Adhyaya 92

Verse 1

सूत उवाच । अग्नितीर्थस्य माहात्म्यमेतद्वः परिकीर्तितम् । ब्रह्मकुंडसमुत्पत्तिरधुना श्रूयतां द्विजाः

सूत म्हणाले—अग्नितीर्थाचे हे माहात्म्य तुम्हांला सांगितले. आता, हे द्विजहो, ब्रह्मकुंडाची उत्पत्ती ऐका।

Verse 2

यदा संस्थापितो ब्रह्मा मार्कंडेन महात्मना । तदा विनिर्मितं तत्र कुण्डं शुचिजलान्वितम्

जेव्हा महात्मा मार्कण्डेयांनी तेथे ब्रह्मदेवाची स्थापना केली, तेव्हा त्या ठिकाणी शुचि जलाने युक्त असे एक कुंड निर्माण झाले।

Verse 3

प्रोक्तं च कार्तिके मासि कृत्तिकास्थे निशाकरे । सम्यग्भीष्मव्रतं कृत्वा स्नात्वात्र सलिले शुभे

असे सांगितले आहे की कार्तिक महिन्यात, चंद्र कृत्तिका नक्षत्रात असताना, विधिपूर्वक भीष्मव्रत करून येथे या शुभ जलात स्नान करावे।

Verse 4

पूजयिष्यति यो देवं पद्मयोनिं ततः परम् । स शूद्रोऽपि तनुं त्यक्त्वा ब्रह्मयोनौ प्रयास्यति

यानंतर जो पद्मयोनि देव ब्रह्माची पूजा करील, तो शूद्र असला तरी देहत्याग करून ब्रह्मयोनी (ब्रह्मस्थिती) प्राप्त करील।

Verse 5

ब्राह्मणोऽपि यदि स्नानं तत्र कुण्डे करिष्यति । कृत्वा भीष्मव्रतं सम्यग्ब्रह्मलोकं प्रयास्यति

आणि जर एखादा ब्राह्मणही त्या कुंडात स्नान करून विधिपूर्वक भीष्मव्रत पूर्ण करील, तर तो ब्रह्मलोकास प्राप्त होतो।

Verse 6

एवं प्रवदतस्तस्य मार्कंडेयस्य सन्मुनेः । श्रुतं तत्सकलं वाक्यं पशुपालेन केनचित्

अशा प्रकारे बोलत असलेल्या त्या सत्मुनी मार्कंडेयांचे सर्व वचन एका गोपालाने ऐकले।

Verse 7

ततः श्रद्धाप्रयुक्तेन तेन तद्भीष्मपंचकम् । यथावद्विहितं सम्यक्कार्तिके मासि संस्थिते

मग श्रद्धेने प्रेरित होऊन, कार्तिक महिना आला असता, त्याने ते भीष्मपंचक व्रत यथाविधी व सम्यक् रीतीने आचरले।

Verse 8

ततश्च कृत्तिकायोगे पूर्णिमायां यथाविधि । संपूज्य पद्मजं पश्चात्पूजितः पुरुषोत्तमः

नंतर कृत्तिका-योगयुक्त पौर्णिमेला विधिपूर्वक प्रथम पद्मज (ब्रह्मा) यांची सम्यक् पूजा करून, त्यानंतर पुरुषोत्तमाचीही आराधना केली।

Verse 9

ततः कालविपाकेन स पंचत्वमुपागतः । ब्राह्मणस्य गृहे जातः पुरेऽत्रैव द्विजोत्तमाः । जातिस्मरः प्रभायुक्तः पितृमातृप्रतुष्टिदः

नंतर काळाच्या परिपाकाने तो पंचत्वास गेला। हे द्विजोत्तमा, याच नगरीत एका ब्राह्मणाच्या घरी त्याचा जन्म झाला; जातिस्मर, तेजस्वी आणि पितृ-मातृसंतोष देणारा झाला।

Verse 10

एवं प्रगच्छतस्तस्य वृद्धिं तत्र पुरोत्तमे । पितृमातृसमुद्भूतो यादृक्स्नेहो व्यवस्थितः

अशा रीतीने त्या उत्तम नगरीत तो वाढत असता, पितृ-मातृसमुद्भव स्वाभाविक स्नेह त्याच्यात यथोचित दृढपणे स्थिर राहिला।

Verse 11

अन्यदेहोद्भवे वापि तस्य शूद्रेपरिस्थितः । स तस्य धनसंपन्नः सदैव कुरुते द्विजः

आणि जरी तो (त्याच्याशी संबंधित) अन्य देहात जन्मल्यामुळे शूद्रस्थितीत होता, तरी हा धनसंपन्न द्विज त्याला सदैव मदत व आधार देत असे।

Verse 12

उपकारप्रदानं च यत्किंचित्तस्य संमतम् । अन्यस्मिन्दिवसे शूद्रः स पिता पूर्वजन्मनः । तस्य पञ्चत्वमापन्नः संप्राप्ते चायुषः क्षये

आणि जे काही त्याच्या हिताचे व त्याला मान्य असे, तेवढे उपकार तो करीत असे। नंतर दुसऱ्या दिवशी तो शूद्र—जो पूर्वजन्मी त्याचा पिता होता—आयुष्य संपता पंचत्वास गेला।

Verse 13

अथ तस्य महाशोकं स कृत्वा तदनंतरम् । चकार प्रेतकार्याणि निःशेषाणि प्रभक्तितः

मग त्याच्यासाठी महान शोकाने व्याकुळ होऊन त्याने तत्क्षणी भक्तिभावाने, पूर्णपणे, सर्व प्रेतकार्ये केली।

Verse 14

अथ तस्य समालोक्य तादृशं तद्विचेष्टितम् । पृष्टः स कौतुकाविष्टैः पितृमातृसुतादिभिः

मग त्याचे तसे वर्तन पाहून, कुतूहलाने भरलेल्या पिता, माता, पुत्र इत्यादींनी त्याला विचारले।

Verse 15

कस्मात्त्वमस्य नीचस्य पशुपालस्य सर्वदा । अतिस्नेहसमायुक्तो निःस्पृहस्यापि शंस नः

‘या नीच गवळ्याबद्दल तू नेहमी इतका अतिस्नेह का दाखवितोस? तू तर स्वतः निःस्पृह आहेस; आम्हाला कारण सांग।’

Verse 16

तस्यापि प्रेतकार्याणि मृतस्यापि करोषि किम् । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व न चेद्गुह्यं व्यवस्थितम्

‘आणि तो मरण पावल्यानंतरही तू त्याच्यासाठी प्रेतकार्ये का करतोस? हे गुप्त ठेवण्यासारखे नसेल तर सर्व आम्हाला सांग।’

Verse 17

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा किंचिल्लज्जासमन्वितः । तानब्रवीच्छृणुध्वं च कथयिष्याम्यसंशयम्

त्यांचे बोलणे ऐकून तो किंचित लज्जित झाला आणि म्हणाला—‘ऐका, मी निःसंशय सर्व सांगतो.’

Verse 18

अहमस्यान्यदेहत्वे पुत्र आसं सुसंमतः । पशुपालनकर्मज्ञः प्राणेभ्यो वल्लभः सदा

त्याच्या पूर्वदेहात मी त्याचा पुत्र होतो—अतिशय प्रिय व मान्य. पशुपालनकर्मात निपुण होतो आणि सदैव त्याला प्राणांप्रमाणे प्रिय होतो.

Verse 19

कस्यचित्त्वथ कालस्य मार्कंडस्य महामुनेः । श्रुतं प्रवदतो वाक्यं ब्रह्मकुण्डसमुद्भवम्

एका वेळी महामुनी मार्कण्डेयांनी उच्चारलेले वचन ऐकू आले—जे ब्रह्मकुंडाच्या प्रसंगातून उद्भवले होते.

Verse 20

कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे भीष्मपञ्चककृन्नरः । सम्यक्छ्रद्धासमुत्पन्नो योऽत्र स्नानं करिष्यति

कार्तिक महिन्यात कृत्तिका-योगाच्या वेळी, भीष्म-पंचक व्रत पाळून, ज्याची श्रद्धा पूर्ण जागृत आहे, जो येथे स्नान करील—

Verse 21

दृष्ट्वा पितामहं देवं पूजयित्वा जनार्दनम् । स भविष्यति शूद्रोऽपि ब्राह्मणश्चान्यजन्मनि

देव पितामह (ब्रह्मा) यांचे दर्शन घेऊन आणि जनार्दन (विष्णु) यांची पूजा करून, शूद्रही पुढील जन्मी ब्राह्मण होतो.

Verse 22

तन्मया विहितं सम्यक्स्नात्वा तत्र शुभावहे । सुकुण्डे कार्तिके मासि तेन जातोऽस्मि सद्द्विजः

ते मी विधिपूर्वक केले: कार्तिक महिन्यात त्या शुभ व कल्याणकारी सु-कुंडात यथाविधी स्नान करून; त्या पुण्यामुळे मी खरा द्विज म्हणून जन्मलो आहे.

Verse 23

चन्द्रोदयस्य विप्रर्षेरन्वये भुवि विश्रुते । संस्मरन्पूर्विकां जाति तेन स्नेहो मम स्थितः । तस्योपरि महान्नित्यं शूद्रस्यापि निरर्गलः

पृथ्वीवर विख्यात ब्रह्मर्षि चन्द्रोदय यांच्या वंशपरंपरेत, पूर्वजन्माचे स्मरण करून माझा स्नेह दृढ राहिला. आणि त्याच्याविषयी तो महान्, नित्य प्रेम—शूद्रासाठीही—अडथळ्याविना वाहत राहिला.

Verse 24

अतोऽहं कृत्तिकायोगे कार्तिक्यां भक्तिसंयुतः । ज्ञात्वा करोमि भीष्मस्य पंचकं व्रतमुत्तमम्

म्हणून कार्तिक महिन्यात कृत्तिका-योगाच्या वेळी, भक्तियुक्त होऊन व त्याचे महत्त्व जाणून, मी भीष्म-पंचक हे उत्तम व्रत करतो.

Verse 25

सूत उवाच । एवं तस्य वचः श्रुत्वा ते चान्ये च द्विजोत्तमाः । भीष्मस्य पञ्चकं चक्रुः सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः

सूत म्हणाले—त्याचे वचन असे ऐकून, ते श्रेष्ठ द्विज आणि इतरही, सम्यक श्रद्धायुक्त होऊन, भीष्म-पंचकाचे अनुष्ठान करू लागले.

Verse 26

ततःप्रभृति तत्कुण्डं विख्यातं धरणीतले । स्थितमुत्तरदिग्भागे ब्रह्मकुण्डमिति स्मृतम्

तेव्हापासून ते कुंड पृथ्वीवर विख्यात झाले. उत्तर दिशेच्या भागात स्थित असल्याने ते ‘ब्रह्मकुंड’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 27

यः स्नानं सर्वदा तत्र ब्राह्मणः प्रकरोति वै । स संभवति विप्रेंद्रो जायमानः पुनः पुनः

जो ब्राह्मण तेथे नेहमी स्नान करतो, तो पुनःपुन्हा जन्म घेत असला तरी निश्चयाने ‘विप्रेंद्र’—श्रेष्ठ ब्राह्मण—होतो.

Verse 92

इतिश्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विनवतितमोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ भागातील नागरखण्डातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘ब्रह्मकुंड-माहात्म्य-वर्णन’ नावाचा बाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।