Adhyaya 117
या अध्यायात प्रश्नोत्तर पद्धतीने धर्मतत्त्वाचा विचार येतो. ऋषी सूतांना विचारतात—भट्टिकेच्या देहातून विषारी सर्पांचे दंशदात का गळून पडले, याचे कारण तप आहे की मंत्र? सूत सांगतात की भट्टिका अल्पवयात विधवा होऊन केदारक्षेत्री नित्यभक्ती करू लागली; ती दररोज देवासमोर मधुर गान करीत आणि तपश्चर्येत स्थिर राहिली. तिच्या भक्तिरसपूर्ण गानाने आकर्षित होऊन तक्षक व वासुकी ब्राह्मणवेषात आले; पुढे तक्षकाने भयंकर नागरूप धारण करून तिला पाताळात नेले. भट्टिकेने नीतिधैर्याने कोणतीही जबरदस्ती मान्य केली नाही; अटीसह शाप उच्चारल्याने तक्षकाला समेट करावा लागला. ईर्ष्याग्रस्त नागपत्नींमुळे संघर्ष झाला; रक्षाविद्या जपली गेली आणि एका नागिणीच्या दंशामुळे तिचे दात गळून पडले—यातूनच आरंभीच्या प्रश्नाचे कारण स्पष्ट होते. भट्टिकेने आक्रमक नागिणीस शाप देऊन मानव बनविले आणि भविष्य ठरविले—तक्षकाचा सौराष्ट्रात राजजन्म होईल, तर भट्टिका पुढे ‘क्षेमंकारी’ नावाने मानवजन्म घेऊन त्याच्याशी पुनर्मिलन करील. केदारला परतल्यावर समाजाने तिच्या शुद्धतेवर संशय घेतला. भट्टिका स्वेच्छेने अग्निपरीक्षेत उतरली; अग्नी जलरूप झाला, पुष्पवृष्टी झाली आणि दिव्यदूताने तिला निष्कलंक घोषित केले. अखेरीस तिच्या नावाने तीर्थ स्थापन झाले; विष्णूच्या शयन/बोधन व्रतांच्या वेळी तेथे स्नान करणाऱ्यांना उच्च आध्यात्मिक फलाचे आश्वासन दिले जाते. भट्टिका पुढेही तप-उपासना करीत त्रिविक्रमाची मूर्ती आणि नंतर महेश्वरलिंग व मंदिराची स्थापना करते.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । भट्टिकाख्या पुरा प्रोक्ता या त्वया सूतनन्दन । कस्मात्तस्याः शरीरान्ताद्दंष्ट्रा नागसमुद्भवाः
ऋषी म्हणाले—हे सूतनंदना! तू पूर्वी भट्टिका नावाची सांगितलीस. तिच्या शरीराच्या शेवटच्या भागातून नागोत्पन्न दंष्ट्रा कोणत्या कारणाने प्रकट झाल्या?
Verse 2
विशीर्णाः किं प्रभावश्च तपसः सूतनन्दन । किं वा मंत्रप्रभावश्च एतन्नः कौतुकं परम्
हे सूतनंदना! त्या दंष्ट्रा कोणत्या प्रभावाने तुटून गेल्या—तपस्येच्या प्रभावाने की मंत्रप्रभावाने? हे आमचे परम कुतूहल आहे; ते सांग.
Verse 3
यन्मानुषशरीरेऽपि विशीर्णास्ता विषोल्बणाः । नागानां तु विशेषेण तस्मात्सर्वं प्रकीर्तय
विषाने उग्र अशा त्या पीडा मनुष्यदेहही विदीर्ण करतात; नागांच्या बाबतीत तर विशेषच. म्हणून सर्व वृत्तांत विस्ताराने सांग.
Verse 4
।सूत उवाच । सा पुरा ब्राह्मणी बाल्ये वर्तमाना पितुर्गृहे । वैधव्येन समायुक्ता जाता कर्मविपाकतः
सूत म्हणाला—पूर्वी ती ब्राह्मणी बाल्यावस्थेत पित्याच्या घरी राहात असताना, कर्मविपाकामुळे वैधव्याने युक्त झाली.
Verse 5
ततो बाल्येऽपि शुश्राव शास्त्राणि विविधानि च । देवयात्रां प्रचक्रेऽथ तीर्थे स्नाति समाहिता
त्यानंतर तिने बाल्यावस्थेतही विविध शास्त्रांचे श्रवण केले; मग देवयात्रा आरंभिली आणि एकाग्रचित्ताने तीर्थात स्नान केले.
Verse 6
तत्र केदारदेवं च गत्वा नित्यं समाहिता । प्रातरुत्थाय गीतं च भक्त्या चक्रे तदग्रतः
ती तेथे नित्य केदारदेवांकडे जाई, मन एकाग्र ठेवून। पहाटे उठून ती श्रद्धेने त्यांच्या समोर भक्तिगीत गात असे।
Verse 7
ततस्तद्गीतलौल्येन पातालात्समुपेत्य च । तक्षको वासुकिश्चैव द्विज रूपधरावुभौ
तिच्या गाण्याच्या ओढीने तक्षक व वासुकी पाताळातून वर आले; दोघांनीही ब्राह्मणाचे रूप धारण केले.
Verse 8
साऽपि तत्र महद्गीतं तानैः सर्वैरलंकृतम् । मूर्च्छनाभिः समोपेतं सप्तस्वरविराजितम्
तिनेही तेथे एक महान गीत गायले, सर्व तानांनी अलंकृत; मूर्च्छनांनी युक्त आणि सप्तस्वरांनी शोभायमान.
Verse 9
यतिभिश्च तथा ग्रामैर्वर्णग्रामैः पृथ ग्विधैः । ततं च विततं चैव घनं सुषिरमेव च
यति-लय व ग्राम-रागांसह, विविध वर्णसमूहांनी; तसेच तंतू, अवनद्ध, घन व सुषिर अशा सर्व वाद्यांसह तिचे गायन परिपूर्ण झाले.
Verse 10
तालकालक्रियामानवर्धमानादिकं च यत् । अविदग्धापि सा तेषां गीतांगानां द्विजांगना । केवलं कंठसंशुद्ध्या ताभ्यां तोषं समादधे
ताल, काल, क्रिया, मान, वर्धमान इत्यादी गीताचे जे अंग—ती जरी शास्त्रशिक्षित नव्हती, तरी त्या ब्राह्मण स्त्रीने केवळ कंठशुद्धीने त्या दोघांना संतुष्ट केले.
Verse 12
ततस्तद्गीतलोभेन सर्वे तत्पुरवासिनः । प्रातरुत्थाय केदारं समागच्छंति कौतुकात् । कस्य चित्त्वथ कालस्य नागौ तौ स्वपुरं प्रति । निन्युर्बलात्समुद्यम्य सर्वलोकस्य पश्यतः
त्या गानाच्या लोभाने नगरातील सर्व लोक पहाटे उठून कुतूहलाने केदारास आले. परंतु काही काळानंतर ते दोघे नाग सर्वांच्या पाहता-पाहता तिला बलपूर्वक उचलून आपल्या नगराकडे घेऊन गेले.
Verse 13
नागरूपं समाधाय रौद्रं जनविभीषणम् । भोगाग्र्येण च संवेष्ट्य पातालतलमभ्ययुः
जनांना भयभीत करणारे उग्र नागरूप धारण करून, आणि आपल्या श्रेष्ठ भोगांनी तिला वेढून, तो पाताळाच्या तळाशी उतरला.
Verse 14
अथ तां स्वगृहं नीत्वा प्रोचतुः कामपीडितौ । भवावाभ्यां विशालाक्षि भार्या धर्मपरायणा । एतदर्थं समानीता त्वं पाताले महीतलात्
मग तिला आपल्या गृहात नेऊन, कामपीडित ते म्हणाले—“हे विशालाक्षि! तू आमची धर्मपरायणा पत्नी हो. याच हेतूने तुला भूमीतलावरून पाताळात आणले आहे.”
Verse 15
भट्टिकोवाच । यत्त्वं तक्षक मां शांतामनपेक्षां रतोत्सवे । आनैषीरपहृत्याशु ब्राह्मणान्वय संभवाम्
भट्टिका म्हणाली—“हे तक्षक! रतीच्या उन्मादात तू मला—शांत, अनिच्छुक, ब्राह्मणकुळात जन्मलेली—त्वरित अपहरण करून आणलेस.”
Verse 16
मानुषं रूपमास्थाय पुरा मां त्वं समाश्रितः । कामोपहृतचित्तात्मा तस्मान्मर्त्यो भविष्यसि
“पूर्वी मानवरूप धारण करून तू माझ्याकडे आला होतास; कामाने तुझे चित्त-आत्मा हरपले. म्हणून तू मर्त्य (नश्वर) होशील.”
Verse 17
यदि मां त्वं दुराचार धर्षयिष्यसि वीर्यतः । शतधा तव मूर्धाऽयं सद्य एव भविष्यति
जर तू, हे दुराचारी, बलाने मला धर्षयिण्याचा प्रयत्न करशील, तर तुझे हे मस्तक तत्क्षणी शंभर तुकड्यांत फुटेल।
Verse 18
तं श्रुत्वा सुमहाशापं तस्याः स भयविह्वलः । ततः प्रसादयामास कृतांजलिपुटः स्थितः
तिचा तो अतिमहाशाप ऐकून तो भयाने व्याकुळ झाला; मग हात जोडून उभा राहून तिला प्रसन्न करू लागला।
Verse 19
मया त्वं कामसक्तेन समानीता सुमोहतः । तस्मात्कुरु प्रसादं मे शापस्यांतो यथा भवेत्
कामासक्त व अत्यंत मोहग्रस्त होऊन मी तुला येथे आणले; म्हणून माझ्यावर प्रसाद कर, जेणेकरून शापाचा अंत होईल।
Verse 20
सूत उवाच । एवं प्रसादिता तेन तक्षकेण द्विजात्मजा । ततः प्रोवाच तं नागं बाष्पव्याकुललोचना
सूत म्हणाला—तक्षकाने अशा रीतीने विनविल्यावर द्विजकन्या प्रसन्न झाली; अश्रूंनी व्याकुळ डोळ्यांनी तिने मग त्या नागाला सांगितले।
Verse 21
यदि मां मर्त्यलोके त्वं भूयो न यसि तक्षक । तत्र शापस्य पर्यंतं करिष्यामि न संशयः
हे तक्षक, माझ्यासाठी तू पुन्हा मर्त्यलोकात जाणार नाहीस, तर मी निःसंशय शापाचा अंत करीन।
Verse 22
एतस्मिन्नंतरे ज्ञात्वा मानुषीं स्वगृहागताम् । तक्षकेण समानीतां कामोपहतचे तसा
याच दरम्यान, कामाने मोहित झालेल्या तक्षकाने एक मानवी स्त्रीला आपल्या घरी आणले आहे हे कळताच, सर्वांच्या मनात तदनुरूप भाव उठला।
Verse 23
ततस्तस्य कलत्राणि महेर्ष्यासंश्रितानि च । तस्या नाशार्थमाजग्मुः कोपरक्तेक्षणानि च
मग ईर्ष्येने महर्षींचा आश्रय घेतलेल्या त्याच्या पत्नी, क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी, तिचा नाश करण्यासाठी धावून आल्या।
Verse 24
अथ तासां परिज्ञाय तक्षकः स विचेष्टितम् । वाञ्छञ्छापस्य पर्यंतं तत्पार्श्वाद्भयसंयुतः
त्यांचा हेतू व हालचाल ओळखून भयग्रस्त तक्षक, शापाचा अंत शोधीत, रक्षणासाठी तिच्या जवळ जाऊन उभा राहिला।
Verse 25
वज्रां नामास्मरद्विद्यां तस्या गात्रं ततस्तया । योजयामास रक्षार्थं प्राप्ता चाथ भुजंगमी
तिने ‘वज्रा’ नावाची विद्या स्मरली आणि तिच्या बळाने आपल्या देहाचे रक्षण केले; तेव्हा नागीण तेथे येऊन पोहोचली।
Verse 26
अदशत्तां ततः क्रुद्धा ब्राह्मणस्य सुतां सतीम् । सपत्नीं मन्यमानोच्चैः शीर्णदंष्ट्रा व्यजायत
मग क्रुद्ध झालेल्या नागिणीने त्या ब्राह्मणाच्या सती कन्येला, तिला सौत समजून, दंश केला; आणि तिचे दंशदात तुटून नष्ट झाले।
Verse 27
अथ तामपि सा क्रुद्धा शशाप द्विजसंभवा । दृष्ट्वा सापत्न्यजैर्भावैर्वर्तमानां सहेर्ष्यया
तेव्हा द्विजकुळात जन्मलेली ती स्त्री क्रुद्ध होऊन तिलाही शाप देऊ लागली। सौतिणीसारख्या ईर्ष्याभावाने ती वागत आहे असे पाहून।
Verse 28
यस्मात्त्वं दोषहीनां मां सदोषामिव मन्यसे । तस्माद्भव द्रुतं पापे मानुषी दुःखभागिनी
तू मला—निर्दोष असूनही—दोषीप्रमाणे मानतेस; म्हणून, हे पापिणी, तू लवकरच मानुषी स्त्री होऊन दुःखाची भागीदार हो।
Verse 29
अथ तां संगृहीत्वा स तक्षको नागसत्तमः । केदारायतने तस्मिन्नर्धरात्रे मुमोच ह
मग नागश्रेष्ठ तक्षकाने तिला उचलून त्या केदारायतनात अर्धरात्री सोडून दिले।
Verse 30
ततः प्रोवाच तां देवीं कृतां जलिपुटः स्थितः । शापांतं कुरु मे साध्वि स्वगृहं येन याम्यहम्
तेव्हा तो हात जोडून उभा राहिला आणि त्या साध्वी देवीला म्हणाला—“हे साध्वी, माझ्या शापाचा अंत कर, ज्यामुळे मी माझ्या स्वगृहास जाऊ शकेन.”
Verse 31
भट्टिकोवाच । सौराष्ट्रविषये राजा त्वं भविष्यसि पन्नग । भूमौ रैवतको नाम भोगानां भाजनं सदा
भट्टिका म्हणाली—“हे पन्नगा, तू सौराष्ट्र प्रदेशात राजा होशील. पृथ्वीवर ‘रैवतक’ नावाचे स्थान सदैव भोग-समृद्धीचे पात्र राहील.”
Verse 32
ततश्चैव तनुं त्यक्त्वा क्षेत्रेष्वाश्रममध्यतः । संप्राप्स्यसि निजं स्थानं तत्क्षेत्रस्य प्रभावतः
त्यानंतर या पवित्र क्षेत्रात, आश्रमाच्या मध्यभागी देहत्याग करून, त्या क्षेत्राच्या प्रभावाने तू आपले निजस्थान प्राप्त करशील।
Verse 33
तक्षक उवाच । एषा मम प्रिया कांता त्वया शापेन योजिता । या सा भवतु मे भार्या मानुषत्वेऽपि वर्तिते
तक्षक म्हणाला—ही माझी प्रिय कांता तुझ्या शापाने बांधली गेली आहे; ती मानुषत्वात वर्तत असली तरी माझीच पत्नी होवो।
Verse 34
एत त्कुरु प्रसादं मे दीनस्य परियाचतः । माऽस्या भवतु चान्येन पुरुषेण समागमः
मी दीन होऊन विनवितो—माझ्यावर ही कृपा करा; हिचा अन्य कोणत्याही पुरुषाशी संगम होऊ नये।
Verse 35
भट्टिकोवाच । आनर्ताधिपतेरेषा भवित्री दुहिता शुभा । ततः पाणिग्रहं प्राप्य भार्या तव भविष्यति
भट्टिका म्हणाली—ही आनर्ताधिपतीची शुभ कन्या म्हणून जन्म घेईल; नंतर पाणिग्रहण होऊन तुझी पत्नी बनेल।
Verse 36
क्षेमंकरीति विख्याता रूपयौवनशालिनी । त्वया सार्धं बहून्भोगान्भुक्त्वाऽथ पृथिवीतले । परलोके पुनस्त्वां वै चानुयास्यति शोभना
ती ‘क्षेमंकरी’ म्हणून विख्यात, रूप-यौवनसंपन्न असेल; पृथ्वीवर तुझ्यासह अनेक भोग भोगून, परलोकीही ती शोभना तुला अनुसरेल।
Verse 37
सूत उवाच । एवं च स तया प्रोक्तः क्षम्यतामिति सादरम् । प्रणिपत्य जगामाऽथ निजं स्थानं प्रहर्षितः
सूत म्हणाले—तिने असे सांगितल्यावर तो आदराने म्हणाला, “मला क्षमा करा.” मग प्रणाम करून हर्षित होऊन तो आपल्या स्थानी निघून गेला.
Verse 38
साऽपि प्राप्ते निशाशेषे केदारस्य पुरः स्थिता । पुनश्चक्रे च तद्गीतं श्रुतिसौख्यकरं परम्
रात्रि पूर्ण संपल्यावर तीही केदाराच्या समोर उभी राहिली आणि पुन्हा तेच गीत गायले, जे कानांना परम सुख देणारे होते.
Verse 39
अथ तस्य समायाताः केदारस्य दिदृक्षवः । पुनः केदारभक्त्याढ्या ब्राह्मणाः शतशः परम्
मग केदाराचे दर्शन घ्यावे या इच्छेने, केदारभक्तीने परिपूर्ण असे शेकडो-शेकडो ब्राह्मण तेथे येऊन पोहोचले.
Verse 40
ते तां दृष्ट्वा समायातां भट्टिंकां तां द्विजोद्भवाम् । विस्मयेन समायुक्ताः पप्रच्छुस्तदनंत रम्
तेथे आलेली द्विजकुळात जन्मलेली भट्टिंका तिला पाहून ते विस्मयचकित झाले आणि लगेचच तिला विचारू लागले.
Verse 42
कस्मात्पुनः प्रमुक्ताऽसि सर्वं वद यथातथम् । अत्र नः कौतुकं जातं सुमहत्तव कारणात्
“तुला पुन्हा मुक्ती कशी मिळाली? जे जसे घडले ते सर्व नीट सांग. तुझ्या या विलक्षण कारणामुळे आमच्या मनात येथे मोठे कुतूहल निर्माण झाले आहे.”
Verse 43
सूत उवाच । ततः सा कथयामास सर्वं तक्षकसंभवम् । वृत्तांतं नागसंभूतं शापानुग्रहजं तथा
सूत म्हणाले—त्यानंतर तिने तक्षकापासून उद्भवलेला सर्व वृत्तान्त, नागजन्य प्रसंग तसेच शाप व अनुग्रहामुळे घडलेला घटनाक्रम यथावत् सांगितला।
Verse 44
एतस्मिन्नंतरे प्राप्तं सर्वं तस्याः कुटुम्बकम् । रोरूयमाणं दुःखार्तं श्रुत्वा तां तत्र चागताम्
इतक्यात तिचे सर्व कुटुंब तेथे येऊन पोहोचले। ती तिथे आली आहे असे ऐकताच ते दुःखाने व्याकुळ, रडत-बिलपत त्या ठिकाणी धावून गेले।
Verse 45
अथ सा जननी तस्या वाष्प पर्याकुलेक्षणा । सस्वजे तां तथा चान्याः सख्यः स्निग्धेन चेतसा
मग तिची जननी, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, तिला मिठी मारून धरली; तसेच इतर सख्याही स्नेहपूर्ण मनाने तिला आलिंगन देऊ लागल्या।
Verse 46
ततो निन्युर्गृहं स्वं च शृण्वंतश्च मुहुर्मुहुः । नागलोकोद्भवां वार्तां विस्य याविष्टचेतसः
नंतर त्यांनी तिला आपल्या घरी नेले. नागलोकातून उद्भवलेली ती वार्ता ते पुन्हा पुन्हा ऐकत राहिले; विस्मयाने त्यांचे चित्त त्यातच पूर्णपणे गुंतले.
Verse 47
अथ तत्र पुरे पौराः सर्वे प्रोचुः परस्परम् । अयुक्तं कृतमेतेन ब्राह्मणेन दुरात्मना
मग त्या नगरात सर्व नागरिक परस्पर म्हणू लागले—“या दुरात्म्या ब्राह्मणाने अयोग्य, अनुचित कृत्य केले आहे।”
Verse 48
यदानीता सुतरुणी परहर्म्योषिता तया । अन्येषामपि विप्राणां संति नार्यो ह्यनेकशः
तिने अतितरुणी कन्येला परत आणले आहे, जी परपुरुषाची पत्नी झाली होती. तसेच इतर ब्राह्मणांच्याही अशा अनेक स्त्रिया आहेत.
Verse 49
तरुण्यो रूपवत्यश्च वैधव्येन समन्विताः । तासामपि च सर्वासामेष न्यायो भविष्यति । योनिसंकरजो नूनं तस्मान्निर्वास्यतामिति
तरुण व रूपवती स्त्रियाही वैधव्ययुक्त आहेत. त्यांच्याही सर्वांच्या बाबतीत हाच ‘न्याय’ पुढे नियम होईल. तो निश्चयच वर्णसंकरज आहे; म्हणून त्याला निर्वासित करावे—असे ते म्हणाले.
Verse 50
एकीभूय ततः सर्वे ब्राह्मणं तं द्विजोत्तमाः । सामपूर्वमिदं वाक्यं प्रोचुः शास्त्र समुद्भवम्
मग ते सर्व श्रेष्ठ द्विज एकत्र होऊन त्या ब्राह्मणास प्रथम सामपूर्वक (मृदु) वचने बोलले आणि शास्त्रसमुद्भव हे विधान सांगितले.
Verse 51
एषा तव सुता विप्र तरुणी रूपसंयुता । सानुरागेण नागेण पाताले च समाहृता
हे विप्र! ही तुझी कन्या आहे—तरुण व रूपसंपन्न. अनुरागयुक्त एका नागाने तिला पाताळात नेले होते.
Verse 52
तद्वक्ष्यति प्रमुक्ताहं निर्दोषा तेन रागिणा । न श्रद्धां याति लोकोऽयं शुद्धैषा समुदाहृता
ती म्हणेल—‘मला मुक्त केले गेले; त्या रागीने (नेले) तरी मी निर्दोष आहे.’ पण हा लोक तिच्यावर श्रद्धा ठेवत नाही, जरी तिला शुद्ध म्हटले गेले आहे.
Verse 53
तस्माच्छुद्धिं द्विजेद्राणां प्रयच्छतु द्विजोत्तम । येनान्येषामपि प्राज्ञ विनश्यंति न योषितः
म्हणून, हे द्विजोत्तम, द्विजांच्या प्रमुखांसाठी शुद्धीचा उपाय प्रदान करा; ज्यायोगे, हे प्राज्ञ, इतर स्त्रियाही संशय व कलंकामुळे नष्ट होणार नाहीत.
Verse 54
बाढमित्येव स प्रोक्त्वा ततस्तां विजने सुताम् । पप्रच्छ यदि ते दोषः कश्चिदस्ति प्रकीर्तय
तो “ठीक आहे” असे म्हणत, नंतर एकांतात आपल्या कन्येला विचारले— “तुझ्यात काही दोष असेल तर तो स्पष्ट सांग.”
Verse 55
नो चेत्प्रयच्छ संशुद्धिं ब्राह्मणानां प्रतुष्टये
नाहीतर, ब्राह्मणांच्या पूर्ण तुष्टीसाठी संपूर्ण शुद्धी प्रदान करा.
Verse 56
भट्टिकोवाच । युक्तमुक्तं त्वया तात तथान्यैरपि च द्विजैः । युक्ता स्याद्योषितः शुद्धिर्द्वारातिक्रमणादपि
भट्टिका म्हणाली— “तात, तू जे बोललास ते योग्य आहे; इतर द्विजांनीही तसेच म्हटले आहे. खरेच, केवळ उंबरठा ओलांडल्यावरही स्त्रीची शुद्धी योग्य ठरू शकते.”
Verse 57
किं पुनः परदेशं च गताया रागिणा सह । तस्मादहं न संदेहः प्रातः स्नाता हुताशनम्
मग रागी पुरुषासोबत परदेशी गेलेल्या स्त्रीबद्दल तर काय सांगावे! म्हणून मला काहीही संशय नाही— मी पहाटे स्नान करून पवित्र अग्नीजवळ जाईन.
Verse 58
प्रविश्य सर्वविप्राणां शुद्धिं दास्याम्य संशयम् । अहमत्र च पानं च यच्चान्यदपि किंचन । प्राशयिष्यामि संप्राप्य शुद्धिं चैव हुताशनात्
विधिस्थानी प्रवेश करून मी निःसंशय सर्व ब्राह्मणांना शुद्धी देईन. येथे पान व जे काही अन्य असेल ते अर्पण करीन; हुताशनापासून शुद्धी मिळवून त्यांना भोजनही घालीन.
Verse 59
एवमुक्तस्तया सोऽथ हर्षेण महतान्वितः । प्रातरुत्थाय दारूणि पुरबाह्ये न्ययोजयत्
तिने असे सांगितल्यावर तो महान हर्षाने भरून गेला. पहाटे उठून त्याने नगराबाहेर लाकडे रचून ठेवली.
Verse 60
भट्टिकाऽपि ततः स्नात्वा शुक्लांबरधरा शुचिः । सर्वैः परिजनैः सार्धं तथा निज कुटुंबकैः
त्यानंतर भट्टिकाही स्नान करून शुचिर्भूत झाली व शुभ्र वस्त्रे परिधान केली. ती सर्व परिजनांसह तसेच आपल्या कुटुंबीयांसह निघाली.
Verse 61
प्रसन्नवदना हृष्टा विष्णुध्यानपरायणा । जगाम तत्र यत्रास्ते सुमहान्दारुपर्वतः
प्रसन्न मुखाने व हर्षित चित्ताने, विष्णुध्यानात तत्पर होऊन, ती तेथे गेली जिथे लाकडांचा अतिविशाल ढीग पर्वतासारखा उभा होता.
Verse 62
ततो वह्निं समाधाय स्वयं तत्र द्विजोत्तमाः । प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा प्राह चैव कृतांजलिः
त्यानंतर श्रेष्ठ द्विजाने तेथे स्वतः अग्नी प्रज्वलित केला. तीन प्रदक्षिणा घालून, हात जोडून तो बोलला.
Verse 63
यदि मेऽस्ति क्वचिद्दोषः कामजोऽल्पोऽपि गात्रके । कृतो वाऽपि बलात्तेन तक्षकेण दुरात्मना
जर माझ्या शरीरात कामवासनेमुळे निर्माण झालेला थोडासाही दोष असेल, किंवा त्या दुरात्मा तक्षकाने बळजबरीने काही केले असेल...
Verse 64
अन्येनापि च केनापि भविष्यत्यथवा परः । तस्मात्प्रदहतु क्षिप्रं समिद्धोऽयं हुताशनः
किंवा इतर कोणाकडूनही भविष्यात काही घडणार असेल, तर हा प्रज्वलित अग्नी मला त्वरित जाळून भस्म करो.
Verse 65
एवमुक्त्वाऽथ सा साध्वी प्रविष्टा निजहर्म्यवत् । सुसमिद्धो हुतो वह्निर्जातो जलमयः क्षणात्
असे बोलून ती साध्वी आपल्या घराप्रमाणे अग्नीत प्रवेश करती झाली. तेव्हा तो प्रज्वलित अग्नी क्षणात जलमय झाला.
Verse 66
पपाताऽथ महावृष्टिः कुसुमानां नभस्तलात्
त्यानंतर आकाशातून फुलांची मोठी वृष्टी झाली.
Verse 67
देवदूतो विमानस्थ इदं वाक्यमुवाच ह । शुद्धासि त्वं महाभागे चारित्रै र्निजगात्रजैः
विमानात बसलेल्या देवदूताने हे वाक्य उच्चारले: 'हे महाभाग्यवती, तू तुझ्या स्वतःच्या चारित्र्यामुळे शुद्ध आहेस.'
Verse 68
न त्वया सदृशी चान्या काचिन्नारी भविष्यति । तिस्रः कोट्योर्धकोटी च यानि लोमानि मानुषे । प्रभवंति महाभागे सर्वगात्रेषु सर्वदा
तुझ्यासारखी दुसरी कोणतीही स्त्री होणार नाही, हे महाभागे। मनुष्याच्या सर्व अंगांत सर्वदा उत्पन्न होणारे लोम तीन कोटी व अर्धकोटी आहेत।
Verse 69
तेषां मध्ये न ते साध्वि पापमेकमपि क्वचित् । तस्माच्छीघ्रं ग्रहं गच्छ निजं बांधवसंयुता
त्यांमध्ये, हे साध्वी, तुझे एकही पाप कुठेही नाही. म्हणून बांधवांसह लवकरच आपल्या घरी जा.
Verse 70
कुरु कृत्यानि पुण्यानि समाराधय केशवम् । एतच्चैव चितेः स्थानं त्वदीयं जलपूरितम्
पुण्य कृत्ये कर आणि केशवाची उत्तम रीतीने आराधना कर. आणि हेच चितास्थान आता तुझे झाले आहे—जलाने परिपूर्ण.
Verse 71
तव नाम्ना सुविख्यातं तीर्थं लोके भविष्यति । येऽत्र स्नानं करिष्यंति शयने बोधने हरेः
तुझ्या नावाने जगात सुविख्यात असे तीर्थ होईल. जे येथे हरिच्या शयन व बोधनकाळी स्नान करतील…
Verse 72
ते यास्यंति परां सिद्धिं दुष्प्राप्या याऽमरैरपि । उक्त्वैवं विरता वाणी देवदूतसमुद्भवा
…ते परम सिद्धीला पोहोचतील, जी देवांनाही दुर्लभ आहे. असे बोलून देवदूतापासून उत्पन्न झालेली वाणी शांत झाली.
Verse 73
भट्टिका तु ततो हृष्टा प्रणम्य जनकं निजम् । नाहं गृहं गमिष्यामि किं करिष्याम्यहं गृहे
तेव्हा भट्टिका हर्षित होऊन आपल्या पित्याला नमस्कार करून म्हणाली— “मी घरी जाणार नाही; घरात मला काय करायचे?”
Verse 74
अत्रैवाराधयिष्यामि निजतीर्थे सदाऽच्यु तम् । तथा तपः करिष्यामि भिक्षान्नकृतभोजना
“याच माझ्या तीर्थस्थानी मी सदैव अच्युत (विष्णू) यांची आराधना करीन; भिक्षेने मिळालेल्या अन्नावर राहून तपश्चर्याही करीन।”
Verse 75
तस्मात्तात गृहं गच्छ स्थिताऽहं चाग्र संश्रये
“म्हणून, तात, तुम्ही घरी जा; मी इथेच राहून या श्रेष्ठ आश्रयस्थानी शरण घेईन।”
Verse 76
ततः स जनकस्तस्यास्ते वाऽपि पुरवासिनः । संप्रहृष्टा गृहं जग्मुः शंसतस्तां पृथक्पृथक्
तेव्हा तिचा पिता आणि नगरवासीही हर्षित मनाने आपापल्या घरी गेले; प्रत्येकजण वेगवेगळा तिची प्रशंसा करीत होता।
Verse 77
तया त्रैविक्रमी तत्र प्रतिमा प्राग्विनिर्मिता । पश्चान्माहेश्वरं लिंगं कृत्वा प्रासादमुत्तमम्
तिने तेथे प्रथम त्रिविक्रमाची प्रतिमा घडविली; नंतर माहेश्वर लिंगाची प्रतिष्ठापना करून उत्तम प्रासाद (मंदिर) उभारला।
Verse 78
ततः परं तपश्चक्रे भिक्षान्नकृतभोजना । शस्यमाना जनैः सर्वैश्चमत्कारपुरोद्भवैः
त्यानंतर तिने तपश्चर्या केली; भिक्षेत मिळालेले अन्नच तिचे भोजन होते. अद्भुत घटनांनी विस्मित झालेले सर्व लोक तिची मोठी स्तुती करू लागले.
Verse 79
सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । यथा तस्या दृढं कायमभेद्यं संस्थितं सदा
सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो! तुम्ही जे विचारले होते ते सर्व मी सांगितले—तिचे शरीर कसे सदैव दृढ, अखंड व अभेद्य राहिले.
Verse 80
सा च पश्यति चात्मानं जलमध्यगतां शुभा
आणि ती शुभा स्त्री जलाच्या मध्यभागी स्थित असलेले आपलेच स्वरूप पाहू लागली.