Adhyaya 253

Verse 1

शूद्र उवाच । पार्वतीकुपिता देवी कथं देवेन शूलिना । प्रसादं च गता शप्त्वा यत्कोपात्क्षुभ्यते जगत्

शूद्र म्हणाला—क्रोधित झालेली देवी पार्वती त्रिशूलधारी देवाशी कशी प्रसन्न झाली? आणि शाप देऊन, जिनच्या कोपाने जग हादरते, ती पुन्हा कृपास्थानी कशी परतली?

Verse 2

कथं स भगवान्रुद्रो भार्याशापमवाप ह । वैकृतं रूपमासाद्य पुनर्दिव्यं वपुः श्रितः

तो भगवान रुद्र पत्नीच्या शापाच्या अधीन कसा झाला? आणि विकृत रूप धारण करून तो पुन्हा दिव्य देह कसा प्राप्त झाला?

Verse 3

गालव उवाच । देवा रूपाण्यदृश्यानि कृत्वा देव्या महाभयात् । मनुष्यलोके सकले प्रतिमासु च संस्थिताः

गालव म्हणाला—देवीच्या महान भयामुळे देवांनी आपली रूपे अदृश्य केली आणि संपूर्ण मनुष्यलोकी प्रतिमांमध्ये निवास केला.

Verse 4

तेषामपि प्रसन्ना साऽनुग्रहं समुपाकरोत् । विष्णुस्तुता महाभागा विश्वमाताऽघनाशिनी

त्यांच्यावरही प्रसन्न होऊन तिने कृपापूर्वक अनुग्रह केला। विष्णूंनी स्तुत केलेली ती महाभागा विश्वमाता पापनाशिनी झाली।

Verse 5

तेषां बलाच्च पार्वत्याः शापभारेण यन्त्रितः । तां नित्यमेवानुनयन्नृचे सोवाच शंकरम्

त्यांच्या आग्रहामुळे आणि पार्वतीच्या शापभाराने बांधला जाऊन तो नित्य तिला शांत करण्याचा प्रयत्न करीत राहिला. मग एका ऋचेने त्याने शंकरास उद्देशून म्हटले.

Verse 6

एते देवा विश्व पूज्या विश्वस्य च वरप्रदाः । मत्प्रसादाद्भविष्यंति भक्तितस्तोषिता नरैः

हे देव सर्व जगात पूज्य होतील आणि जगाला वर देतील. माझ्या प्रसादाने ते मनुष्यांच्या भक्तीने संतुष्ट होतील.

Verse 7

त्वामृते मम कर्मेदं कृतं साधुविनिन्दितम् । वेद्यां विवाह काले च प्रत्यक्षं सर्वसाक्षिकम्

तुझ्यावाचून माझे हे कर्म केले असते तर साधूजनही त्याची निंदा केली असती. वेदीवर आणि विवाहकाळी तू प्रत्यक्ष सर्वसाक्षी म्हणून उपस्थित होतास.

Verse 8

यत्सप्तमंडलानां च गमनं च करार्पणम् । वह्निश्च वरुणः कृष्णो देवताश्च सवल्लभाः

म्हणजे सात मंडलांची परिक्रमा आणि करार्पण (हस्तग्रहण/कन्यादान) ही विधी. तेथे अग्नी, वरुण, कृष्ण आणि इतर प्रिय देवता साक्षी व शक्तिरूप आहेत.

Verse 9

चतुर्दिक्ष्वंग संयुक्ता देवब्राह्मणसंयुताः । एतेषामग्रतो दिब्यं कृत्वा त्वं जनसंसदि

चारही दिशांत विधीची अंगे यथायोग्य जोडून, देव व ब्राह्मणांसह—त्यांच्या अग्रभागी तू जनसभेत दिव्य कर्म केलेस।

Verse 10

प्रमादात्सत्त्वमापन्नो व्यभिचारं कथं कृथाः । गुरुवोऽपि न सन्मार्गे प्रवर्त्तंते जनौघवत्

सात्त्विक वृत्ती प्राप्त करूनही प्रमादाने तू अपराध कसा करशील? गुरुजनही जनसमूहाच्या पूरसारखे वाहवत सन्मार्गावर न चालतील—म्हणून सावध राहा।

Verse 11

निग्राह्याः सर्वलोकेषु प्रबुद्धैः श्रूयते श्रुतौ । पुत्रेणापि पिता शास्यः शिष्येणापि गुरुः स्वयम्

श्रुतीत जागृत जन सांगतात की सर्व लोकांत दुष्कर्म करणाऱ्यांचा निग्रह करावा. पुत्रही पित्याला सुधारू शकतो, आणि शिष्यही आपल्या गुरुला।

Verse 12

क्षत्रियैर्ब्राह्मणः शास्यो भार्यया च पतिस्तथा । उन्मार्गगामिनं श्रेष्ठमपि वेदान्तपारगम्

ब्राह्मण उन्मार्गाने चालत असेल तर क्षत्रियांनीही त्याला शासावे; तसेच पत्नीनेही पतीला—तो चुकीच्या मार्गाने गेला तर, जरी तो श्रेष्ठ व वेदान्तपारंगत असला तरी।

Verse 13

नीचैरपि प्रशास्येत श्रुतिराह सनातनी । सन्मार्ग एव सर्वत्र पूज्यते नापथः क्वचित्

सनातन श्रुती सांगते की नीचांकडूनही सुधारणा करून घ्यावी. सर्वत्र सन्मार्गच पूज्य आहे; कुपथ कधीही नाही।

Verse 14

येन स्वकुलजो धर्मस्त्यक्तः स पतितो भवेत् । मृतश्च नरकं प्राप्य दुःखभारेण युज्यते

जो आपल्या कुलपरंपरेचा धर्म सोडतो तो पतित होतो; आणि मृत्यूनंतर नरकास जाऊन दुःखाच्या जड भाराने दाबला जाऊन बांधला जातो।

Verse 15

धर्मं त्यजति नास्तिक्याज्ज्ञातिभेदमुपागतः । स निग्राह्यः सर्वलोकैर्मनुधर्मपरायणैः

जो नास्तिक्यामुळे धर्म सोडून ज्ञातिबांधवांत भेद-फूट निर्माण करतो, तो मनुधर्मपरायण सर्व लोकांनी आवरला पाहिजे।

Verse 16

कुलधर्माञ्ज्ञातिधर्मान्देशधर्मान्महेश्वर । ये त्यजंति च तेऽवश्यं कुलाच्च पतिता जनाः

हे महेश्वरा! जे कुलधर्म, ज्ञातिधर्म आणि देशधर्म त्यागतात, ते लोक निश्चयच पतित होतात—स्वकुलातूनही बहिष्कृत होतात।

Verse 17

अग्नित्यागो व्रतत्यागो वचनत्याग एव च । धर्मत्यागो नैव कार्यः कुर्वन्पतित एव हि

अग्नीचा त्याग, व्रताचा त्याग आणि वचनाचाही त्याग झाला तरी धर्मत्याग कधीही करू नये; कारण धर्म सोडणारा निश्चयच पतित होतो।

Verse 18

न पिता न च ते माता न भ्राता स्वजनोऽपि च । पश्यते तव वार्तां च अस्पृश्यस्त्वमदन्विषम्

ना तुझा पिता, ना माता, ना भाऊ, ना स्वजन—कोणीही तुझी वार्ता पाहत नाही वा विचारत नाही; तू अस्पृश्य होतोस, जणू असे विष की जे कोणीही स्वीकारत नाही।

Verse 19

अस्थिमालाचिताभस्म जटाधारी कुचैलवान् । चपलो मुक्तमर्यादस्तस्थुं नार्हसि मेऽग्रतः

अस्थिमाळा घातलेला, चिताभस्माने लिप्त, जटाधारी व मळकट वस्त्रधारी—चंचल आणि सर्व मर्यादा सोडलेला—तू माझ्या समोर उभा राहण्यास योग्य नाहीस।

Verse 20

अब्रह्मण्योऽव्रती भिक्षुर्दुष्टात्मा कपटी सदा । नार्हसि त्वं मम पुरः संभाषयितुमीश्वर

तू ब्राह्मणांचा हितैषी नाहीस; व्रतहीन आहेस; नावापुरता भिक्षु, अंतःकरणाने दुष्ट आणि सदैव कपटी आहेस। हे ईश्वर, माझ्या समोर बोलण्यास तू योग्य नाहीस।

Verse 21

एवं सा रुदती देवी बाष्पव्याकुललोचना । महादुःखयुतैवासीद्देवेशेऽनुनयत्यपि

अशी ती देवी रडत राहिली; अश्रूंनी तिचे डोळे व्याकुळ झाले. देवेशाला विनवित असूनही ती महान दुःखाने ग्रस्तच राहिली।

Verse 22

पुनरेव प्रकुपिता हरं प्रोवाच भामिनी । तवार्जवं न हृदये काठिन्यं वेद्मि नित्यदा

पुन्हा क्रोधावून ती भामिनी हराला म्हणाली—“तुझ्या हृदयात मला सरळपणा दिसत नाही; मी तर नेहमी तुझी कठोरताच जाणते.”

Verse 23

ब्राह्मणैस्त्वासुरैरुक्तं तन्मृषा प्रतिभाति मे । यस्मान्मयि महादुष्टभाव एव कृतस्त्वया

ते ब्राह्मण—जणू आसुरी वृत्तीचे—जे बोलले, ते मला खोटे वाटते; कारण तू केवळ माझ्याविषयीच अत्यंत क्रूर संशय मनात ठसविला आहेस।

Verse 24

ब्राह्मणा वंचिता यस्माद्ब्राह्मणैस्त्वं हनिष्यसे । एवमुक्त्वा भगवती पुनराह न किञ्चन

“ब्राह्मणांची फसवणूक झाली आहे, म्हणून ब्राह्मणांच्या हातूनच तू मारला जाशील.” असे बोलून भगवतीने पुन्हा काहीही सांगितले नाही.

Verse 25

ईशः प्रसन्नवदनामुपचारैरथाकरोत् । शनैर्नीतिमयैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिर्महेश्वरः

मग ईश्वर महेश्वराने सौम्य उपचाऱ्यांनी तिचे मुख प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला आणि हळूहळू नीतिधर्मयुक्त, हेतुपूर्ण वचनांनी तिला समजावले.

Verse 26

प्रसन्नलोचनां ज्ञात्वा किंचित्प्राह हरस्ततः । कोपेन कलुषं वक्त्रं पूर्णचन्द्र समप्रभम्

तिचे नेत्र प्रसन्न झाले आहेत असे जाणून हराने तेव्हा थोडेसे बोलले; तरीही तिचे मुख—पूर्णचंद्रासारखे तेजस्वी—क्रोधाने अजूनही मलिन होते.

Verse 27

कस्मात्त्वं कुरुषे भद्रे युक्तमेव वचो न ते । सर्वभूतदया कार्या प्राणिनां हि हितेच्छया

“भद्रे, तू असे का बोलतेस? तुझे वचन योग्य नाही. सर्व प्राण्यांचे हित इच्छून सर्व भूतांवर दया करावी.”

Verse 28

यद्यपीष्टो हि यस्यार्थो न कार्यं परपीडनम् । जगत्सर्वं सुतप्रायं तवास्ति वरवर्णिनि

“जरी कोणाचा इष्ट हेतू असला तरी परपीडा करू नये. हे वरवर्णिनि, हे सारे जग तुझ्यासाठी पुत्रासारखे आहे.”

Verse 29

जगत्पूज्या त्वमेवैका सर्वरूपधरानघे । मया यदि कृतं कर्मावद्यं देव हिताय वै

हे अनघे, सर्वरूपधारिणी! जगतामध्ये केवळ तूच पूज्य आहेस. माझ्याकडून काही निंद्य कर्म झाले असेल, तरी ते खरोखर देवांच्या हितासाठीच होते.

Verse 30

तथाप्येवं तव सुतो भविष्यति न संशयः । अथवा मम सर्वेभ्यः प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

तथापि असेच होईल—तुला पुत्र नक्कीच होईल, यात संशय नाही. खरे तर तू मला माझ्या सर्व प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आहेस.

Verse 31

यदिच्छसि तथा कुर्यां तथा तव मनोरथान् । प्रसन्नवदना भूत्वा कथयस्व वरानने

तू जे इच्छिशील ते मी करीन; तसेच तुझे मनोवांछित मनोरथही पूर्ण होतील. हे वरानने, प्रसन्नमुख होऊन सांग—तुला कोणते वर हवे आहेत?

Verse 32

इत्युक्ता सा भगवती पुनराह महेश्वरम् । चातुर्मास्ये च संप्राप्ते महाव्रत धरो यदि

असे म्हटल्यावर ती भगवती पुन्हा महेश्वरास म्हणाली—“पवित्र चातुर्मास्य येऊन पोहोचल्यावर, हे महाव्रतधारा, जर तुम्ही…”

Verse 33

देवतानां च प्रत्यक्षं तांडवं नर्तसे यदि । पारयित्वा व्रतं सम्यग्ब्रह्मचर्यं महेश्वर

“जर देवतांच्या प्रत्यक्ष सान्निध्यात तुम्ही तांडव नृत्य कराल; आणि हे महेश्वर, ब्रह्मचर्य पाळून ते व्रत सम्यक रीतीने पूर्ण करून…”

Verse 34

मत्प्रीत्यै यदि देहार्थं वैष्णवं च प्रयच्छसि । शापस्यानुग्रहं कुर्यां प्रसववदना सती

माझ्या प्रीत्यर्थ देहकल्याणकारी व वैष्णवस्वरूप वर तू दिलास, तर मी—प्रसविणीसारख्या मुखवाली सती—तो शाप अनुग्रहात परिवर्तित करीन।

Verse 35

नान्यथा मम चित्तं त्वां विश्वासमनुगच्छति । तच्छ्रुत्वा भगवांस्तुष्टस्तथेति प्रत्युवाच ताम्

याखेरीज माझे चित्त तुझ्यावर विश्वास ठेवत नाही। हे ऐकून भगवान संतुष्ट झाले आणि तिला म्हणाले—“तथास्तु।”

Verse 36

सापि हृष्टा भगवती शापस्यानुग्रहे वृता

ती भगवतीही हर्षित होऊन शापाला अनुग्रहात बदलण्याच्या निश्चयाने दृढ झाली।

Verse 37

इदं पुराणं मनुजः शृणोति श्रद्धायुक्तो भेदबुद्ध्या दृढत्वम् । तस्या वश्यं जीवितं सर्वसिद्धं मर्त्याः सत्यात्तच्छ्रयत्वं प्रयांति

जो मनुष्य श्रद्धायुक्त होऊन हे पुराण ऐकतो आणि विवेकयुक्त भेदबुद्धीत दृढ होतो, तो जीवनावर वश्यता व सर्व सिद्धी प्राप्त करतो; सत्यबलाने मर्त्य त्या परम आश्रयाची शरण घेतात।

Verse 253

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये शंकरकृतपार्वत्यनुनयो नाम त्रिपंचाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्याच्या शेषशायी-उपाख्यानात, ब्रह्मा–नारद संवादातील चातुर्मास्य-माहात्म्यात “शंकरकृत पार्वती-अनुनय” नावाचा २५३वा अध्याय समाप्त झाला।