Adhyaya 101

Verse 1

सूत उवाच । एवं तां रजनीं तत्र स उषित्वा रघूत्तमः । उपास्यमानः सर्वैस्तैः सद्भक्त्या वानरोत्तमैः

सूत म्हणाले—अशा रीतीने तेथे ती रात्र व्यतीत करून रघूत्तम श्रीराम, त्या सर्व वानरश्रेष्ठांकडून सद्भक्तीने श्रद्धापूर्वक सेविले जात होते।

Verse 2

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । कृत्वा प्राभातिकं कर्म समाहूयाथ पुष्पकम्

नंतर निर्मळ प्रभाती, सूर्य-मंडळ उदित झाल्यावर, प्रातःकर्म करून त्यांनी पुष्पक (विमान)ास बोलाविले।

Verse 3

सुग्रीवेण सुषेणेन तारेण कुमुदेन च । अंगदेनाथ कुण्डेन वायुपुत्रेण धीमता

सुग्रीव, सुषेण, तारा व कुमुद यांच्यासह; तसेच अंगद, कुण्ड आणि बुद्धिमान वायुपुत्र हनुमान यांच्यासह।

Verse 4

गवाक्षेण नलेनेव तथा जांबवतापि च । दशभिर्वानरैः सार्धं समारूढः स पुष्पके

गवाक्ष, नल आणि जांबवान यांच्यासह, दहा वानर-वीरांना घेऊन तो पुष्पक विमानावर आरूढ झाला।

Verse 5

ततः संप्रस्थितः काले लंकामुद्दिश्य राघवः । मनोजवेन तेनैव विमानेन सुवर्चसा

त्यानंतर योग्य वेळी राघव लंकेकडे निघाले; त्याच तेजस्वी विमानाने, जे मनासारखे वेगवान होते।

Verse 6

संप्राप्तस्तत्क्षणादेव लंकाख्यां च महापुरीम् । वीक्षयंस्तान्प्रदेशांश्च यत्र युद्धं पुराऽभवत्

क्षणातच तो लंका नावाच्या महापुरीत पोहोचला आणि जिथे पूर्वी युद्ध झाले होते ते प्रदेश पाहू लागला।

Verse 7

ततो विभीषणो दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । रामं विज्ञाय संप्राप्तं प्रहृष्टः सम्मुखो ययौ । मंत्रिभिः सकलैः सार्धं तथा भृत्यैः सुतैरपि

तेव्हा विभीषणाने पुष्पकातून उठलेला तेजोमय प्रकाश पाहिला आणि राम आले आहेत हे ओळखले. तो आनंदित होऊन समोर गेला—सर्व मंत्र्यांसह, तसेच सेवक व पुत्रांसहित।

Verse 8

अथ दृष्ट्वा सुदूरात्तं रामदेवं विभीषणः । पपात दण्डवद्भूमौ जयशब्दमुदीरयन्

मग दूरून रामदेवांना पाहताच विभीषण ‘जय’ असा घोष करत दंडवत् भूमीवर पडला।

Verse 9

तथागतं परिष्वज्य सादरं स विभीषणम् । तेनैव सहितः पश्चाल्लंकां तां प्रविवेश ह

अशा रीतीने आलेल्या विभीषणास आदर व प्रेमाने आलिंगन करून, तो नंतर त्याच्यासह त्या लंकेत प्रविष्ट झाला।

Verse 10

विभीषणगृहं प्राप्य तत्र सिंहासने शुभे । निविष्टो वानरैस्तैश्च समन्तात्परिवारितः

विभीषणाच्या गृहात पोहोचून तो तेथे शुभ सिंहासनावर बसला; आणि तेच वानर त्याला सर्व बाजूंनी वेढून उभे राहिले।

Verse 11

ततो निवेदयामास तस्मै सर्वं विभीषणः । राज्यं पुत्रकलत्रादि यच्चान्यदपि किंचन

त्यानंतर विभीषणाने त्याला सर्व काही अर्पण केले—आपले राज्य, पुत्र व पत्नी इत्यादी, तसेच जे काही अन्य होते तेही।

Verse 12

ततः प्रोवाच विनयात्कृतांजलिपुटः स्थितः । आदेशो दीयतां देव ब्रूहि कृत्यं करोमि किम्

मग तो विनयाने हात जोडून उभा राहिला व म्हणाला—“हे देव! आज्ञा द्या; सांगा, मी कोणते कर्तव्य करावे?”

Verse 14

सूत उवाच । निवेद्य राघवस्तस्मै सर्वं गद्गदया गिरा । वाष्पपूरप्रतिच्छन्नवक्त्रो भूयो विनिःश्वसन्

सूत म्हणाले—सर्व काही त्याला निवेदून राघव गद्गद वाणीने बोलला; अश्रूंच्या पूराने मुख झाकलेले, तो पुन्हा पुन्हा दीर्घ निश्वास टाकीत होता।

Verse 15

ततः प्रोवाच सत्यार्थं विभीषणकृते हितम् । तं चापि शोकसंतप्तं संबोध्य रघुनंदनः

त्यानंतर रघुनंदनाने विभीषणाच्या हितासाठी सत्यार्थ वचन सांगितले आणि शोकाने व्याकुळ झालेल्या त्यालाही समजावून सांत्वन केले।

Verse 16

अहं राज्यं परित्यज्य सांप्रतं राक्षसोत्तम । यास्यामि त्रिदिवं तूर्णं लक्ष्मणो यत्र संस्थितः

हे राक्षसश्रेष्ठा, मी आता राज्य त्यागून शीघ्र त्रिदिवाला जाईन, जिथे लक्ष्मण स्थित आहे।

Verse 17

न तेन रहितो मर्त्ये मुहूर्तमपि चोत्सहे । स्थातुं राक्षसशार्दूल बांधवेन महात्मना

हे राक्षसशार्दूल, त्या महात्मा बांधवाविना मी मर्त्यलोकी एक मुहूर्तही थांबण्याचे धैर्य करत नाही।

Verse 18

अहं शिक्षापणार्थाय तव प्राप्तो विभीषण । तस्मादव्यग्रचित्तेन संशृणुष्व कुरुष्व च

विभीषण, मी तुला उपदेश देण्यासाठी आलो आहे; म्हणून अव्यग्र चित्ताने नीट ऐक आणि त्याप्रमाणे कर।

Verse 19

एषा राज्योद्भवा लक्ष्मीर्मदं संजनयेन्नृणाम् । मद्यवत्स्वल्पबुद्धीनां तस्मात्कार्यो न स त्वया

राज्यापासून उत्पन्न ही लक्ष्मी मनुष्यात मद निर्माण करते; अल्पबुद्धींना ती मद्यासारखी आहे, म्हणून तू तिच्या प्रभावाखाली येऊ नकोस।

Verse 20

शक्राद्या अमराः सर्वे त्वया पूज्याः सदैव हि । मान्याश्च येन ते राज्यं जायते शाश्वतं सदा

शक्रादि सर्व अमर देव तुझ्याकडून सदैव पूज्य व मान्य आहेत; त्यांच्या सत्कारामुळे तुझे राज्य निरंतर उत्पन्न होऊन शाश्वत टिकते.

Verse 21

मम सत्यं भवेद्वाक्य मेतस्मादहमागतः । प्राप्तराज्यप्रतिष्ठोऽपि तव भ्राता महाबलः

माझे वचन सत्य ठरो—याच कारणाने मी आलो आहे; तुझा महाबली भाऊ राज्य मिळवून प्रतिष्ठित झाला असला तरी (अहंकाराचा धोका जाणून) धर्मसंयम स्मरावा.

Verse 22

विनाशं सहसा प्राप्तस्तस्मान्मान्याः सुराः सदा । यदि कश्चित्समायाति मानुषोऽत्र कथंचन । मत्काय एव द्रष्टव्यः सर्वैरेव निशाचरैः

अहंकारामुळे सहसा विनाश येतो; म्हणून देव नेहमी मान्य करावेत. आणि जर कसेही करून एखादा मनुष्य येथे आला, तर सर्व निशाचरांनी त्याला माझ्याच देहासारखा—अवध्य व पूज्य—समजावे.

Verse 23

तथा निशाचराः सर्वे त्वया वार्या विभीषण । मम सेतुं समुल्लंघ्य न गंतव्यं धरातले

तसेच, विभीषण, तुला सर्व निशाचरांना आवर घालावा; माझा सेतू ओलांडून त्यांनी धरतीवर जाऊ नये व लोकांना पीडा देऊ नये.

Verse 24

विभीषण उवाच । एवं विभो करिष्यामि तवादेशमसंशयम् । परं त्वया परित्यक्ते मर्त्ये मे जीवितं व्रजेत्

विभीषण म्हणाला—हे प्रभो, तुमचा आदेश मी निःसंशय असा करीन; पण तुम्ही मर्त्यलोक सोडल्यास माझे प्राणच निघून जातील.

Verse 25

तस्मान्मामपि तत्रैव त्वं विभो नेतुमर्हसि । आत्मना सह यत्रास्ते प्राग्गतो लक्ष्मणस्तव

म्हणून, हे प्रभो, तुम्ही मला देखील तिथेच नेणे योग्य आहात—स्वतःसह—जिथे तुमचा पूर्वी गेलेला लक्ष्मण आता वास करीत आहे।

Verse 26

श्रीराम उवाच । मया तेऽक्षयमादिष्टं राज्यं राक्षससत्तम । तस्मान्नार्हसि मां कर्तुं मिथ्याचारं कथंचन

श्रीराम म्हणाले—हे राक्षसश्रेष्ठा, मी तुला अक्षय राज्य नेमून दिले आहे; म्हणून कोणत्याही प्रकारे मला मिथ्याचार करणारा ठरवू नकोस।

Verse 27

अहमस्मिन्स्वके सेतौ शंकरत्रितयं शुभम् । स्थापयिष्यामि कीर्त्यर्थं तत्पूज्यं भवता सदा । भक्तिमान्प्रतिसंधाय यावच्चंद्रार्कतारकम्

मी माझ्या या सेतूवर कीर्तीच्या हेतु शुभ शंकरलिंगांची त्रयी स्थापीन; तू भक्तिभाव दृढ करून, चंद्र-सूर्य-तारे असेपर्यंत, त्यांचे सदैव पूजन करीत राहा।

Verse 28

एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठो राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । दशरात्रं तत्र तस्थौ लंकायां वानरैः सह

असे बोलून रघुकुलश्रेष्ठाने राक्षसेंद्र विभीषणास सांगितले आणि वानरांसह लंकेत दहा रात्री तिथेच मुक्काम केला।

Verse 29

कुर्वन्युद्धकथाश्चित्रा याः कृताः पूर्वमेव हि । पश्यन्युद्धस्य सर्वाणि स्थानानि विविधानि च

ते पूर्वी झालेल्या युद्धाच्या अनेक रंगतदार कथा सांगत होते आणि युद्धाची सर्व विविध स्थानेही पाहत होते।

Verse 30

शंसमानः प्रवीरांस्तान्राक्षसान्बलवत्तरान् । कुम्भकर्णेन्द्रजित्पूर्वान्संख्ये चाभिमुखागतान्

युद्धात समोर आलेल्या त्या अतिबलवान् पराक्रमी राक्षसांची त्याने स्तुती केली; त्यांत कुंभकर्ण व इंद्रजित हे अग्रणी होते।

Verse 31

ततश्चैकादशे प्राप्ते दिवसे रघुनंदनः । पुष्पकं तत्समारुह्य प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति

नंतर अकरावा दिवस येताच रघुकुलनंदन श्रीराम त्या पुष्पक विमानावर आरूढ होऊन आपल्या नगरीकडे प्रस्थान करू लागले।

Verse 32

वानरैस्तैः समोपेतो विभीषणपुरःसरः । ततः संस्थापयामास सेतुप्रांते महेश्वरम्

त्या वानरांसह, विभीषणाला अग्रभागी ठेवून, त्याने मग सेतूच्या टोकाशी महेश्वराची स्थापना केली।

Verse 33

मध्ये चैव तथादौ च श्रद्धापूतेन चेतसा । रामेश्वरत्रयं राम एवं तत्र विधाय सः

श्रद्धेने पवित्र झालेल्या मनाने रामाने तेथे रामेश्वरांचे त्रिक स्थापित केले—एक मध्यभागी आणि एक आरंभीही—अशी तेथे व्यवस्था केली।

Verse 34

सेतुबंधं तथासाद्य प्रस्थितः स्वगृहं प्रति । तावद्विभीषणेनोक्तः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

सेतुबंधास पोहोचून तो आपल्या घरी जाण्यास निघाला; तेवढ्यात विभीषणाने वारंवार प्रणाम करून विनवणी केली.

Verse 35

विभीषण उवाच । अनेन सेतुमार्गेण रामेश्वरदिदृक्षया । मानवा आगमिष्यंति कौतुकाच्छ्रद्धयाविताः

विभीषण म्हणाला—या सेतु-मार्गाने रामेश्वरदर्शनाची ओढ घेऊन, पवित्र कुतूहलाने आकृष्ट व श्रद्धेने प्रेरित असे मानव येथे येतील।

Verse 36

राक्षसानां महाराज जातिः क्रूरतमा मता । दृष्ट्वा मानुषमायांतं मांसस्येच्छा प्रजायते

हे महाराज! राक्षसांची जात अत्यंत क्रूर मानली जाते. मनुष्य येताना दिसला की त्यांच्यात मांसभक्षणाची इच्छा उत्पन्न होते.

Verse 37

यदा कश्चिज्जनं कश्चिद्राक्षसो भक्षयिष्यति । आज्ञाभंगो ध्रुवं भावी मम भक्तिरतस्य च

कधी एखादा राक्षस एखाद्या मनुष्याला भक्ष करील, तर माझ्या आज्ञेचा भंग नक्कीच होईल—तो माझ्या भक्तीत रत असला तरीही.

Verse 38

भविष्यंति कलौ काले दरिद्रा नृपमानवाः । तेऽत्र स्वर्णस्य लोभेन देवतादर्शनाय च

हे नृपा! कलियुगात मानव दरिद्री होतील. तरीही ते येथे सोन्याच्या लोभाने आणि देवतेच्या दर्शनासाठीही येतील.

Verse 39

नित्यं चैवागमिष्यन्ति त्यक्त्वा रक्षःकृतं भयम् । तेषां यदि वधं कश्चिद्राक्षसात्प्रापयिष्यति

राक्षसांनी निर्माण केलेली भीती टाकून ते नित्य येथे येत राहतील. जर कोणी त्यांना राक्षसाच्या हातून वधास प्राप्त करून देईल तर…

Verse 40

भविष्यति च मे दोषः प्रभुद्रोहोद्भवः प्रभो । तस्मात्कंचिदुपायं त्वं चिन्तयस्व यथा मम । आज्ञाभंगकृतं पापं जायते न गुरो क्वचित्

हे प्रभो! स्वामीद्रोहातून उत्पन्न होणारा दोष माझ्यावर येईल. म्हणून, हे गुरुदेव, असा काही उपाय विचारावा की आज्ञाभंगामुळे होणारे पाप मला कधीही लागू नये.

Verse 41

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततः स रघुसत्तमः । बाढमित्येव चोक्त्वाथ चापं सज्जीचकार सः

त्याचे वचन ऐकून रघुकुलश्रेष्ठाने ‘बाढम्’—‘तसेच होवो’—असे म्हणत तत्क्षणी धनुष्य सज्ज केले.

Verse 42

ततस्तं कीर्तिरूपं च मध्यदेशे रघूत्तमः । अच्छिनन्निशितैर्बाणैर्दशयोजनविस्तृतम्

त्यानंतर रघूत्तमाने मध्यदेशात त्या कीर्तिरूप, प्रसिद्ध रचनेला तीक्ष्ण बाणांनी छेदून टाकले; ती दहा योजन विस्ताराची होती.

Verse 43

तेन संस्थापितो यत्र शिखरे शंकरः स्वयम् । शिखरं तत्सलिंगं च पतितं वारिधेर्जले

ज्या शिखरावर त्याने स्वयं शंकराची स्थापना केली होती, ते शिखर आणि त्यावरील लिंग—दोन्ही समुद्राच्या जलात कोसळले.

Verse 44

एवं मार्गमगम्यं तं कृत्वा सेतुसमुद्भवम् । वानरै राक्षसैः सार्धं ततः संप्रस्थितो गृहम्

अशा रीतीने अगम्य तो मार्ग समुद्रातून उद्भवलेल्या सेतूप्रमाणे करून, तो वानर व राक्षसांसह नंतर घरी जाण्यास निघाला.

Verse 101

इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनंनामैको त्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांच्या संहितेतील षष्ठ नागरखंडातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘सेतुमध्ये श्रीरामकृत रामेश्वर-प्रतिष्ठेचे वर्णन’ नामक एकशे एकावा अध्याय समाप्त झाला।