Adhyaya 108

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अष्टषष्टिप्रमाणानि यानि क्षेत्राणि सूतज । त्वयोक्तानि च तान्येव नामतो नः प्रकीर्तय

ऋषी म्हणाले— हे सूतपुत्रा! तू सांगितलेली अडुसष्ट पवित्र क्षेत्रे, तीच आम्हांस नावांसहित स्पष्टपणे पुन्हा कीर्तय।

Verse 2

तथान्यानि च तीर्थानि यानि संति धरातले । तानि कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः

तसेच धरातलावर जी अन्य तीर्थे आहेत, ती सर्व सविस्तर कीर्तय; कारण आमची जिज्ञासा फार मोठी आहे।

Verse 3

सूत उवाच । यानि प्रोक्तानि तीर्थानि भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिप्रमाणानि तथा क्षेत्राणि भूतले

सूत म्हणाला— हे द्विजश्रेष्ठांनो! तुम्ही जे तीर्थ सांगितले आहेत, तसेच भूतलावरील अडुसष्ट पवित्र क्षेत्रे—

Verse 4

तानि सर्वाणि भीतानि प्रविष्टानि रसातलम् । तीर्थानि मुनिशार्दूलाः पापे ह्यत्र कलौ युगे

ती सर्व तीर्थे भयभीत होऊन रसातळात प्रविष्ट झाली आहेत, हे मुनिशार्दूलांनो; कारण या कलियुगात येथे पापाचे प्राबल्य झाले आहे।

Verse 5

एतदेव पुरा पृष्टः पार्वत्या परमेश्वरः । यद्भवद्भिरहं पृष्टस्तीर्थयात्राकृते द्विजाः

हाच विषय पूर्वी पार्वतीने परमेश्वरांना विचारला होता; जसा आता तुम्ही, हे द्विजांनो, तीर्थयात्रेसंबंधी मला विचारला आहे।

Verse 6

कैलासशिखरासीनः पुरा देवो महेश्वरः । सर्वैर्गणगणैः सार्धमुपविष्टो वरासने

पूर्वी देव महेश्वर कैलासशिखरावर आसनस्थ होते; आणि सर्व गणसमूहांसह उत्तम आसनावर उपविष्ट होते।

Verse 7

प्रणाम करणार्थाय ह्यागतेष्वमरेषु च । गतेषु तेषु विप्रेंद्रा सर्वेषु त्रिदिवालयम् । अर्धासनगता देवी वाक्यमेतदुवाच ह

प्रणाम स्वीकारण्यासाठी अमर आले, आणि नंतर ते सर्व त्रिदिवालयास गेले—हे विप्रेंद्रांनो—तेव्हा देवी अर्धासनावर बसून हे वचन बोलली।

Verse 8

देव्युवाच । देवदेव महादेव गंगाक्षालितशेखर । वद मे तीर्थमाहात्म्यं यद्यहं वल्लभा तव

देवी म्हणाली—हे देवदेव महादेव, गंगाजलाने धुतलेला शेखर ज्यांचा आहे; जर मी तुझी वल्लभा असेन, तर मला तीर्थांचे माहात्म्य सांग।

Verse 9

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । संख्यया नामतो देव मह्यं कीर्तय सांप्रतम्

हे देवा! या भूतलावर तीर्थे तीन कोटी व अर्धकोटी आहेत। त्यांची संख्या व नावे—दोन्ही—मला आत्ताच सांगावे।

Verse 10

यानि तीर्थान्यनेकानि क्षेत्राणि चैव मे प्रभो । तानि कीर्तय देवेश सुगम्यं चैव देहिनाम् । कीर्तनाच्च समग्राणां तीर्थानां लभ्यते फलम्

हे प्रभो! माझी जी अनेक तीर्थे व पवित्र क्षेत्रे आहेत, हे देवेश, त्यांचे कीर्तन करून सांगा, जेणेकरून देहधाऱ्यांना ती सहज गम्य होतील। कारण सर्व तीर्थांचे कीर्तन केल्याने त्यांचे पूर्ण फळ मिळते।

Verse 11

ईश्वर उवाच । तीर्थशब्दो वरारोहे धर्मकृत्येषु वर्तते । धर्मस्थानेषु सर्वेषु तत्त्वं शृणु समाहिता

ईश्वर म्हणाले—हे वरारोहे! ‘तीर्थ’ हा शब्द धर्मकृत्यांमध्ये प्रवर्ततो। सर्व धर्मस्थानी त्याचे तत्त्व तू एकाग्र होऊन ऐक।

Verse 12

माता तीर्थं पिता तीर्थं तीर्थ साधुसमागमः । धर्मानुचिंतनं चैव तथैव नियमो यमः

माता तीर्थ आहे, पिता तीर्थ आहे, साधुसमागमही तीर्थ आहे। धर्माचे अनुचिंतन, तसेच यम-नियमरूपी संयम व आचरणही (तीर्थ) आहेत।

Verse 13

पुण्याः कथा वरारोहे देवर्षीणां कृतास्तथा । आश्रयाः सन्मुनींद्राणां देवानां च तथा प्रिये

हे वरारोहे! देवर्षींनी रचलेल्या पुण्यकथाही (तीर्थ) आहेत। हे प्रिये! सत्-मुनींद्रांचे आश्रयस्थान आणि देवतांचे निवासही (तीर्थ) आहेत।

Verse 14

भूमिभागाः पवित्राः स्युः कीर्त्यते तीर्थमित्युत । तेषां संदर्शनादेव स्मरणाच्चावगाहनात् । मुच्यंते जन्तवः पापैरपि जन्मशतोद्भवैः

भूमीचे काही भाग खरोखर पवित्र असतात; त्यांनाच ‘तीर्थ’ असे म्हटले जाते. त्यांचे केवळ दर्शन, स्मरण आणि तेथे स्नान/अवगाहन केल्याने प्राणी शेकडो जन्मांचे पापही दूर करून मुक्त होतात.

Verse 15

तथा पातकिनो ये च ये च विश्वासघातकाः । तेऽपि सर्वे तथा मुक्तास्तेषां चैवावगाहनात्

तसेच जे महापातकी आहेत आणि जे विश्वासघात करतात—तेही त्या तीर्थांत स्नान/अवगाहन केल्याने सर्वस्वी मुक्त होतात.

Verse 16

एवं पापानि संयांति नाशं सर्वांगसुन्दरि । अपि ब्रह्मवधात्पापं यद्भवेदिह देहिनाम् । तच्चापि तीर्थसंसर्गात्प्रलयं यात्यसंशयम्

अशा रीतीने, हे सर्वांगसुंदरी, पापांचा नाश होतो. देहधारी जीवांना येथे ब्रह्महत्येमुळे जे पाप लागते, तेही तीर्थसंसर्गाने निःसंशय नष्ट होते.

Verse 17

ममापि करसंलग्नं कपालं ब्रह्मणः पुरा । पतितं तीर्थसंसर्गात्तेषां चैवावगाहनात्

पूर्वी माझ्या हाताला चिकटलेले ब्रह्मदेवाचे कपालही तीर्थसंसर्गाने आणि तेथे स्नान/अवगाहन केल्याने गळून पडले.

Verse 18

एवं सर्वेषु तीर्थेषु तथा ह्यायतनेषु च । स्नातव्यं भक्तियुक्तेन चेतसा नान्यगामिना

अशा प्रकारे सर्व तीर्थांत आणि तसेच पवित्र आयतनांत/देवालयांत, भक्तियुक्त व न भटकणाऱ्या मनाने स्नान करावे.

Verse 19

यत्र स्नातैर्नरैः सम्यक्सर्वेषां लभ्यते फलम् । ममाश्रयं विशालाक्षि सर्वपातकनाशनम् । कामदं च तथा नॄणां नारीणां च विशेषतः

जिथे मनुष्य विधिपूर्वक स्नान करतात, तिथे सर्वांना फलप्राप्ती होते. हे विशालाक्षी! ते माझे आश्रयस्थान आहे—सर्व पातकांचा नाश करणारे; आणि पुरुषांना तसेच विशेषतः स्त्रियांना इच्छित वर देणारे.

Verse 20

एतद्गुह्यतमं देवि मम नित्यव्यवस्थितम् । न कस्याऽपि मयाख्यातं देवेंद्रस्यापि पृच्छतः

हे देवी! हे माझे परम गुप्त उपदेश आहे, जो नित्य स्थिर सत्यरूपाने स्थित आहे. मी ते कोणालाही सांगितले नाही—देवेंद्र इंद्राने विचारले तरीही नाही.

Verse 21

वाल्लभ्यात्तव मे भद्रे कथितं वै वरानने । अष्टषष्टिः प्रगम्यानि भक्त्या तीर्थानि मानवैः

हे भद्रे, हे वरानने! तुझ्यावरच्या स्नेहामुळे मी हे निश्चयाने सांगतो—मानवांनी भक्तिभावाने अष्टसष्ट तीर्थांचे गमन करावे.

Verse 22

ममाश्रयाणि तान्येव सर्वपापहराणि च । कामदानि वरारोहे मत्प्रभावादसंशयम्

हे वरारोहे! तीच तीर्थे माझ्या आश्रयात आहेत; ती सर्व पापे हरतात आणि इच्छित फल देतात. माझ्या प्रभावाने—यात संशय नाही.

Verse 23

यं यं कामं समाधाय तत्र तीर्थे पुमान्यदि । कृत्वा स्नानं ततो देवमर्चयेच्च महेश्वरम्

जो मनुष्य ज्या-ज्या कामनेने त्या तीर्थात स्नान करतो आणि नंतर देव महेश्वराची अर्चना करतो, तो निश्चयाने आपली अभिलषित कामना प्राप्त करतो.

Verse 24

सुकृतं मनसि ध्यात्वा यैर्नरैः पूजितो हरिः । आस्तां तेषां वरारोहे दर्शनं स्पर्शनं तथा । स्मरणादपि मुच्यंते नराः पापैः पुराकृतैः

जे नर मनात सुकृताचे ध्यान करून हरिची पूजा करतात, हे वरारोहे, त्यांना दर्शन-स्पर्शाचाही आधार लागत नाही; केवळ स्मरणानेच जुनी पापे नष्ट होऊन मुक्ती मिळते।

Verse 25

एते शक्रादयो देवास्तेषु तीर्थेषु सुन्दरि । मां पूज्य त्रिदिवं प्राप्तास्तथान्ये नारदादयः

हे सुन्दरी, इंद्रादि हे देव त्या तीर्थांत माझी पूजा करून त्रिदिव (स्वर्ग) प्राप्त झाले; तसेच नारदादि इतरही झाले।

Verse 26

तान्यहं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण पृथक्पृथक् । नामतः शृणु देवेशि समाहितमनाः स्थिता

मी त्या (तीर्थां) विषयी विस्ताराने, एकेक करून तुला सांगेन। हे देवेशी, मन एकाग्र करून त्यांची नावे ऐक।

Verse 27

वाराणसी प्रयागं च नैमिषं चापरं तथा । गयाशिरः सुपुण्यं च पवित्रं कुरुजांगलम्

वाराणसी, प्रयाग, नैमिष आणि इतरही; गयाशिर अत्यंत पुण्यदायी आहे, आणि कुरुजांगल ही भूमी पवित्र आहे।

Verse 28

प्रभासं पुष्करं चैव विश्वेश्वरमथापरम । अट्टहासं महेन्द्रं च तथैवोज्जयनी च या

प्रभास, पुष्कर आणि विश्वेश्वर, तसेच आणखी एक; अट्टहास, महेंद्र आणि त्याचप्रमाणे उज्जयनीही।

Verse 29

मरुकोटिः शंकुकर्णं गोकर्णं क्षेत्रमुत्तमम् । रुद्रकोटिः स्थलेशं च हर्षितं वृषभध्वजम्

मरुकोटी, शंकुकर्ण व गोकर्ण—ही उत्तम पवित्र क्षेत्रे आहेत; तसेच रुद्रकोटी, स्थलेश, हर्षित आणि वृषभध्वज (वृषभध्वजधारी भगवान् शिव)ही आहेत।

Verse 30

केदारं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं मध्यमकेश्वरम् । सहस्राक्षं तथा क्षेत्रं तथान्यत्कार्तिकेश्वरम्

आणि केदार; तसेच मध्यमकेश्वराचे पवित्र क्षेत्र; सहस्राक्षाचे तीर्थक्षेत्र; आणि आणखी एक पूज्य स्थान—कार्तिकेश्वर—ही आहे।

Verse 31

तथैव वस्त्रमार्गं च तथा कनखलं स्मृतम् । भद्रकर्णं च विख्यातं दण्डकाख्यं तथैव च

तसेच वस्त्रमार्ग; आणि कनखल—असे स्मरण केले जाते; तसेच विख्यात भद्रकर्ण; आणि दण्डक नावाचे स्थानही आहे।

Verse 32

त्रिदण्डाख्यं तथा क्षेत्रं तथैव कृमिजांगलम् । एकाम्रं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं छागलकं तथा

तसेच त्रिदण्ड नावाचे पवित्र क्षेत्र; तसेच कृमिजांगल; आणि एकाम्र नावाचे क्षेत्र; तसेच छागलक म्हणून ओळखले जाणारे पवित्र क्षेत्रही आहे।

Verse 33

कालिंजरं च देवेशि तथान्यन्मण्डलेश्वरम् । काश्मीरं मरुकेशं च हरिश्चंद्रं सुशोभनम्

हे देवेशी! (येथे) कालिंजर; तसेच आणखी एक मण्डलेश्वर; काश्मीर; मरुकेश; आणि अतिशय शोभिवंत हरिश्चंद्र (तीर्थ)ही आहे।

Verse 34

पुरश्चंद्रं च वामेशं कुकुटेश्वरमेव च । भस्मगात्रमथोकारं त्रिसंध्या विरजा तथा

तेथे पुरश्चंद्र, वामेश व कुकुटेश्वर; तसेच भस्मगात्र, अथोकार, त्रिसंध्या आणि विरजा ही पवित्र तीर्थस्थाने आहेत।

Verse 35

अर्केश्वरं च नेपालं दुष्कर्णं करवीरकम् । जागेश्वरं तथा देवि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम्

तसेच अर्केश्वर, नेपाल, दुष्कर्ण, करवीरक; आणि हे देवि, जागेश्वर व पर्वतश्रेष्ठ श्रीशैलही (तेथे आहेत)।

Verse 36

अयोध्या चैव पातालं तथा कारोहणं महत् । देविका च नदी पुण्या भैरवं पूर्वसागरः

तसेच अयोध्या, पाताळ आणि महान् कारोहण; पुण्य देविका नदी, भैरव तीर्थ व पूर्वसागरही (तेथे आहेत)।

Verse 37

सप्तगोदावरीतीर्थं तथैव समुदाहृतम् । निर्मलेशं तथान्यच्च कर्णिकारं सुशोभनम्

तसेच सप्तगोदावरी तीर्थ असेही सांगितले आहे; आणि निर्मलेश तसेच आणखी एक सुशोभित कर्णिकार तीर्थही आहे।

Verse 38

कैलासं जाह्नवीतीरं जललिंगं च वाडवम् । बदरीतीर्थवर्यं च कोटितीर्थं तथैव च

तसेच कैलास, जाह्नवी (गंगा) तीर, जललिंग व वाडव; श्रेष्ठ बदरी तीर्थ आणि कोटितीर्थही (तेथे आहेत)।

Verse 39

विंध्याचलो हेमकूटं गन्धमादनमेव च । लिंगेश्वरं तथा क्षेत्रं लंकाद्वारं तथैव च

तेथे विंध्याचल, हेमकूट व गंधमादन हे पर्वत आहेत; तसेच लिंगेश्वराचे पवित्र क्षेत्र आणि लंकाद्वारही आहे.

Verse 40

नलेश्वरं तु मध्येशं केदारं रुद्रजालकम् । सुवर्णाख्यं च वामोरु तथान्यत्षष्टिकापथम्

नलेश्वर, मध्येश, केदार व रुद्रजालक आहेत; तसेच हे सुजांघे देवी, सुवर्णाख्य आणि ‘षष्ठिकापथ’ नावाचे अन्य तीर्थही आहे.

Verse 108

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेशवरक्षेत्रमाहात्म्ये ऽष्टषष्टितीर्थवर्णनंनामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील ‘अष्टषष्टि तीर्थवर्णन’ नावाचा एकशे आठवा अध्याय समाप्त झाला.