Adhyaya 174

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यदपि वो वच्मि लिंगं यत्तत्र संस्थितम् । स्थापितं पिप्पलादेन कंसारेश्वरमित्यहो

सूत म्हणाले—तेथे प्रतिष्ठित असलेल्या आणखी एका लिंगाचेही मी वर्णन करतो. ते पिप्पलादाने स्थापिले असून ते ‘कंसारेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 3

यस्मिन्दृष्टे तु लोकानां पापं याति दिनोद्भवम् । नते षाण्मासिकं चैव पूजिते वर्षसंभवम् । ऋषय ऊचुः । पिप्पलादेन यल्लिंगं स्थापितं सूतनन्दन । कंसारेश्वरमित्युक्तं कस्मात्तच्च ब्रवीहि नः

ज्याचे दर्शन घेतल्याने लोकांचे दररोज उत्पन्न होणारे पाप नष्ट होते; ज्याला नमस्कार केल्याने सहा महिन्यांचे संचित पाप क्षीण होते; आणि ज्याची पूजा केल्याने वर्षभराचे पापही दूर होते। ऋषी म्हणाले—हे सूतनंदना! पिप्पलादाने स्थापिलेल्या त्या लिंगाला ‘कंसारेश्वर’ असे का म्हणतात? आम्हाला सांग।

Verse 4

क एष पिप्पलादस्तु कस्य पुत्रो वदस्व नः । किमर्थं स्थापितं लिंगं क्षेत्रे तत्र महात्मना

हा पिप्पलाद कोण आहे आणि तो कोणाचा पुत्र आहे? आम्हाला सांग. त्या महात्म्याने त्या पवित्र क्षेत्रात लिंग का स्थापिले?

Verse 5

सूत उवाच । प्रश्नभारो महानेष भवद्भिः समुदाहृतः । तथापि कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवम्

सूत म्हणाले—तुम्ही प्रश्नांचा मोठा भार मांडला आहे. तरीही मी स्वयंभू प्रभूला नमस्कार करून हे सर्व कथन करीन।

Verse 6

याज्ञवल्क्यस्यभगिनी कंसारीति च विश्रुता । कुमारब्रह्मचर्येण तप स्तेपे सुदारुणम्

याज्ञवल्क्याची भगिनी ‘कंसारी’ म्हणून प्रसिद्ध होती; कुमारावस्थेपासून ब्रह्मचर्य पाळून तिने अत्यंत कठोर तप केले.

Verse 7

याज्ञवल्क्याश्रमे पुण्ये बांधवेन समन्विता । कस्यचित्त्वथ कालस्य याज्ञवल्क्यस्य भो द्विजाः

हे द्विजांनो, काही काळानंतर याज्ञवल्क्यांच्या पवित्र आश्रमात एक स्त्री आपल्या एका बांधवासह याज्ञवल्क्यांकडे आली.

Verse 8

चस्कन्द रेतः स्वप्नांते दृष्ट्वा कांचिद्वराप्सराम् । तारुण्यभावसंस्थस्य तपोयुक्तस्य सद्द्विजाः

हे सद्द्विजांनो, स्वप्नाच्या शेवटी एका श्रेष्ठ अप्सरेचे दर्शन होताच, तारुण्यात असूनही तपात रत त्या तपस्व्याचे वीर्य स्खलित झाले.

Verse 9

रेतसा तस्य महता परिधानं परिप्लुतम् । तच्च तेन परित्यक्तं प्रभाते समुपस्थिते

त्याच्या प्रचुर वीर्याने त्याचे परिधान पूर्णपणे भिजले; आणि प्रभात होताच त्याने ते वस्त्र टाकून दिले.

Verse 10

कंसारिकाऽथ जग्राह स्नानार्थं वसनं च तत् । अमोघरेतसा क्लिन्नमजानन्ती द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो, मग कंसारिकेने स्नानासाठी तेच वस्त्र घेतले; ते अमोघ वीर्याने भिजले आहे हे तिला माहीत नव्हते.

Verse 11

कुर्वन्त्या यजनं तस्या जलं वीर्यसमन्वितम् । प्रविष्टं भगमध्ये तु ऋतुकाल उपस्थिते

ती यजनकर्म करीत असता ऋतुकाळ उपस्थित झाल्यावर वीर्ययुक्त जल तिच्या गर्भाशयात प्रविष्ट झाले।

Verse 12

ततो गर्भः समभवत्तस्यास्तूदरमध्यगः । वृद्धिं चाप्यगमन्नित्यं शुक्लपक्षे यथोडुराट्

मग तिच्या उदराच्या मध्यभागी गर्भ उत्पन्न झाला; आणि तो दररोज वाढत गेला, जसा शुक्लपक्षात चंद्र वाढतो।

Verse 13

साऽपि तं गर्भमादाय स्वोदरस्थं तपस्विनी । दुःखेन महता युक्ता लज्जयाऽथ तदाऽवृता

ती तपस्विनी स्वउदरस्थ गर्भ धारण करून महान दुःखाने व्याकुळ झाली आणि तेव्हा लज्जेने आच्छादित झाली।

Verse 14

चिन्तयामास सुचिरं विस्मयेन समन्विता । गोपायन्ती तदाऽत्मानं दर्शनं याति नो नृणाम्

ती विस्मययुक्त होऊन फार काळ विचार करीत राहिली; स्वतःला लपवीत ती तेव्हा लोकांच्या दर्शनास गेली नाही।

Verse 15

व्रतचर्यामिषं कृत्वा सदा रहसि संस्थिता । संप्राप्ते दशमे मासि निशीथे समुपस्थिते । तस्याः कुमारको जातो वालार्कसदृशद्युतिः

व्रतचर्या पाळून ती सदैव एकांतात राहिली; दहावा महिना येताच, मध्यरात्री, तिने उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी पुत्रास जन्म दिला।

Verse 16

अथ सा तं समा दाय सूक्ष्मवस्त्रेण वेष्टितम् । कृत्वा जगाम चारण्यं मनुष्यपरिवर्जितम् । अश्रुपूर्णेक्षणा दीना रुदन्ती गुप्तमेव च

मग तिने त्या बालकाला उचलून, सूक्ष्म वस्त्रात गुंडाळून, मनुष्यविरहित अरण्यात प्रस्थान केले। दीन होऊन, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, गुप्तपणे रडत ती चालली।

Verse 17

ततो गत्वा च साऽश्वत्थं विजने सुमहत्तरम् । तस्याधस्ताद्विमुच्याथ वाक्यमेतदुवाच ह

त्यानंतर ती एकांत ठिकाणी असलेल्या अतिविशाल अश्वत्थाजवळ गेली. त्याच्या पायथ्याशी (बालकाला) ठेवून तिने हे वचन उच्चारले।

Verse 18

अश्वत्थ विष्णुरूपोऽसि त्वं देवेषु प्रतिष्ठितः । तस्माद्रक्षस्व मे पुत्रं सर्वतस्त्वं वनस्पते

हे अश्वत्था! तू विष्णुरूप आहेस, देवांमध्ये प्रतिष्ठित आहेस. म्हणून हे वनस्पते, माझ्या पुत्राचे सर्व बाजूंनी रक्षण कर.

Verse 19

एष ते शरणं प्राप्तो मम पुत्रस्तु बालकः । पापाया निर्दयायाश्च तस्माद्रक्षां समाचर

हा माझा लहानगा पुत्र तुझ्या शरणी आला आहे. म्हणून पापिणी व निर्दयी (आपत्ती)पासून याचे रक्षण कर.

Verse 20

एवमुक्त्वा रुदित्वा च सुचिरं सा तपस्विनी । जगाम स्वाश्रमं पश्चाद्वाष्पव्याकुललोचना

असे बोलून ती तपस्विनी बराच वेळ रडली. मग अश्रूंनी व्याकुळ झालेल्या डोळ्यांनी ती आपल्या आश्रमाकडे परत गेली.

Verse 21

यावद्रोदिति सा माता तस्याधस्ताद्वनस्पतेः । तावदाकाशजा वाणी संजाता मेघनिःस्वना

ती माता त्या महान् वृक्षाच्या खाली रडत असता, तेवढ्यात आकाशातून मेघगर्जनेसारखी घुमणारी वाणी प्रकट झाली।

Verse 22

मा त्वं शोकं कुरुष्वास्य बालकस्य कृते शुभे । एष शापादुतथ्यस्य ज्येष्ठभ्रातुर्बृहस्पतिः । अवतीर्णो धरापृष्ठे योग्यतां समवाप्स्यति

हे शुभे, या बालकासाठी शोक करू नकोस। हा उतथ्याचा ज्येष्ठ भाऊ बृहस्पती आहे; शापामुळे पृथ्वीवर अवतरला असून येथे तो आपली नियत योग्यता व उत्कर्ष प्राप्त करील।

Verse 23

एष चाथर्वणं वेदं शतकल्पं सुविस्तरम् । शतभेदं च नवधा पंचकल्पं करिष्यति

तो अथर्ववेदही अतिविस्ताराने शतकल्परूपाने व्यवस्थित करील; त्याचे शत शाखांमध्ये विभाजन करून नवधा व पंचकल्प अशी रचना करील।

Verse 24

पिप्पलस्य तरोरेष रसं संभक्षयिष्यति । पिप्पलाद इति ख्यातस्ततो लोके भविष्यति

हा पिंपळवृक्षाचा रस भक्षण करील; म्हणून तो लोकांत ‘पिप्पलाद’ या नावाने प्रसिद्ध होईल।

Verse 25

या त्वं विस्मयमापन्ना पुरुषेण विना शिशुः । संजातोऽयं मम प्रांशुस्ततस्तत्कारणं शृणु

पुरुषाविना हा शिशु—माझा तेजस्वी पुत्र—जन्मला म्हणून तू विस्मय पावलीस; म्हणून त्याचे कारण ऐक।

Verse 26

स्नानवस्त्रं च ते भ्रातू रेतसा यत्परिप्लुतम् । तत्त्वया ऋतुकाले तु परिधानं कृतं शुभे

हे शुभे! तुझ्या भावाचे स्नानवस्त्र जे रेतसाने भिजले होते, तेच तू ऋतुकाळी परिधान केलेस।

Verse 27

स्नानकाले तु तोयानि रेतोदकमथास्पृशन् । अमोघरेतसा तेन पुत्रोऽयं तव संस्थितः

स्नानकाळी जलाने रेतोदकाचा स्पर्श केला; त्या अमोघ रेतसाच्या प्रभावाने हा तुझा पुत्र स्थापित झाला।

Verse 28

एवं ज्ञात्वा महाभागे यद्युक्तं तत्समाचर

हे महाभागे! असे जाणून जे योग्य व उचित आहे, तेच आचर।

Verse 29

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा देवलोकस्यवज्रपातोपमं वचः । हाहाकारपरा भूत्वा निपपात धरातले

सूत म्हणाले: देवलोकावर वज्रपातासारखे ते वचन ऐकून ती हाहाकार करू लागली आणि भूमीवर कोसळली।

Verse 30

छिन्नवृक्षलता यद्वत्पतिता सा तपस्विनी

ती तपस्विनी वृक्षापासून छिन्न झालेल्या लतेप्रमाणे खाली कोसळली।

Verse 31

चिरायन्त्यां तु तस्यां स याज्ञवल्क्यो महामुनिः । शून्यं तमाश्रमं दृष्ट्वा पप्रच्छान्यान्मुनीश्वरान्

ती फार काळ विलंबित राहिल्याने महामुनी याज्ञवल्क्यांनी आश्रम रिकामा पाहून इतर मुनीश्वरांना विचारले।

Verse 32

क्व च मे भगिनी याता कंसारी सुतपस्विनी । तया विनाऽद्य मे सर्वं शून्यमाश्रममंडलम्

‘माझी भगिनी कंसारी, ती श्रेष्ठ तपस्विनी, कुठे गेली? तिच्याविना आज माझे सारे आश्रममंडल शून्य वाटते।’

Verse 33

आचख्यौ तापसः कश्चिद्भगिनी ते यवीयसी । निश्चेष्टा पतिता भूमावश्वत्थस्य समीपतः

एका तापसाने सांगितले—‘तुमची धाकटी भगिनी अश्वत्थाजवळ जमिनीवर निश्चेष्ट पडली आहे.’

Verse 34

मया दृष्टा मुनिश्रेष्ठ तां त्वं भावय मा चिरम् । अथासौ त्वरया युक्तः संभ्रांतस्तु प्रधावितः

‘हे मुनिश्रेष्ठ, मी तिला पाहिले आहे; विलंब न करता त्वरित तिची काळजी घ्या।’ असे ऐकून ते घाईने व घाबरून धावले।

Verse 35

यत्र सा कथिता तेन तापसेन तपस्विनी । वीक्षते यावत्तत्रस्था श्वसमाना व्यवस्थिता

ज्या ठिकाणी त्या तापसाने सांगितले होते, तिथेच ती तपस्विनी पडली होती; पाहिले असता ती पडूनही श्वास घेत होती।

Verse 36

अथ तोयेन शीतेन सेचयित्वा मुहुर्मुहुः । दत्त्वा भूयोऽपि वातं च यावच्चक्रे सचेतनाम् । तावत्कात्यायनी प्राप्ता मैत्रेयी च ससंभ्रमम्

मग त्याने थंड पाण्याने तिला वारंवार शिंपडून आणि पुन्हा वाऱ्याने पंखा घालून तिला शुद्धीवर आणले. तेवढ्यात कात्यायनी आली आणि मैत्रेयीही मोठ्या घाईगडबडीत धावत आली.

Verse 37

किमिदं किमिदं जातं ननांदर्वद मा चिरम्

हे काय—हे काय घडलं? लवकर सांग; उशीर करू नकोस.

Verse 38

किं वा भूतगृहीताऽसि माहेंद्रेण ज्वरेण वा

किंवा काय—तुला भूतबाधा झाली आहे का, की माहेंद्र ज्वराने त्रस्त आहेस?

Verse 39

अथ सा चेतनां लब्ध्वा याज्ञ वल्क्यं पुरः स्थितम् । भार्यया सहितं दृष्ट्वा व्रीडयाऽसून्मुमोच ह

मग ती शुद्धीवर येऊन समोर उभा असलेला याज्ञवल्क्य त्याच्या पत्नीसमवेत पाहून लज्जेने व्याकुळ झाली आणि तिने प्राण सोडले.

Verse 40

अथ तां च मृतां दृष्ट्वा रुदित्वा च चिरं द्विजाः । याज्ञवल्क्यः सभार्यस्तु दत्त्वा वह्निं च शोकधृक् । जगाम स्वाश्रमं पश्चाद्दत्त्वा च सलिलाञ्जलिम्

तिला मृत पाहून द्विजांनी बराच वेळ रडले. मग शोकाकुल याज्ञवल्क्याने पत्नीसमवेत तिला अग्निसंस्कार करून अंत्येष्टी केली; आणि जलांजली अर्पून नंतर आपल्या आश्रमात परत गेला.

Verse 41

सोऽपि बालोऽथ ववृधे पिप्पलास्वादपुष्टिधृक् । अश्वत्थस्य तले तस्य वृद्धिं याति शनैःशनैः

तो बालकही मग पिंपळफळांचा आस्वाद घेऊन पुष्ट होत वाढू लागला। त्या अश्वत्थाच्या तळाशी तो हळूहळू देहवृद्धीला प्राप्त झाला।

Verse 42

कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन मार्गेण चागतः

काही काळानंतर मुनिश्रेष्ठ नारद तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने त्याच मार्गाने तेथे आले।

Verse 43

स दृष्ट्वा बालकं तत्र द्वादशार्कसमप्रभम् । एकाकिनं वने शून्ये पिप्पलास्वादतत्परम् । पप्रच्छ विस्मयाविष्ट एकाकी को भवानिह

तेथे बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी, निर्जन वनात एकटा पिंपळफळांचा आस्वाद घेण्यात मग्न बालक पाहून ते विस्मयाने विचारू लागले—“तू कोण आहेस, इथे एकटा?”

Verse 44

वने शून्ये महारौद्रे सिंहव्याघ्रसमाकुले । क्व ते माता पिता चैव किमर्थं चेह तिष्ठसि

“या निर्जन, अतिभयंकर वनात सिंह-वाघांनी भरलेल्या ठिकाणी—तुझी आई-वडील कुठे आहेत, आणि तू इथे कशासाठी थांबलास?”

Verse 45

निवससि कथं चैव सर्वं मे विस्तराद्वद

“तू इथे कसा राहतोस? सर्व काही मला सविस्तर सांग।”

Verse 46

पिप्पलाद उवाच । नाहं जानामि पितरं मातरं न च बांधवम् । नापि त्वां कोऽत्र चा यातो मम पार्श्वे तु सांप्रतम्

पिप्पलाद म्हणाला—मला ना पिता माहीत, ना माता, ना कुठलाही बांधव। तुलाही मी ओळखत नाही; तू कोण आहेस, जो आत्ताच माझ्या जवळ आला आहेस?

Verse 47

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा मुनीश्वरः । ततस्तं प्रहसन्प्राह ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

सूत म्हणाला—त्याचे वचन ऐकून मुनीश्वराने दीर्घ काळ चिंतन केले. मग दिव्यदृष्टीने सत्य जाणून, हसत त्याला म्हणाला.

Verse 48

नारद उवाच । मया ज्ञातोऽसि वत्स त्वं याज्ञवल्क्यस्य रेतसा । दैवयोगात्समुत्पन्नो भगिन्या उदरे ह्यृतौ

नारद म्हणाला—वत्सा, मी तुला ओळखले आहे; तू याज्ञवल्क्याच्या वीर्यापासून जन्मला आहेस. दैवयोगाने, ऋतुकाळी, त्याच्या भगिनीच्या उदरी तुझा जन्म झाला.

Verse 49

उतथ्यशापदोषेण देवाचार्यो बृहस्पतिः । देवकार्यस्य सिद्ध्यर्थं तस्मात्तच्छृणु कारणम्

उतथ्याच्या शापदोषामुळे देवगुरू बृहस्पती अडथळ्यात पडला. म्हणून देवकार्य सिद्ध व्हावे यासाठी, याचे कारण ऐक.

Verse 51

नवशाखः पंचकल्पस्त्वया कार्यः सुखावहः

तू ‘नवशाख’ आणि ‘पंचकल्प’ हे व्रत-नियम आचरावे; ते सुख व कल्याण देणारे आहे.

Verse 52

तव मात्रा महाभाग रेतसा च परिप्लुतम् । यद्वस्त्रं याज्ञवल्क्यस्य परिधानं कृतं च यत्

हे महाभागे, याज्ञवल्क्यांचे जे परिधान-वस्त्र तुझ्या मातेनं उचलून धारण केलं, ते त्यांच्या रेताने पूर्ण भिजलेलं होतं.

Verse 53

भगिन्या सुतपस्विन्या स्नानार्थं न च काम्यया । तद्रेतो जलमिश्रं तु भगमध्ये विनिर्गतम्

उत्तम तपस्विनी भगिनीनं हे स्नानासाठीच केलं, कामनेनं नव्हे. ते रेत पाण्यात मिसळून मग गर्भात प्रविष्ट झालं.

Verse 54

अमोघं तेन संभूतस्त्वमत्र जगतीतले । माता वै मृत्युमापन्ना ज्ञात्वैवं लज्जया तया

अशा रीतीने तू पृथ्वीवर अमोघपणे जन्माला आलास. पण हे कळताच माता लज्जेने व्याकुळ होऊन मृत्यू पावली.

Verse 55

चमत्कारपुरे तुभ्यं मातुलो जनकस्तथा । संतिष्ठते महाभाग तत्पार्श्वे त्वमितो वज

हे महाभागा, चमत्कारपुरात तुझा मातुल जनक राहतो. म्हणून इथून जाऊन त्याच्या सान्निध्यात रहा.

Verse 56

सांप्रतं व्रतकालस्ते वर्षं चैवाष्टमं स्थितम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य लज्जयाऽधोमुखः स्थितः

आता तुझा व्रतकाल आला आहे आणि तुझं आठवं वर्षही पूर्ण झालं आहे. त्याची वाणी ऐकून तो लज्जेने मान खाली घालून उभा राहिला.

Verse 57

ततश्चिरेण दीनं स वाक्यमेतदुवाच तम् । किं मया पापमाख्याहि पूर्वदेहांतरे कृतम्

मग बराच वेळ गेल्यावर तो दीन होऊन त्याला म्हणाला— “सांगा, पूर्वजन्मी माझ्याकडून कोणते पाप घडले?”

Verse 58

येनेदं गर्हितं जन्म वियोगो मातृसंभवः । परित्यक्ष्यामि जीवं स्वं दुःखेनानेन सन्मुने

“ज्यामुळे हे निंद्य जन्म—मातृवियोगातूनच झाले—हे सत्मुने, या दुःखाने त्रस्त होऊन मी प्राणत्याग करीन।”

Verse 59

नारद उवाच । न त्वया दुष्कृतं किंचित्पूर्वदेहांतरे कृतम् । परं येन सुसंजातं तवेदं व्यसनं शृणु

नारद म्हणाले— “पूर्वजन्मी तुझ्याकडून कोणतेही दुष्कृत्य झालेले नाही. पण ज्यामुळे हे व्यसन तुला आले, ते ऐक.”

Verse 60

जन्मस्थेन भवाञ्जातः शनिना नाऽत्र संशयः । तेनावस्थामिमां प्राप्तो नान्यदस्ति हि कारणम्

“जन्मकाळी स्थित शनीमुळेच तुझी ही अवस्था झाली आहे—यात संशय नाही. त्याच्यामुळेच तू या दशेला पोहोचलास; दुसरे कारण नाही.”

Verse 61

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कोपसंरक्तलोचनः । ऊर्ध्वमालोकयामास समुद्दिश्य शनैश्चरम्

त्याचे वचन ऐकून, क्रोधाने लाल झालेले डोळे घेऊन तो वर पाहू लागला आणि शनैश्चराकडे दृष्टि रोखली।

Verse 62

तस्य दृष्टिनिपातेन न्यपतत्स तु तत्क्षणात् । विमानात्स्वाद्रवेः पुत्रो ययातिरिव नाहुषः

त्याच्या केवळ दृष्टिपाताने तो तत्क्षणी आपल्या विमानातून कोसळला—जसा नाहुषपुत्र ययाती पतित झाला होता।

Verse 63

अधोवक्त्रो द्विजश्रेष्ठाः पितुरादेशमाश्रितः । बालभावेऽपि तेनैव दग्धौ पादौ तदा रवेः

हे द्विजश्रेष्ठांनो! तो अधोमुख होता व पित्याच्या आज्ञेवर चालत होता; तरीही बाल्यावस्थेत त्या कर्मानेच तेव्हा रवि (सूर्य) यांचे पाय दग्ध झाले।

Verse 64

अथ तं नारदः प्राह पतमानमधोमुखम् । बाल्यभावादनेन त्वं पातितोऽसि शनैश्चर

मग नारदांनी अधोमुख पडत असलेल्या त्याला म्हटले—“हे शनैश्चर! या बालसुलभ कृत्यामुळे तू पतित झालास।”

Verse 65

तस्मान्मा वीक्षयस्वैनं भविष्यति प्रकोपभाक् । मा पतस्व तथा भूमौ बलान्मद्वाक्यसंभवात्

म्हणून त्याच्याकडे पाहू नकोस; तो क्रोधग्रस्त होईल. आणि माझ्या वचनबलाने रोखला जाऊन, तसाच भूमीवर पडू नकोस।

Verse 66

स्तंभयित्वा तथाप्येवं गगनस्थं शनैश्चरम् । ततः प्रोवाच तं बालं पिप्पलादं मुनीश्वरः

अशा रीतीने आकाशस्थ शनैश्चराला थांबवून, मग मुनीश्वरांनी त्या बालक पिप्पलादाला संबोधिले।

Verse 67

मा कोपं कुरु बाल त्वमेष सूर्यसुतो ग्रहः । देवानामपि पीडां च कुरुतेऽष्टमराशिगः

हे बाळा, राग मानू नकोस. हा सूर्यपुत्र ग्रह आहे. जेव्हा हा आठव्या राशीत असतो, तेव्हा तो देवांनाही पीडा देतो.

Verse 68

जन्मस्थस्तु विशेषेण द्वितीयस्तु तथापरः । यद्येष कुपितस्त्वां तु वीक्षयिष्यति कर्हिचित्

विशेषतः जन्मस्थानी आणि तसेच दुसऱ्या स्थानी. जर हा रागावून तुझ्याकडे कधी पाहिल,

Verse 69

करिष्यति न संदेहो भस्मराशिं ममाग्रतः । अनेन वीक्षितौ पादौ जातमात्रेण सूर्यकौ

तर निःसंशय माझ्यासमोरच राखेचा ढीग करेल. याच्या जन्माच्या वेळीच दृष्टी पडल्याने दोन्ही पाय सूर्यासारखे झाले होते.

Verse 70

आयातस्य तु तुष्टस्य पुत्रदर्शनवाञ्छया । अन्तर्धानीकृते वस्त्रे ज्ञात्वा तं रौद्रचक्षुषम्

पुत्राला पाहण्याच्या इच्छेने प्रसन्न होऊन जेव्हा तो आला, आणि जेव्हा वस्त्र दूर केले गेले, तेव्हा त्याने त्याला उग्र डोळे असलेला म्हणून ओळखले.

Verse 71

ततो दग्धावुभौ चापि तिष्ठतश्चर्म वेष्टितौ । दृश्येतेऽद्यापि मूर्त्तौ तौ घटितायां धरातले

तेव्हा ते दोन्ही उभे असतानाच जळाले, जे कातडीने गुंडाळलेले होते. आजही त्या दोन मूर्ती पृथ्वीवर स्थित दिसतात.

Verse 72

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य स बालकः । भयेन महता युक्तस्ततः पप्रच्छ तं मुनिम्

सूत म्हणाले—नारदांचे ते वचन ऐकून तो बालक महान भयाने व्याकुळ झाला आणि मग त्या मुनींना प्रश्न करू लागला।

Verse 73

कथं यास्यति मे तुष्टिं वदैष मम सन्मुने । अज्ञानात्पातितो व्योम्नः शक्तिं चास्याविजानता

हे सत्मुने, मला सांगा—तो माझ्यावर कसा प्रसन्न होईल? अज्ञानाने त्याची शक्ती न जाणता मी त्याला आकाशातून पाडले।

Verse 74

नारद उवाच । ग्रहा गावो नरेंद्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः । पूजिताः प्रतिपूज्यंते निर्दहंत्यपमानिताः

नारद म्हणाले—ग्रह, गायी, राजे आणि विशेषतः ब्राह्मण—पूजिले असता प्रतिपूजा करतात; अपमानित झाले तर दग्ध करतात।

Verse 75

तस्मात्कुरु स्तुतिं चास्य स्वशक्त्या भास्करेः प्रभो । प्रसादं गच्छते येन कोपं त्यजति पातजम्

म्हणून, हे प्रभो, आपल्या शक्तीनुसार भास्करदेवाची स्तुती कर; ज्यायोगे तो प्रसन्न होऊन अपराधजन्य क्रोध सोडील।

Verse 76

ततः कृतांजलिर्भूत्वा स्तुतिं चक्रे स बालकः । भयेन महता युक्तस्ततः संपृच्छ्य तं मुनिम्

मग तो बालक हात जोडून स्तुती करू लागला; महान भयाने युक्त होऊन त्याने पुन्हा त्या मुनींना अधिक विचारले।

Verse 77

पिप्पलादो द्विजश्रेष्ठाः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । नमस्ते क्रोधसंस्थाय पिंगलाय नमोऽस्तु ते

पिप्पलाद म्हणाला—“हे द्विजश्रेष्ठांनो! मी वारंवार नमस्कार करून म्हणतो—क्रोधसंस्थ असलेल्या तुम्हांस नमस्कार; हे पिंगलवर्णा, तुम्हांस नमोऽस्तु।”

Verse 78

नमस्ते वसुरूपाय कृष्णाय च नमोऽस्तु ते । नमस्ते रौद्रदेहाय नमस्ते चांतकाय च

वसुरूप असलेल्या तुम्हांस नमस्कार; हे कृष्णा, तुम्हांस नमोऽस्तु। रौद्रदेह असलेल्या तुम्हांस नमस्कार; हे अंतका (मृत्युरूपा), तुम्हांसही नमस्कार।

Verse 79

नमस्ते यमसंज्ञाय नमस्ते सौरये विभो । नमस्ते मन्दसंज्ञाय शनैश्चर नमोऽस्तु ते

यम या संज्ञेने प्रसिद्ध तुम्हांस नमस्कार; हे विभो, सूर्यपुत्रा, तुम्हांस नमस्कार। मन्द या संज्ञेने ख्यात तुम्हांस नमस्कार; हे शनैश्चर, तुम्हांस नमोऽस्तु।

Verse 81

शनैश्चर उवाच । परितुष्टोऽस्मि ते वत्स स्तोत्रेणानेन सांप्रतम् । वरं वरय भद्रं ते येन यच्छामि सांप्रतम्

शनैश्चर म्हणाला—“वत्सा! या स्तोत्राने मी आत्ता तुझ्यावर प्रसन्न आहे. तुझे कल्याण होवो; वर माग, जेणेकरून मी तो तत्क्षणी देईन.”

Verse 82

पिप्पलाद उवाच । अद्यप्रभृति नो पीडा बालानां सूर्यनन्दन । त्वया कार्या महाभाग स्वकीया च कथंचन

पिप्पलाद म्हणाला—“आजपासून, हे सूर्यनंदना! बालांना कोणतीही पीडा तू करू नकोस—माझ्या बालांना किंवा इतर कोणालाही, हे महाभाग, कशाही प्रकारे नाही.”

Verse 83

यावद्वर्षाष्टमं जातं मम वाक्येन सूर्यज । स्तोत्रेणानेन योऽत्र त्वां स्तूयात्प्रातः समुत्थितः

हे सूर्यपुत्रा! माझ्या वचनाने—आठवे वर्ष पूर्ण होईपर्यंत, जो येथे पहाटे उठून या स्तोत्राने तुझी स्तुती करतो—

Verse 84

तस्य पीडा न कर्तव्या त्वया भास्करनन्दन । तव वारे च संजाते तैलाभ्यंगं करोति यः

हे भास्करनंदना! त्या व्यक्तीस तू पीडा करू नकोस. आणि तुझा वार (शनिवार) आला असता, जो तेलाभ्यंग करतो—

Verse 85

दिनाष्टकं न कर्तव्या तस्य पीडा कथंचन । यस्त्वां लोहमयं कृत्वा तैलमध्ये ह्यधोमुखम्

त्याच्या बाबतीत आठ दिवस कोणत्याही प्रकारे पीडा करू नये. आणि जो तुझी लोखंडाची प्रतिमा करून तेलाच्या मध्यभागी अधोमुख ठेवतो—

Verse 88

स्वशक्त्या राति नो तस्य पीडा कार्या त्वया विभो । कृष्णां गां यस्तु विप्राय तवोद्देशेन यच्छति

हे विभो! जो आपल्या शक्तीनुसार दान देतो, त्याला तू पीडा करू नकोस. आणि जो तुझ्या उद्देशाने ब्राह्मणाला काळी गाय दान देतो—

Verse 90

तथा कृष्णतिलैश्चैव कृष्णपुष्पानुलेपनैः । पूजां करोति यस्तुभ्यं धूपं वै गुग्गुलं दहेत् । कृष्णवस्त्रेण संवेष्ट्य त्याज्या तस्य व्यथा त्वया

जो काळ्या तिळांनी व काळ्या पुष्पांच्या अनुलेपनाने तुझी पूजा करतो आणि गुग्गुळाचा धूप जाळतो; तसेच काळ्या वस्त्राने आवृत होऊन—त्याची व्यथा तू सोडून द्यावी.

Verse 91

सूत उवाच । एवमुक्तः शनिस्तेन बाढमित्येव जल्प्य च । नारदं समनुज्ञाप्य जगाम निजसं श्रयम्

सूत म्हणाले—त्याने असे म्हटल्यावर शनी ‘बाढम् (तथास्तु)’ असे म्हणून, नारदांची अनुमती घेऊन आपल्या धामास निघून गेला।

Verse 92

नारदोऽपि तमादाय वालकं कृपयान्वितः । चमत्कारपुरं गत्वा याज्ञवल्क्याय चार्पयत्

कृपायुक्त नारदांनीही तो बालक सोबत घेऊन चमत्कारपुरास जाऊन याज्ञवल्क्यांना अर्पण केला।

Verse 93

कथयामास वृत्तांतं तस्य संभूति संभवम् । यद्दृष्टं ज्ञानदीपेन तस्मै सर्वं न्यवेदयत्

त्याने त्या बालकाची उत्पत्ती व सर्व वृत्तांत सविस्तर सांगितला; आणि ज्ञानदीपाने जे जे पाहिले होते ते सर्व त्यांना पूर्णपणे निवेदन केले।

Verse 94

एष ते वीर्यसंभूतो बालको भगिनीसुतः । मयाऽश्वत्थतले लब्धः काननेऽश्वत्थसंनिधौ

‘हा बालक तुझ्याच वीर्यापासून उत्पन्न, तुझ्या भगिनीचा पुत्र आहे. मी याला वनात त्या अश्वत्थाजवळ, अश्वत्थाच्या तळाशी मिळविले.’

Verse 95

व्रतबंध कुरुष्वास्य सांप्रतं चाष्टवार्षिकः । नात्र दोषोस्ति विप्रेंद्र न भगिन्यास्तथा तव । तस्माद्गृहाण पुत्रं स्वं भागिनेयं विशेषतः

‘आता याचा व्रतबंध (उपनयन) कर; हा आठ वर्षांचा आहे. हे विप्रेंद्र, यात दोष नाही—ना तुझा, ना तुझ्या भगिनीचा. म्हणून याला आपल्या पुत्रासारखे, विशेषतः भागिनेय म्हणून स्वीकार.’

Verse 96

धारयेत्तेन तैलेन ततः स्नानं समाचरेत् । तस्य पीडा न कर्तव्या देयो लाभो महीभुजः

त्याने त्या तेलाचे अंगावर लेपन करावे आणि नंतर स्नान करावे. हे राजा, त्याला त्रास देऊ नये, उलट त्याला त्याचा योग्य लाभ द्यावा.

Verse 97

अध्यर्द्धाष्टमिकायोगे तावके संस्थिते नरः । तववारे तु संप्राप्ते यस्तिलांल्लोहसंयुतान्

जेव्हा तुमच्या काळात अध्यर्धाष्टमिका योग येतो आणि तुमचा वार (शनिवार) प्राप्त होतो, तेव्हा जो मनुष्य लोखंडायुक्त तीळ अर्पण करतो...

Verse 99

अध्यर्द्धाष्टमजा पीडा नाऽस्य कार्या त्वया विभो । शमी समिद्भिर्यो होमं तवोद्देशेन यच्छति

हे प्रभू, तुम्ही त्याला अध्यर्धाष्टमीपासून होणारी पीडा देऊ नये. जो तुमच्या उद्देशाने शमीच्या समिधांनी हवन करतो...

Verse 174

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्या संहितायां षष्ठे नागरखंडे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पिप्पलादोत्पत्तिव र्णनंनाम चतुःसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेतील श्रीस्कन्दमहापुराणाच्या सहाव्या नागरखंडातील हाटकेश्वर क्षेत्र माहात्म्यात 'पिप्पलाद उत्पत्ति वर्णन' नावाचा एकशे चौर्‍याहत्तरवा अध्याय समाप्त झाला.