verse 117

एतन्मम वचः श्रुत्वा सांप्रतं भुवि मानवाः । निःस्वा अपि करिष्यंति श्रादमेकं हि तत्र च । गयाशिरसि सुव्यक्तं युष्माकं मुक्तिदायकम्

माझे हे वचन ऐकून आता पृथ्वीवरील लोक—निर्धनही—तेथे किमान एक श्राद्ध तरी करतील; कारण गयाशिरावर ते तुमच्या मुक्तिदायक म्हणून स्पष्ट प्रकट आहे.

Verse 118

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा पितरस्तस्य वचनं परमेष्ठिनः । अनुज्ञातास्ततस्तेन स्वानि स्थानानि भेजिरे

भर्तृयज्ञ म्हणाला—परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांचे ते वचन ऐकून पितरांनी त्यांची अनुमती घेऊन मग आपापल्या स्थानांना प्रस्थान केले.

Verse 119

ततःप्रभृति श्राद्धानि प्रवृत्तानि धरातले । पिंडदानसमे तानि यावदापुरुषत्रयम्

त्या वेळेपासून पृथ्वीवर श्राद्धकर्माची प्रथा सुरू झाली; ती पिंडदानास सम मानली गेली आणि तिचा नियम-फल तीन पिढ्यांपर्यंत आहे.

Verse 120

पूर्वं ब्रह्मादितः कृत्वा ये केचित्पुरुषा गताः । परलोकं समुद्दिश्य तान्नराञ्छक्तितो नृप

हे नृपा! परलोकास उद्देशून, ब्रह्मापासून आरंभ करून जे जे पुरुष पूर्वी दिवंगत झाले आहेत, त्या सर्वांसाठी मनुष्याने आपल्या शक्तीनुसार हे कर्म करावे.

Verse 121

तत्संख्यानां द्विजेंद्राणां दत्तवंतोऽपि वांछितम् । अदैवत्यमिदं श्राद्धं दरिद्राणां सुखावहम्

त्या संख्येइतक्या द्विजेंद्रांना दान दिले तरी इच्छित फल प्राप्त होते. हे श्राद्ध निरदैवत्य आहे आणि दरिद्रांनाही सुख व कल्याण देणारे आहे.

Verse 122

पितॄणां देवतानां च मनुष्याणां सुतृप्ति दम् । तस्माच्छ्राद्धं प्रकर्तव्यं पुरुषेण विजानता

श्राद्ध पितरांना, देवतांना आणि मनुष्यांनाही पूर्ण तृप्ती देणारे आहे. म्हणून जाणत्या पुरुषाने निश्चयाने श्राद्ध करावे.

Verse 123

पितॄणां वांछता तृप्तिं कालेष्वेतेषु यत्नतः । गयायां च विशेषेण लोकद्वयमभीप्सता

जो पितरांची तृप्ती इच्छितो, त्याने या योग्य काळांत प्रयत्नपूर्वक—विशेषतः गयेत—श्राद्ध करावे, जर त्याला उभय लोकांचे कल्याण हवे असेल.

Verse 124

न ददाति नरः श्राद्धं पितॄणां चन्द्रसंक्षये । क्षुत्पिपासापरीतांगाः पितरस्तस्य दुःखिताः

जो नर चंद्रसंक्षयकाळी (अमावास्येला) पितरांचे श्राद्ध देत नाही, त्याचे पितर भूक-प्यासेने व्याकुळ होऊन दुःखी होतात.

Verse 125

प्रेतपक्षं प्रतीक्षंते गुरुवांछासमन्विताः । कर्षुका जलदं यद्वद्दिवानक्तमतंद्रिताः

ते तीव्र आकांक्षेने प्रेतपक्षाची वाट पाहतात; जसे शेतकरी दिवस-रात्र जागरूक राहून पावसाच्या मेघाची प्रतीक्षा करतात.

Verse 126

प्रेतपक्षे व्यतिक्रांते यावत्कन्यां गतो रविः । तावच्छ्राद्धं च वांछंति दत्तं स्वैः पितरः सुतैः

पितृपक्ष संपल्यानंतरही, जोपर्यंत सूर्य कन्या राशीत जात नाही, तोपर्यंत पितर आपल्या पुत्रांनी अर्पिलेल्या श्राद्धाची इच्छा करीत राहतात।

Verse 127

ततस्तुलागतेप्येके सूर्ये वांछंति पार्थिव । श्राद्धं स्ववंशजै र्दत्तं क्षुत्पिपासासमाकुलाः

त्यानंतर, हे राजन्, सूर्य तुला राशीत आला तरीही काही पितर भूक-प्यासेने व्याकुळ होऊन आपल्या वंशजांनी दिलेले श्राद्ध मागत राहतात।

Verse 128

तस्मिन्नपि व्यतिक्रांते काले चांलिं गते रवौ । निराशाः पितरो दीनास्ततो यांति निजालयम्

तो काळही निघून गेल्यावर आणि सूर्य पुढे सरकल्यावर, पितर निराश व दीन होऊन मग आपल्या निजधामास परत जातात।

Verse 129

मासद्वयं प्रतीक्षंते गृहद्वारं समाश्रिताः । वायुभूताः पिपासार्ताः क्षुत्क्षामाः पितरो नृणाम्

मनुष्यांचे पितर दोन महिने घराच्या दाराशी आश्रय घेऊन प्रतीक्षा करतात; ते वायुरूप होतात, तहानेने व्याकुळ व भुकेने क्षीण होतात।

Verse 130

यावत्कन्यागतः सूर्यस्तुलास्थश्च महीपते । तथा दर्शदिने तद्वद्ब्रह्मणो वचनान्नृप

हे महीपते, सूर्य कन्या राशीत प्रवेश करून तुला राशीत स्थित असेपर्यंत, तसेच दर्शदिनी (अमावास्येला)ही—हे नृप—हे ब्रह्मदेवांच्या वचनाप्रमाणे आहे।

Verse 131

तस्माच्छ्राद्धं सदा कार्यं पितॄणां तृप्तिमिच्छता । तिलोदकं विशेषेण यथा ब्रह्मवचो नृप

म्हणून पितरांची तृप्ती इच्छिणाऱ्याने नेहमी श्राद्ध करावे; विशेषतः तिळोदक अर्पण करावे—हे नृपा, कारण हे ब्रह्मवचन आहे.

Verse 132

वित्ताभावेऽपि दर्शायां श्राद्धं देयं विपश्चिता । तदभावे च कन्यायां संस्थिते दिवसाधिपे

धन नसले तरी दर्शा-अमावास्येला ज्ञानी पुरुषाने श्राद्ध द्यावे; आणि तेही शक्य नसेल तर सूर्य कन्या राशीत असताना करावे.

Verse 133

तदभावे गयायां च सकृच्छ्राद्धं हि निर्वपेत् । येन नित्यं प्रदत्तस्य श्राद्धस्य फलमश्नुते

तेही शक्य नसेल तर गयेत एकदाच श्राद्ध करावे; त्यामुळे नित्य दिलेल्या श्राद्धाचे फळ प्राप्त होते.

Verse 134

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप । येनैतत्क्रियते श्राद्धं जनैः पितृ परायणैः

हे नराधिप, तू विचारलेले सर्व मी सांगितले—ज्या विधीने पितृपरायण लोक हे श्राद्ध करतात.

Verse 135

अमावास्यां विशेषेण प्रेतपक्षे च पार्थिव

हे पार्थिवा, विशेषतः अमावास्येला आणि प्रेतपक्षातही (श्राद्ध करावे).

Verse 136

यश्चैतां शृणुयात्पुण्यां श्राद्धोत्पत्तिं पठेच्च वा । स सर्वदोषनिर्मुक्तः श्राद्धदानफलं लभेत्

जो ही पुण्य श्राद्धोत्पत्तीची कथा ऐकतो किंवा पठण करतो, तो सर्व दोषांपासून मुक्त होऊन श्राद्धदानाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 137

श्राद्धकाले पठेद्यस्तु श्राद्धोत्पत्तिमिमां नरः । अक्षयं तद्भवेच्छ्राद्धं सर्वच्छिद्रविवर्जितम्

श्राद्धकाळी जो मनुष्य ही श्राद्धोत्पत्तीची कथा पठण करतो, त्याचे श्राद्ध अक्षय होते व सर्व त्रुटी-दोषांपासून रहित होते।

Verse 138

असद्द्रव्येण वा चीर्णमनर्हैर्ब्राह्मणैरपि । अभुक्तं कामहीनं वा मन्त्रहीनमथापि वा

अयोग्य द्रव्याने केलेले असो, किंवा अर्हता नसलेल्या ब्राह्मणांकडूनही; ते अभुक्त राहिले असो, किंवा संकल्पहीन असो, अथवा मंत्रहीनही असो—

Verse 139

सर्वं संपूर्णतां याति कीर्तनात्पार्थिवोत्तम । अस्याः श्राद्धसमुत्पत्तेः कीर्तनाच्छ्रवणादपि

हे राजश्रेष्ठ! या श्राद्धसमुत्पत्तीचे कीर्तन केल्याने—अगदी श्रवण केल्यानेही—ते सर्व पूर्णत्वास जाते।

Verse 216

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटके श्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धोत्पत्तिवर्णनंनाम षोडशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्य अंतर्गत श्राद्धकल्पातील ‘श्राद्धोत्पत्तिवर्णन’ नामक दोनशे सोळावा अध्याय समाप्त झाला।