Adhyaya 89

Verse 1

सूत उवाच । एवं तत्र स्थिते नित्यं तस्मिन्मातृगणे द्विजाः । बालकानां क्षयो जज्ञे ब्राह्मणानां गृहेगृहे

सूत म्हणाले—हे द्विजांनो! तो मातृगण तेथे नित्य स्थिर राहिल्यावर ब्राह्मणांच्या घरोगरी बालकांचा क्षय होऊ लागला।

Verse 2

तरुणानां विशेषेण चमत्कारपुरोत्तरे । छिद्रमन्वेषमाणास्ता भ्रमंत्यखिलदेवताः

विशेषतः तरुणांमध्ये, ‘चमत्कार’ नावाच्या त्या श्रेष्ठ नगरीत सर्व देवता छिद्र—म्हणजे संधी—शोधीत सर्वत्र भ्रमण करू लागल्या।

Verse 3

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे ज्ञात्वा छिद्रसमुद्भवम् । विघातं बालकानां च देवताभिर्विनिर्मितम्

तेव्हा त्या सर्व ब्राह्मणांनी ‘छिद्र’ातून उत्पन्न झालेली आपत्ती ओळखली आणि बालकांचा नाश देवतांनीच घडविला आहे असे जाणले।

Verse 4

अम्बावृद्धे समासाद्य पूजयित्वा प्रयत्नतः । प्रोचुश्च दुःखसन्तप्ता विनयावनताः स्थिताः

अम्बावृद्धेकडे जाऊन त्यांनी प्रयत्नपूर्वक तिची पूजा केली; दुःखाने व्याकुळ होऊन ते विनयाने नतमस्तक उभे राहून बोलले।

Verse 6

ह्रियंते बालका रात्रौ छिद्रं प्राप्य सहस्रशः । युष्मदीयाभिरेताभिर्देवताभिः समन्ततः

रात्री छिद्र मिळताच हजारो बालके उचलली जातात; तुमच्या या देवता सर्व बाजूंनी आम्हाला वेढून हे करतात।

Verse 7

प्रसादः क्रियतां तस्माद्ब्राह्मणानां महात्मनाम् । नो चेत्पुरं परित्यज्य यास्यामोऽन्यत्र भूतले

म्हणून या महात्मा ब्राह्मणांवर प्रसाद करा; नाहीतर आम्ही नगर सोडून पृथ्वीवर अन्यत्र निघून जाऊ।

Verse 8

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ततोंऽबा कृपयान्विता । हत्वा पादप्रहारेण भूमिं चक्रे गुहां ततः

त्यांचे वचन ऐकून कृपायुक्त अंबेने पायाच्या प्रहाराने भूमीवर आघात केला आणि तेथेच एक गुहा निर्माण केली।

Verse 9

रक्षार्थं सर्वविप्राणां चमत्कारेण भूभुजा । भवद्भ्यां निर्मितः श्रेष्ठः प्रासादोऽयं मनोहरः

सर्व विप्रांच्या रक्षणासाठी राजाने अद्भुत पराक्रमाने, तुमच्या दोघांच्या हस्ते हा श्रेष्ठ व मनोहर प्रासाद-देवालय उभारला आहे।

Verse 10

इमे मत्पादुके दिव्ये गुहामध्यगते सदा । सर्वाभिः सेवनीये च न गन्तव्यं बहिः क्वचित्

माझ्या या दिव्य पादुका सदैव गुहेच्या मध्यभागी (हृदयस्थानी) आहेत। सर्वांनी त्यांची सेवा-पूजा करावी; येथून बाहेर कुठेही जाऊ नये।

Verse 11

या काचिल्लौल्यमास्थाय निष्क्रमिष्यति मोहतः । सा दिव्यभावनिर्मुक्ता शृगाली संभविष्यति

जी कोणती स्त्री चंचलतेच्या आहारी जाऊन मोहाने बाहेर निघेल, ती दिव्यभावापासून दूर होऊन शृगालीच्या रूपाने जन्म घेईल।

Verse 12

देवता ऊचुः । अत्र स्थाने महादेवि कोऽस्माकं प्रकरिष्यति । पूजां को वात्र चाहारस्तस्माद्ब्रूहि सुरेश्वरि

देव म्हणाले—हे महादेवी! या स्थानी आमची पूजा कोण करील? आणि येथे आहार कोण देईल? म्हणून, हे सुरेश्वरी, सांगावे।

Verse 13

अम्बोवाच । अत्रागत्य विनिर्मुक्ता योगिनो ध्यानचिन्तकाः । पूजां सम्यक्करिष्यंति सर्वासां भक्तिसंयुताः

अंबा म्हणाली—येथे येऊन मुक्त झालेले योगी, ध्यानचिंतनात तत्पर साधक, सर्व मातृकांप्रती भक्तियुक्त होऊन विधिपूर्वक पूजा करतील।

Verse 14

पादुके मे प्रपूज्यादौ मांस मद्यादिभिः क्रमात् । अवाप्स्यंति च संसिद्धिं दुर्लभाममरैरपि

प्रथम माझ्या पादुकांची विधिपूर्वक पूजा करून, नंतर क्रमाने मांस, मद्य इत्यादी अर्पण केल्यास, ते अमरांनाही दुर्लभ अशी परिपूर्ण सिद्धी प्राप्त करतील।

Verse 15

ततस्तथेति ताः प्रोच्य गुहामध्ये व्यवस्थिताः । परिवार्य शुभे तस्याः पादुके मोक्षदायिके

मग ‘तथास्तु’ असे म्हणून त्या गुहेच्या आत स्थिर राहिल्या आणि तिच्या शुभ, मोक्षदायिनी पादुकांना वेढून उभ्या राहिल्या।

Verse 16

ततस्तत्र समागत्य पुरुषा अपि दूरतः । प्रपूज्य पादुके सम्यङ्मातॄस्ताश्च ततः परम् । प्रयांति च परां सिद्धिं जन्म मृत्युविवर्जिताम्

नंतर दूरवरून आलेले पुरुषही पादुकांची व त्या मातृकांची विधिपूर्वक पूजा करतात; त्यानंतर ते जन्म-मृत्युरहित परम सिद्धीला पोहोचतात।

Verse 17

एतस्मिन्नंतरे नष्टा अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । तीर्थयात्राव्रतान्येव संयमा नियमाश्च ये

याच काळात अग्निष्टोम इत्यादी यज्ञकर्म नष्ट झाले; फक्त तीर्थयात्रा व व्रतेंच उरली, तसेच संयम आणि नियमही।

Verse 18

ये चापि ब्राह्मणाः शांताः सदा मद्यस्य दूषणम् । प्रकुर्वंति स्वहस्तेन तेऽपि मद्यैः पृथग्विधैः

जे शांत ब्राह्मण नेहमी मद्याची निंदा करतात, तेही आपल्या हातानेच विविध प्रकारच्या मद्यात प्रवृत्त होतात।

Verse 19

तर्पयंति तथा मांसैस्त्यक्ताशेषमखक्रियाः । पादुके मातृभिर्जुष्टे तथा धूपानुलेपनैः

ते सर्व यज्ञकर्मे त्यागून मांसानेही तर्पण करितात; आणि मातृगणांना प्रिय अशा पादुकांची धूप व अनुलेपनांनी पूजा करितात।

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे भीताः सर्वे देवाः सवासवाः । दृष्ट्वा यज्ञक्रियोच्छेदं क्षुत्पिपासा समाकुलाः

याच दरम्यान इंद्रासह सर्व देव भयभीत झाले; यज्ञक्रियांचा उच्छेद पाहून ते भूक व तहानेने व्याकुळ झाले।

Verse 21

प्रोचुर्महेश्वरं गत्वा विनयावनताः स्थिताः । स्तुत्वा पृथग्विधैः सूक्तैर्वेदोक्तैः शतरुद्रियैः

ते महेश्वराकडे जाऊन विनयाने नतमस्तक उभे राहिले; वेदोक्त शतरुद्रीय इत्यादी विविध सूक्तांनी स्तुती करून ते बोलले।

Verse 22

देवा ऊचुः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पादुके तत्र संस्थिते । अंबाया मातृभिः सार्धं गुहामध्ये सुगुप्तके

देव म्हणाले—हाटकेश्वराच्या क्षेत्रात त्या पादुका स्थापित आहेत; तेथे अंबा मातृगणांसह अतिगुप्त गुहेच्या आत वास करते।

Verse 23

ब्राह्मणा अपिदेवेश मद्यमांसेन भक्तितः । ताभ्यां पूजां प्रकुर्वंति प्रयांति परमां गतिम्

हे देवेश! ब्राह्मणही भक्तिभावाने मद्य व मांस अर्पून त्या पादुकांची पूजा करतात; आणि ते परम गतीला पोहोचतात।

Verse 24

नष्टा धर्मक्रिया सर्वा मर्त्यलोकेत्र सांप्रतम् । अस्माकं संक्षयो जातो यज्ञभागं विना प्रभो

आता या मर्त्यलोकी सर्व धर्मक्रिया नष्ट झाल्या आहेत। हे प्रभो, यज्ञातील आमचा भाग न मिळाल्याने आमचा क्षय सुरू झाला आहे।

Verse 25

तस्मात्त्वं कुरु देवेश यथा स्यात्पादुकाक्षयः । प्रभवंति मखा भूमावस्माकं स्युः परा मुदः

म्हणून हे देवेश, असे करा की ‘पादुका-क्षय’ घडावा आणि भूमीवर यज्ञ पुन्हा फोफावावेत—जेणेकरून आम्हांस परम आनंद लाभेल।

Verse 26

श्रीभगवानुवाच । या सा अंबेति विख्याता शक्तिः सा परमेश्वरी । जगन्माताऽक्षया साक्षान्ममा पि जननी च सा

श्रीभगवान म्हणाले—‘अंबा’ म्हणून विख्यात जी शक्ती, तीच परमेश्वरी आहे। तीच जगन्माता साक्षात् अक्षया आहे, आणि तीच माझीही जननी आहे।

Verse 27

तत्कथं संक्षयस्तस्याः कर्तुं केनापि शक्यते । मनसापि महाभागाः पादुकानां विशेषतः

मग तिचा क्षय कोण कसा करील? हे महाभागांनो, विशेषतः त्या पादुकांचा तर मनानेही क्षय करणे शक्य नाही।

Verse 28

परं तत्र करिष्यामि सुखोपायं सुरेश्वराः । युष्मभ्यं पादुकायां च महत्त्वं येन जायते

तथापि हे सुरेश्वरो, तेथे मी एक सुलभ उपाय करीन—ज्यायोगे तुमचेही आणि पादुकाचेही महत्त्व प्रकट होईल।

Verse 29

एवमुक्त्वा ततो ध्यानं चक्रे देवो महेश्वरः । व्यावृत्यकमलं हृत्स्थमष्टपत्रं सकर्णिकम्

असे बोलून देव महेश्वर ध्यानस्थ झाले। त्यांनी हृदयातील कमळ उलगडून कर्णिकेसह अष्टदल कमळाचे दर्शन घेतले।

Verse 30

तस्यांतर्गतमासीनमंगुष्ठाग्रमितं शुभम् । द्वादशार्कप्रभं सूक्ष्मं स्वमात्मानं व्यलोकयत्

स्वतःच्या अंतःकरणात आसन करून त्यांनी आपले सूक्ष्म आत्मस्वरूप पाहिले—शुभ, अंगठ्याच्या टोकाएवढे, आणि बारा सूर्यांच्या तेजासारखे दीप्तिमान।

Verse 31

तस्यैवं ध्यायमानस्य तृतीयनयनात्ततः । श्वेतांबरधरा शुभ्रा निर्गता कन्यका शुभा

ते असे ध्यान करीत असता, त्यांच्या तृतीय नेत्रातून श्वेत वस्त्रे परिधान केलेली, उज्ज्वल व पवित्र अशी एक शुभ कन्या प्रकट झाली।

Verse 32

अथ सा प्राह तं देवं प्रणिपत्य महेश्वरम् । किमर्थं देव सृष्टास्मि ममादेशः प्रदीयताम्

मग तिने महेश्वर देवाला साष्टांग प्रणाम करून म्हटले—“हे देव! मला कोणत्या हेतुने निर्माण केले? कृपा करून मला आपला आदेश द्या।”

Verse 33

श्रीभगवानुवाच । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पादुके संस्थिते शुभे । श्रीमातुर्जगतां मुख्ये ताभ्यां पूजां त्वमाचर

श्रीभगवान म्हणाले—“हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात प्रतिष्ठित त्या शुभ पादुकांजवळ, जगन्माता श्रीमातेच्या त्या प्रधान पादुकांची तू पूजा कर।”

Verse 34

कन्यकां संपरित्यज्य तवान्वयविवर्द्धिताम् । यः करिष्यति तत्पूजामाहारः स्यात्स मातृषु

कन्येला स्वतःची मालकी समजून न ठेवता, तिला तुझ्या वंशवृद्धीची कारणीभूत मानून जो तिची पूजा करील—त्याला मातृगणांचा प्रसाद लाभेल आणि त्याची उपजीविका सुरक्षित राहील।

Verse 35

कौमारब्रह्मचर्य्येण त्वयापि च सुभक्तितः । ताभ्यां पूजा प्रकर्तव्या नो चेन्नाशमवाप्स्यसि

तूही कुमार-ब्रह्मचर्य पाळून आणि शुद्ध भक्तीने त्या दोघांची पूजा नक्की कर; नाहीतर तुला नाश प्राप्त होईल।

Verse 36

तव पूजा करिष्यन्ति ये नरा भक्तितत्पराः । मातॄणां संमतास्ते स्युः सर्वदैव सुखान्विताः

जे नर भक्तीलाच ध्येय मानून तुझी पूजा करतात, ते मातृगणांना मान्य होतात आणि सदैव सुखयुक्त राहतात।

Verse 37

एवमुक्त्वा ततस्तस्या मंत्रमार्गं यथोचितम् । पूजामार्गं विशेषेण कथयामास विस्तरात्

असे सांगून त्याने पुढे तिला यथोचित रीतीने मंत्रमार्ग शिकविला आणि विशेषतः पूजाविधीचा विस्ताराने उपदेश केला।

Verse 38

ततो विसर्जयामास दत्त्वा छत्रादिभूषणम् । प्रतिपत्तिं महादेवस्तांश्च सर्वान्सुरेश्वरान्

त्यानंतर महादेवाने त्या सर्व देवेश्वरांना यथोचित सत्कार व व्यवस्था करून छत्रादी भूषण देऊन निरोप दिला।

Verse 39

कुमार्युवाच । त्वयेतत्कथितं देव त्वदन्वयसमुद्भवाः । कन्यकाः पूजयिष्यंति पादुके ते सुशोभने

कन्या म्हणाली—हे देव! तुम्ही जसे सांगितले तसेच, तुमच्या वंशात जन्मलेल्या कन्या तुमच्या अतिशय शोभिवंत पादुकांची पूजा करतील।

Verse 40

कौमारब्रह्मचर्य्येण भविष्यत्यन्वयः कथम् । एतन्मे विस्तरात्सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि

कौमार्यापासून ब्रह्मचर्य पाळल्यास वंशपरंपरा कशी होईल? कृपया हे सर्व मला विस्ताराने व यथार्थ रीतीने सांगा।

Verse 41

श्रीभगवानुवाच । यस्यायस्याः प्रसन्ना त्वं कन्यकाया वदिष्यसि । मंत्रग्राममिमं सम्यक्त्वद्भावा सा भविष्यति

श्रीभगवान म्हणाले—ज्या ज्या कन्येवर तू प्रसन्न होऊन कृपा करशील आणि तिला हा मंत्रसमूह विधिपूर्वक देशील, ती तुझ्याच भावाची—तुझ्यासमान आध्यात्मिक स्वरूपाची—होईल।

Verse 42

एवं चान्या महाभागे पारंपर्येण कन्यकाः । तव वंशोद्भवाः सर्वाः प्रभविष्यंति मंत्रतः

अशा प्रकारे, हे महाभागे! परंपरेने इतर कन्याही—मंत्रबळाने—सर्व तुझ्या वंशोद्भव म्हणून प्रकट होतील।

Verse 43

ततः सा तां समासाद्य पादुकासंभवां गुहाम् । पूजां चक्रे यथान्यायं यथोक्तं त्रिपुरारिणा

त्यानंतर ती पादुकांच्या प्राकट्याने पवित्र झालेल्या त्या गुहेकडे जाऊन, त्रिपुरारी (शिव) यांनी सांगितल्याप्रमाणे यथान्याय पूजा करू लागली।

Verse 44

सूत उवाच । तदन्वयसमुत्थायाः कन्यकायाः करेण यः । पादुकाभ्यां नरः पूजां प्रकरोति समाहितः । इह लोके सुखं प्राप्य स स्यात्प्रेत्य सुखान्वितः

सूत म्हणाले—जो पुरुष त्या वंशसमुद्भव कन्येच्या हाताने, एकाग्र मनाने, पवित्र पादुकांची पूजा करतो, तो या लोकी सुख प्राप्त करतो आणि मृत्यूनंतर परलोकीही सुखयुक्त होतो।

Verse 45

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कन्याहस्तेन पादुके । पूजनीये विशेषेण पूज्या सा चापि कन्यका

म्हणून सर्व प्रयत्नाने, विशेषतः कन्येच्या हाताने, पवित्र पादुकांची पूजा करावी; आणि ती कन्याही विशेष आदराने पूज्य मानावी।

Verse 46

वांछद्भिः शाश्वतं सौख्यमिह लोके परत्र च । मानवैर्भक्तिसंयुक्तैरित्युवाच महेश्वरः

महेश्वर म्हणाले—जे भक्तियुक्त मानव या लोकी व परलोकी शाश्वत सुख इच्छितात, त्यांनी हेच आचरावे।

Verse 47

एतद्वः सर्वमाख्यातं माहात्म्यं पादुकोद्भवम् । श्रीमातुरनुषंगेण अंबादेव्या द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! श्रीमाता अंबादेवीच्या अनुषंगाने उत्पन्न झालेल्या पवित्र पादुकांचे हे सर्व माहात्म्य मी तुम्हांला सांगितले आहे।

Verse 48

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या चतुर्दश्यां समाहितः । तथाष्टम्यां विशेषेण स प्राप्नोति परं पदम्

जो कोणी भक्तिभावाने, एकाग्र होऊन, चतुर्दशीला—आणि विशेषतः अष्टमीला—हे माहात्म्य ऐकतो, तो परम पद प्राप्त करतो।

Verse 89

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्रीमातुः पादुकामाहात्मवर्णनंनामैकोननवतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘श्रीमातेच्या पादुकामाहात्म्याचे वर्णन’ नामक एकोणनव्वदावा अध्याय समाप्त झाला।