Adhyaya 238

Verse 1

ब्रह्मोवाच । तपः शृणुष्व विप्रेंद्र विस्तरेण महामते । यस्य श्रवणमात्रेण चातुर्मास्येऽ घनाशनम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे विप्रेंद्र, हे महामते! या तपाचे विस्ताराने श्रवण कर; ज्याचे केवळ ऐकण्यानेच चातुर्मास्यात साचलेले पाप नष्ट होते.

Verse 2

षोडशैरुपचारैश्च विष्णोः पूजा सदा तपः । ततः सुप्ते जगन्नाथे महत्तप उदाहृतम्

षोडशोपचारांनी विष्णूची पूजा ही सदैव तपच आहे. म्हणून जगन्नाथ शयनावस्थेत (चातुर्मास्यात) असताना तीच पूजा महत्तप म्हणून सांगितली आहे.

Verse 3

करणं पंचयज्ञानां सततं तप एव हि । तन्निवेद्य हरौ चैव चातुर्मास्ये महत्तपः

पंचयज्ञांचे सतत करणं हे निश्चयच तप आहे; आणि त्यांचे फळ हरिला अर्पण करणे—विशेषतः चातुर्मास्यात—महत्तप म्हणतात.

Verse 4

ऋतुयानं गृहस्थस्य तप एव सदैव हि । चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै तन्निषेव्यं महत्तपः

गृहस्थाचा ऋतुनुसार योग्य आचार हाच सदैव तप आहे. चातुर्मास्यात हरिप्रीत्यर्थ त्याचे पालन करणे महातप म्हणून सांगितले आहे.

Verse 5

सत्यवादस्तपो नित्यं प्राणिनां भुवि दुर्लभम् । सुप्ते देवपतौ कुर्वन्ननंतफलभाग्भवेत्

सत्यवचन हे प्राण्यांचे नित्य तप आहे; पृथ्वीवर ते दुर्लभ आहे. देवपती योगनिद्रेत (चातुर्मास्यात) असताना जो ते आचरतो, तो अनंत फळांचा भागी होतो.

Verse 6

अहिंसादिगुणानां च पालनं सततं तपः । चातुर्मास्ये त्यक्तवैरं महत्तप उदारधीः

अहिंसा इत्यादी गुणांचे सतत पालन हे तप आहे. चातुर्मास्यात वैर त्यागणे हे उदारबुद्धींसाठी महातप आहे.

Verse 7

तप एव महन्मर्त्यः पंचायतनपूजनम् । चातुर्मास्ये विशेषेण हरिप्रीत्या समाचरेत्

मर्त्यासाठी पंचायतनपूजन हेच महातप आहे. चातुर्मास्यात विशेषतः हरिप्रीत्यर्थ ते आचरावे.

Verse 8

नारद उवाच । पंचायतनसंज्ञेयं कस्योक्ता सा कथं भवेत् । कथं पूजा च कर्तव्या विस्तरेणाशु तद्वद

नारद म्हणाले— ‘पंचायतन’ ही संज्ञा नेमकी काय? ती कोणी सांगितली आणि कशी समजावी? तसेच पूजा कशी करावी? हे सर्व लवकरच विस्ताराने सांगा.

Verse 9

ब्रह्मोवाच । प्रातर्मध्याह्नपूजायां मध्ये पूज्यो रविः सदा । रात्रौ मध्ये भवेच्चंद्रस्तद्वर्णकुसुमैः शुभैः

ब्रह्मा म्हणाले—प्रातः व मध्यान्ह पूजेत नेहमी मध्यभागी सूर्याचे पूजन करावे; आणि रात्री मध्यभागी चंद्राचे, त्यांच्या-त्यांच्या वर्णाच्या शुभ पुष्पांनी अर्चन करावे।

Verse 10

वह्निकोणे तु हेरंबं सर्वविघ्नोपशांतये । रक्तचंदन पुष्पैश्च चातुर्मास्ये विशेषतः

अग्निकोणात सर्व विघ्नांची शांती व्हावी म्हणून हेरंबाचे पूजन करावे; विशेषतः चातुर्मास्यात रक्तचंदन व पुष्पांनी।

Verse 11

नैरृतं दलमास्थाय भगवान्दुष्टदर्पहा । गृहस्थस्य सदा शत्रुविनाशं विदधाति सः

नैरृत दिशेत अधिष्ठित भगवान—दुष्टांचा दर्प हरिणारे—गृहस्थाचे शत्रू सदा नष्ट करतात।

Verse 12

नैरृत्यकोणगं विष्णुं पूजयेत्सर्वदा बुधः । सुगन्धचंदनैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्चातिशोभनैः

बुद्धिमानाने नैरृत्य कोनात स्थित विष्णूचे सदा पूजन करावे—सुगंधी चंदन, पुष्पे व अतिशय शोभिवंत नैवेद्य अर्पून।

Verse 13

गोत्रजा वायुकोणे तु पूजनीया सदा बुधैः । पुत्रपौत्रप्रवृद्ध्यर्थं सुमनोभिर्मनोहरैः

वायूकोणात गोत्रजाचे सदा ज्ञानीजनांनी पूजन करावे—पुत्र-पौत्रवृद्धीसाठी मनोहर सुमने अर्पून।

Verse 14

ऐशाने भगवान्रुद्रः श्वेतपुष्पैः सदाऽर्चितः । अपमृत्युविनाशाय सर्वदोषापनुत्तये

ईशान दिशेस भगवान रुद्राची सदैव श्वेत पुष्पांनी पूजा करावी—अपमृत्यूचा नाश व सर्व दोषांचे निरसन व्हावे म्हणून।

Verse 15

जागर्ति महिमा यस्य ब्रह्माद्यैर्नैव लिख्यते । पंचायतनमेतद्धि पूज्यते गृहमेधिभिः

ज्याचा महिमा जागृत आहे, तो ब्रह्मा इत्यादींनाही पूर्णपणे वर्णन करता येत नाही। हेच पंचायतन-पूजन असून गृहस्थांनी श्रद्धेने पूज्य मानावे।

Verse 16

तप एतत्सदा कार्यं चातुर्मास्ये महाफलम् । पर्वकालेषु सर्वेषु दानं देयं तपः सदा । चातुर्मास्ये विशेषेण तदनंतं प्रजायते

हे तप सदैव करावे; चातुर्मास्यात त्याचे महाफळ मिळते। सर्व पर्वकाळी दान द्यावे व तप अखंड ठेवावे; विशेषतः चातुर्मास्यात त्याचे पुण्य अनंत होते।

Verse 17

शौचं तु द्विविधं ग्राह्यं बाह्यमाभ्यंतरं सदा । जलशौचं तथा बाह्यं श्रद्धया चांतरं भवेत्

शौच हे सदैव द्विविध मानावे—बाह्य व आंतरिक। जलाने होणारी शुद्धी बाह्य; आणि श्रद्धेमुळे अंतःशुद्धी होते।

Verse 18

इद्रियाणां ग्रहः कार्यस्तपसो लक्षणं परम् । निवृत्त्येंद्रियलौल्यं च चातुर्मास्ये महत्तपः

इंद्रियांचा निग्रह करावा—हेच तपाचे परम लक्षण आहे। इंद्रियलोलुपतेपासून निवृत्ती, चातुर्मास्यात महान तप मानली जाते।

Verse 19

इन्द्रियाश्वान्सन्नियम्य सततं सुखमेधते । नरके पात्यते प्राणैस्तैरेवोत्पथगामिभिः

इंद्रिय-रूपी अश्वांना सतत संयमात ठेवले असता सुख हळूहळू वाढते; पण तेच प्राण कुपथाने धावले तर नरकात पाडतात।

Verse 20

ममतारूपिणीं ग्राहीं दुष्टां निर्भर्त्स्य निग्रहेत् । तप एव सदा पुंसां चातुर्मास्येऽधिगौरवम्

‘ममता’ रूपाने पकडणाऱ्या त्या दुष्ट ग्राहीला धिक्कारून आवरावे. तप हेच सदैव पुरुषांचे आधार आहे; चातुर्मास्यात त्याला विशेष गौरव प्राप्त होतो।

Verse 21

काम एष महाशत्रुस्तमेकं निर्जयेद्दृढम् । जितकामा महात्मानस्तैर्जितं निखिलं जगत्

काम हा महाशत्रू आहे; या एकाच शत्रूवर दृढपणे विजय मिळवावा. ज्यांनी काम जिंकला त्या महात्म्यांनी जणू अखिल जगत जिंकले।

Verse 22

एतच्च तपसो मूलं तपसो मूलमेव तत् । सर्वदा कामविजयः संकल्पविजयस्तथा

हेच तपाचे मूळ आहे—खरेच तपाचे मूळ: सर्वदा कामविजय आणि तसेच संकल्पविजय।

Verse 23

तदेव हि परं ज्ञानं कामो येन प्रजायते । महत्तपस्तदेवाहुश्चातुमास्ये फलोत्तमम्

ज्यामुळे काम उत्पन्न होतो त्याचे मूळ जाणणे हेच परम ज्ञान. तेच महान तप म्हणतात; चातुर्मास्यात त्याचे उत्तम फल प्राप्त होते।

Verse 24

लोभः सदा परित्याज्यः पापं लोभे समास्थितम् । तपस्तस्यैव विजयश्चातुर्मास्ये विशेषतः

लोभाचा सदा त्याग करावा, कारण पाप लोभातच वास करते। त्या लोभावर विजय तपस्येने मिळतो—विशेषतः चातुर्मास्यात।

Verse 25

मोहः सदाऽविवेकश्च वर्जनीयः प्रयत्नतः । तेन त्यक्तो नरो ज्ञानी न ज्ञानी मोहसंश्रयात

मोह आणि अविवेक हे सदा प्रयत्नाने टाळावेत। जो त्यांचा त्याग करतो तोच खरा ज्ञानी; मोहाचा आश्रय घेणारा ज्ञानी नाही।

Verse 26

मद एव मनुष्याणां शरीरस्थो महारिपुः । सदा स एव निग्राह्यः सुप्ते देवे विशेषतः

अहंकार हाच मनुष्यांच्या देहात वसणारा महान शत्रू आहे। तो सदा आवरावा—विशेषतः देव शयनकाळी (चातुर्मास्यात)।

Verse 27

मानः सर्वेषु भूतेषु वसत्येव भयावहः । क्षमया तं विनिर्जित्य चातुर्मास्ये गुणाधिकः

मान-अहंकार सर्व प्राण्यांत भयावह रीतीने वास करतो। क्षमेद्वारे त्याला जिंकून मनुष्य गुणसमृद्ध होतो—विशेषतः चातुर्मास्यात।

Verse 28

मात्सर्यं निर्जयेत्प्राज्ञो महापातककारणम् । चातुर्मास्ये जितं तेन त्रैलोक्यममरैः सह

प्राज्ञाने मात्सर्य (ईर्ष्या) जिंकावी, कारण ते महापातकांचे कारण आहे। चातुर्मास्यात ते जिंकल्यास जणू अमरांसह त्रैलोक्यच जिंकले जाते।

Verse 29

अहंकारसमाक्रांता मुनयो विजितेंद्रियाः । धर्ममार्गं परित्यज्य कुर्वत्युन्मार्गजां क्रियाम्

अहंकाराने ग्रासलेले, इंद्रिये जिंकलेले मुनिसुद्धा कधी धर्ममार्ग सोडून कुपथातून उत्पन्न कर्मे करतात।

Verse 31

एतद्धि तपसो मूलं यदेतन्मनसस्त्यजेत् । त्यक्तेष्वेतेषु सर्वेषु पर ब्रह्ममयो भवेत्

हेच तपस्येचे मूळ आहे—मनाच्या वृत्तींचा त्याग करणे; सर्वांचा त्याग झाल्यावर साधक परब्रह्ममय होतो।

Verse 32

प्रथमं कायशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् । शयने देवदेवस्य विशेषेण महत्तपः

प्रथम शरीरशुद्धीसाठी प्राजापत्य व्रत आचरावे; देवदेवाच्या हरिशयनकाळात ते विशेषतः महान तप ठरते।

Verse 33

हरेस्तु शयने नित्यमेकांतरमु पोषणम् । यः करोति नरो भक्त्या न स गच्छेद्यमालयम्

हरिच्या शयनकाळात जो मनुष्य भक्तीने नित्य एकांतर-भोजन करतो, तो यमालयास जात नाही।

Verse 34

हरिस्वापे नरो नित्यमेकभक्तं समाचरेत् । दिवसेदिवसे तस्य द्वादशाहफलं लभेत्

हरिस्वापात मनुष्याने नित्य एकभक्त (दिवसातून एकदा भोजन) करावे; दिवसेंदिवस त्याला द्वादशाह-व्रतासमान फळ मिळते।

Verse 35

चातुर्मास्ये नरो यस्तु शाकाहारपरो यदि । पुण्यं क्रतुसहस्राणां जायते नात्र संशयः

चातुर्मासात जो नर शाकाहारपरायण राहतो, त्यास हजारो यज्ञांचे पुण्य प्राप्त होते—यात संशय नाही।

Verse 36

चातुर्मास्ये नरो नित्यं चांद्राय णव्रतं चरेत् । एकैकमासे तत्पुण्यं वर्णितुं नैव शक्यते

चातुर्मासात मनुष्याने नित्य चांद्रायण व्रत आचरावे; प्रत्येक महिन्यात मिळणारे पुण्य वर्णन करणेही शक्य नाही।

Verse 37

सुप्ते देवे च पाराकं यः करोति विशुद्धधीः । नारी वा श्रद्धया युक्ता शतजन्माघ नाशनम्

देव शयनात असता जो विशुद्धबुद्धी पाराक व्रत करतो—श्रद्धायुक्त पुरुष वा स्त्री—तो शंभर जन्मांचे पाप नष्ट करतो।

Verse 38

कृच्छ्रसेवी भवेद्यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने । पापराशिं विनिर्धूय वैकुण्ठे गणतां व्रजेत्

जनार्दन देव शयनात असता जो कृच्छ्र तप आचरतो, तो पापराशी झटकून वैकुंठात गणांमध्ये स्थान पावतो।

Verse 39

तप्तकृच्छ्रपरो यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने । कीर्तिं संप्राप्य वा पुत्रं विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्

जनार्दन देव शयनात असता जो तप्त-कृच्छ्रात तत्पर राहतो, तो कीर्ती किंवा सुयोग्य पुत्र प्राप्त करून अखेरीस विष्णुसायुज्य पावतो।

Verse 40

दुग्धाहारपरो यस्तु चातुर्मास्येऽभिजायते । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति देहिनः

चातुर्मासात जो दुग्धाहाराचे व्रत पाळतो, त्या देहधारीचे हजारो पाप विलीन होऊन नष्ट होतात.

Verse 41

मितान्नाशनकृद्धीरश्चातुर्मास्ये नरो यदि । निर्धूय सकलं पापं वैकुण्ठपदमाप्नुयात्

चातुर्मासात धीर पुरुष मिताहार करीत असेल, तर तो सर्व पाप झटकून वैकुंठपद प्राप्त करतो.

Verse 42

एकान्नाशनकृन्मर्त्यो न रोगैरभि भूयते । अक्षारलवणाशी च चातुर्मास्ये न पापभाक्

जो मर्त्य दिवसातून एकदाच भोजन करतो तो रोगांनी दबला जात नाही; आणि चातुर्मासात क्षार व लवण टाळणारा पापाचा भागी होत नाही.

Verse 43

कृताहारो महापापैर्निर्मुक्तो जायते ध्रुवम् । हरिमुद्दिश्य मासेषु चतुर्षु च न संशयः

चार महिन्यांत हरिला उद्देशून जो संयमित आहार करतो, तो निःसंशय महापापांपासून निश्चित मुक्त होतो.

Verse 44

कन्दमूलाशनकरः पूर्वजान्सह चात्मना । उद्धृत्य नरकाद्घोराद्याति विष्णुसलोकताम्

जो कंदमूळ-फळांचा आहार करतो, तो स्वतःसह पूर्वजांनाही उचलून घोर नरकातून सोडवतो आणि विष्णुलोकास जातो.

Verse 45

नित्यांबुप्राशनकरश्चातुर्मास्ये यदा भवेत् । दिनेदिनेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोत्यसंशयम्

चातुर्मास्यात जो नित्य केवळ जलप्राशन करतो, तो निःसंशय दिनोदिन अश्वमेधयज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 46

शीतवृष्टिसहो यस्तु चातुर्मास्ये नरो भवेत् । हरिप्रीत्यै जगन्नाथस्तस्यात्मानं प्रयच्छति

चातुर्मास्यात जो नर हरिप्रीत्यर्थ शीत व वर्षा सहन करीत व्रत आचरतो, त्यास जगन्नाथ हरि आपलेच स्वरूप अर्पण करतात।

Verse 47

महापाराकसंज्ञं तु महत्तप उदाहृतम् । मासैकमुपवासेन सर्वं पूर्णं प्रजायते

‘महापाराक’ नामक हे महान तप सांगितले आहे; एक महिना उपवास केल्याने सर्व साध्य फल पूर्ण होतात।

Verse 48

देवस्वापदिनादौ तु यावत्पवित्रद्वादशी । पवित्रद्वादशीपूर्वं यावच्छ्रवणद्वादशी

देवस्वापदिनापासून पवित्रा द्वादशीपर्यंत; तसेच पवित्रा द्वादशीपूर्वीपासून श्रवण द्वादशीपर्यंत—हा याचा व्रतकाल सांगितला आहे।

Verse 49

महापाराकमेतद्धि द्वितीयं परिकीर्तितम् । श्रवणद्वादशीपूर्वं प्राप्ता चाश्विनद्वादशी

हेच खरे दुसरे ‘महापाराक’ म्हणून कीर्तित आहे; श्रवण द्वादशीपूर्वीपासून आरंभ होऊन आश्विन द्वादशी येईपर्यंत।

Verse 50

महापाराक तृतीयं प्राज्ञैश्च समुदाहृतम् । आश्विनद्वादशी चादौ प्राप्ता देवसुबोधिनी

प्राज्ञांनी महापाराकाचे तृतीय विधान सांगितले आहे—आश्विन द्वादशीपासून आरंभ होऊन देव-सुबोधिनी (भगवंताच्या जागरणाची तिथी) पर्यंत ते चालते।

Verse 51

महापाराकमेतद्धि चतुर्थं परिकथ्यते । एतेषामेकमपि च नारी वा पुरुषोऽपि वा

यालाच ‘महापाराक’ म्हणतात; हे चौथे (व्रत/अनुष्ठान) म्हणून वर्णिले आहे. यांपैकी एक जरी स्त्री वा पुरुष आचरला,

Verse 52

यः करोति नरो भक्त्या स च विष्णुः सनातनः । इदं च सर्वतपसां महत्तप उदाहृतम्

जो मनुष्य भक्तिभावाने हे करतो, तो सनातन विष्णूसमान मानला जातो. आणि हे सर्व तपांमध्ये श्रेष्ठ असे ‘महत्तप’ म्हणून सांगितले आहे।

Verse 53

दुष्करं दुर्लभं लोके चातुर्मास्ये मखाधिकम् । दिवसेदिवसे तस्य यज्ञायुतफलं स्मृतम्

हे जगात दुष्कर व दुर्लभ आहे; चातुर्मास्यात हे यज्ञांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे. दिवसेंदिवस याचे फळ दहा हजार यज्ञांइतके मानले आहे।

Verse 54

महत्तप इदं येन कृतं जगति दुर्लभम् । इदमेव महापुण्यमिदमेव महत्सुखम् । इदमेव परं श्रेयो महापाराकसेवनम्

ज्याने हे महत्तप केले, तो जगात दुर्लभ आहे. हेच महापुण्य, हेच महत्सुख. हेच परम श्रेय—महापाराकसेवन.

Verse 55

नारायणो वसेद्देहे ज्ञानं तस्य प्रजायते । जीवन्मुक्तः स भवति महापातककारकः

नारायण त्याच्या देहात वास करतात आणि त्याच्यात ज्ञान उत्पन्न होते। तो जीवंतपणीच मुक्त होतो—जरी तो महापातकांचा कर्ता असला तरीही।

Verse 56

तावद्गर्जंति पापानि नरकास्तावदेव हि । तावन्मायासहस्राणि यावन्मासो पवासकः

पापे तितक्याच वेळ गर्जतात आणि नरकही तितक्याच वेळ—खरेच। तसेच हजारो माया-भ्रम उपवासाचा महिना असेपर्यंतच टिकतात।

Verse 57

चातुर्मास्युपवासी यो यस्य प्रांगणिको भवेत् । सोऽपि हत्यासहस्राणि त्यक्त्वा निष्कल्मषो भवेत्

जो चातुर्मास्य उपवास करतो आणि कोणाच्या घराच्या अंगणात सेवक/आश्रित म्हणून राहतो, तोही हजारो हत्यांचे पाप टाकून निष्कल्मष होतो।

Verse 58

य इदं श्रावयेन्मर्त्यो यः पठेत्सततं स्वयम्

जो मर्त्य हे उपदेश श्रवण करवितो, किंवा जो स्वतः ते सतत वाचतो—

Verse 59

सोऽपि वाचस्पतिसमः फलं प्राप्नोत्यसंशयम्

तोही वाचस्पती (बृहस्पती) समान फळ प्राप्त करतो—यात संशय नाही।

Verse 60

इदं पुराणं परमं पवित्रं शृण्वन्गृणन्पापविशुद्धिहेतु । नारायणं तं मनसा विचिन्त्य मृतोऽभिगच्छत्यमृतं सुराधिकम्

हे पुराण परम पवित्र आहे; याचे श्रवण व कीर्तन पापशुद्धीचे कारण ठरते. मनाने त्या नारायणाचे ध्यान करीत जो देहत्याग करतो, तो देवांहूनही श्रेष्ठ अमृत पद प्राप्त करतो.

Verse 238

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनं नामाष्टत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्य, शेषशायी-उपाख्यान, ब्रह्म-नारद संवाद व चातुर्मास्य-माहात्म्य अंतर्गत ‘तपोमहिमा-वर्णन’ नामक २३८ वा अध्याय समाप्त झाला.