Adhyaya 228
अध्याय २२८ मध्ये दोन परस्पर जोडलेले भाग येतात. प्रथम सूत बिलद्वार तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—तेथे शेषावर शयन करणाऱ्या जलशायी विष्णूचे दर्शन-पूजन केल्याने पापक्षय होतो. चातुर्मास्याचे चार महिने अखंड भक्ती केल्यास अनेक तीर्थयात्रा व महायज्ञांइतके फल, तसेच मोक्षप्राप्ती होते; अतिशय अधर्मी लोकांनाही येथे उद्धाराचा मार्ग दर्शविला आहे। ऋषी विचारतात की क्षीरसागरशायी भगवान बिलद्वारी कसे उपस्थित राहू शकतात; त्यावर सूत सिद्धान्त मांडतात की परात्पर देव इच्छेनुसार स्थानविशेषी सुलभ रूपाने प्रकट होतो. पुढे कारणकथा येते—हिरण्यकशिपूच्या पतनानंतर प्रह्लाद व अंधक यांचा उल्लेख; अंधक ब्रह्माकडून वर मिळवून इंद्राशी युद्ध करतो व स्वर्गाधिकार बळकावतो. इंद्र शंकराची शरण घेतो; शंकर वीरभद्राला दूत करून अंधकाला स्वर्ग सोडून पितृराज्यात परत जाण्याची आज्ञा देतात, पण अंधक ती आज्ञा हसून धुडकावतो—यातून दैवी दंड व धर्मस्थापनेची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तथान्यच्च बिलद्वारि शयनार्थे व्यवस्थितम् । दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापी देवं च जलशायिनम्
सूत म्हणाले—तसेच बिलद्वारी शयनार्थ एक अन्य देव प्रतिष्ठित आहे; जलावर शयन करणाऱ्या त्या प्रभूचे दर्शन घेतल्याने पापीही पापातून मुक्त होतो.
Verse 2
स्नात्वा तस्मिन्बिलद्वारे पवित्रे लोकसंश्रये । यस्तं पूजयते भक्त्या शेषपर्यंकशायिनम् । आजन्ममरणात्पापात्स च मुक्तिमवाप्नुयात्
त्या पवित्र, लोकांचा आश्रय असलेल्या बिलद्वारात स्नान करून जो भक्तिभावाने शेषशय्येवर शयन करणाऱ्या भगवंताची पूजा करतो, तो जन्मापासून मृत्यूपर्यंतच्या पापांतून मुक्त होऊन मोक्ष प्राप्त करतो।
Verse 3
चतुरो वार्षिकान्मासान्सुप्रसुप्तं सुरेश्वरम् । संपूजयति यो भक्त्या न स भूयोऽत्र जायते
वर्षाकाळातील चार महिन्यांत गाढ योगनिद्रेत असलेल्या देवेश्वराची जो भक्तिभावाने पूजा करतो, तो पुन्हा या लोकात जन्म घेत नाही।
Verse 4
तत्र पूर्वं महाभागा मुनयः सेव्य तं प्रभुम् । मृत्तिकाग्रहणं कृत्वा तस्य चायतने शुभे
तेथे पूर्वी महाभाग मुनींनी त्या प्रभूची सेवा केली; आणि त्याच्या शुभ आयतनात पवित्र मृत्तिका ग्रहण करून विधिपूर्वक कर्म केले।
Verse 5
संप्राप्ताः परमं स्थानं तद्रिष्णोः परमं पदम् । यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । तत्फलं तस्य पूजायां चातुर्मास्यां प्रजायते
त्यांनी परम स्थान—विष्णूचे परम पद—प्राप्त केले. सर्व तीर्थांतील जे फळ आणि सर्व यज्ञांतील जे फळ, तेच फळ चातुर्मास्यात त्याच्या पूजेमुळे प्राप्त होते।
Verse 6
यत्फलं गोग्रहे मृत्युं संप्राप्ता यांति मानवाः । तत्फलं चतुरो मासान्पूजया जलशायिनः
गोग्रह येथे मृत्यू प्राप्त झाल्यावर मनुष्यांना जे फळ मिळते, तेच फळ चार महिने जलशायी भगवंताची पूजा केल्याने मिळते।
Verse 7
अपि पापसमाचारः परदाररतोऽपिच । ब्रह्मघ्नोऽपि सुरापोऽपि स्त्रीहन्ताऽपि विगर्हितः । पूजया चतुरो मासांस्तस्य देवस्य मुच्यते
जो पापाचार करीत असे, परस्त्रीरक्तही असे; ब्राह्मणहंता, सुरापायी, निंद्य स्त्रीहंताही असे—तो त्या देवाची चार महिने पूजा केल्याने पापबंधनातून मुक्त होतो.
Verse 8
ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तत्रस्थं जलशायिनम् । बिलद्वारे कथं सूत तत्र नः संशयो महान्
ऋषी म्हणाले—हे सूत! तुम्ही जे सांगितले की तेथे बिलाच्या द्वारी जलशायी विराजमान आहेत, ते कसे शक्य आहे? या विषयात आम्हांस मोठा संशय आहे.
Verse 9
स किल श्रूयते देवः क्षीराब्धौ मधुसूदनः । सदैव भगवाञ्छेते योगनिद्रां समाश्रितः
असे ऐकिवात आहे की देव मधुसूदन क्षीरसागरात शयन करतात; भगवान सदैव योगनिद्रेचा आश्रय घेऊन विश्रांती करतात.
Verse 10
कथं स भगवाञ्छेते बिलद्वारे व्यवस्थितः । एतत्कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः
मग तो भगवान बिलाच्या द्वारी स्थित राहून कसे शयन करतात? हे सर्व आम्हांस सविस्तर सांगा; कारण आमचे कौतुक फार आहे.
Verse 11
सूत उवाच । सत्यमेतन्महाभागाः क्षीराब्धौ मधुसूदनः । योगनिद्रां गतः शेते शेषपर्यंकशा यकः
सूत म्हणाला—हे महाभागांनो! हे सत्य आहे की मधुसूदन क्षीरसागरात योगनिद्रेत प्रविष्ट होऊन शेषनागाच्या शय्यापर्यंकावर शयन करतात.
Verse 12
स यथा तत्र क्षेत्रे तु संश्रितो भगवान्स्वयम् । जलशायिस्वरूपेण तच्छृशुध्वं समाहिताः
आता एकाग्रचित्ताने ऐका—त्या पुण्यक्षेत्रात भगवान् स्वतः जलशायी स्वरूप धारण करून कसा आश्रय घेऊन विराजमान आहे.
Verse 13
यथा च चतुरो मासान्पूजितस्तत्र संस्थितः । मुक्तिं ददाति पुंसां स तथा संकीर्तयाम्यहम्
जसा तो भगवान् तेथे चार मास स्थित राहून पूजिला असता मनुष्यांना मुक्ति देतो, तसाच मी आता त्याचे माहात्म्य कीर्तन करीत आहे.
Verse 14
चत्वारोऽपि यथा मासा गर्हणीया धरातले । सर्वकर्मसु मुख्येषु यज्ञोद्वा हादिषु द्विजाः
हे द्विजांनो, जसे पृथ्वीवर हे चारही मास यज्ञ, विवाह इत्यादी सर्व मुख्य कर्मांत विशेष मान्य मानले जातात, तसेच (यांचे महत्त्व) जाणावे.
Verse 15
तद्वोऽहं कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्य द्विजोतमाः । तस्मै देवाधिदेवाय निर्गुणाय गुणात्मने
हे द्विजोत्तमांनो, नमस्कार करून मी तुम्हांला ते सांगीन—त्या देवाधिदेवाला, जो निर्गुण असूनही सर्व गुणांचा सारस्वरूप आहे.
Verse 16
अव्यक्तायाऽप्रमेयाय सर्वदेवमयाय च । सर्वज्ञाय कवीशाय सर्वभूतात्मने तथा
अव्यक्त, अप्रमेय, सर्वदेवमय; सर्वज्ञ, कवीश्वर आणि सर्वभूतांचा अंतरात्मा—त्याला नमस्कार असो.
Verse 17
पुरासीद्दानवो रौद्रो हिरण्यकशिपुर्महान् । नारसिंहं वपुः कृत्वा विष्णुना यो निपातितः
पूर्वी काळी महान् व रौद्र असा हिरण्यकशिपु नामक दानव होता; विष्णूंनी नरसिंह-रूप धारण करून त्याचा वध केला।
Verse 19
तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सर्वलक्षणलक्षितम् । प्रह्लादश्चांधकश्चैव वीर्येणाप्रतिमौ युधि
त्याला दोन पुत्र झाले, सर्व शुभलक्षणांनी युक्त—प्रह्लाद आणि अंधक; युद्धात पराक्रमाने दोघेही अनुपम होते।
Verse 20
स नैच्छत तदा राज्यं पितृपैतामहं महत् । समागतमपि प्राज्ञो यस्मात्तद्वो वदाम्यहम्
तेव्हा त्या प्राज्ञाने, पितृ-पैतामहांचे महान राज्य प्राप्त झाले तरी, ते इच्छिले नाही; म्हणूनच मी हे तुम्हाला सांगतो।
Verse 21
दानवानां सदा द्वेषो देवेन सह चक्रिणा । न करोति पुनर्द्वेषं तं समुद्दिश्य सर्वदा
दानवांचा चक्रधारी देवाप्रती नेहमीच द्वेष असतो; पण तो त्या प्रभूला सदैव ध्यानात ठेवून पुन्हा द्वेष करत नाही।
Verse 22
एतस्मात्कारणात्सर्वे तेन त्यक्ता दितेः सुताः । स्वराज्यमपि संत्यज्य विष्णुस्तेन समाश्रितः
या कारणामुळे दितीचे सर्व पुत्र त्याने त्यागले गेले; आणि त्याने स्वतःचे राज्यही सोडून विष्णूची शरण घेतली।
Verse 23
ततस्तैर्दानवैः क्षुद्रैर्विष्णुद्वेषपरायणैः । अन्धकः स्थापितो राज्ये पितृपैतामहे तदा
तेव्हा विष्णुद्वेषपरायण त्या क्षुद्र दानवांनी त्या वेळी पितृ-पैतामह राज्याच्या सिंहासनावर अंधकास बसविले।
Verse 24
अन्धकोऽपि समाराध्य देवदेवं चतुर्मुखम् । अमरत्वं ततो लेभे यावच्चन्द्रार्कतारकम्
अंधकानेही देवदेव चतुर्मुख ब्रह्म्याची यथाविधि आराधना करून चंद्र-सूर्य-तारे असेपर्यंत टिकणारे अमरत्व प्राप्त केले।
Verse 25
वरपुष्टस्ततः सोऽपि चक्रे शक्रेण विग्रहम्
मग त्या वराने बळकट होऊन त्यानेही शक्र (इंद्र) याच्याशी युद्ध आरंभिले।
Verse 26
जित्वा शक्रं महासंख्ये यज्ञांशाञ्जगृहे स्वयम् । गत्वाऽमरावतीं दैत्यो निःसार्य च शतक्रतुम् । स्ववर्गेण समोपेतः स्वर्गं समहरत्तदा
महासंग्रामात शक्राला जिंकून त्याने स्वतः यज्ञभाग घेतले। मग तो दैत्य अमरावतीस गेला, शतक्रतु (इंद्र) यास हाकलून देऊन, आपल्या गणांसह त्या वेळी स्वर्गावर अधिकार केला।
Verse 27
शक्रोऽपि च समाराध्य शंकरं लोकशंकरम् । सर्वदेवसमोपेतो भृत्यवत्परिवर्तते
शक्रानेही लोककल्याणकारी शंकराची आराधना केली; आणि सर्व देवांसह तो सेवकाप्रमाणे त्यांच्या सेवेत राहिला।
Verse 28
ततः कालेन महता तस्य तुष्टः पिनाकधृक् । तं प्राह वरदोऽस्मीति वद शक्र करोमि किम्
मग बराच काळ गेल्यावर पिनाकधारी भगवान् शिव त्याच्यावर प्रसन्न झाले व म्हणाले—“मी वरदाता आहे; हे शक्र, सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू?”
Verse 29
इन्द्र उवाच । अंधकेन हृतं राज्यं मम वीर्यात्सुरेश्वर । यज्ञभागैः समोपेतं हत्वाऽशु तत्प्रयच्छ मे
इंद्र म्हणाला—“हे सुरेश्वर! अंधकाने बलपूर्वक माझे राज्य हिरावून घेतले आहे. जो यज्ञभागांचा अपहरणकर्ता आहे, त्याला शीघ्र वध करून ते राज्य मला परत द्या.”
Verse 30
तच्छ्रुत्वा तस्य दीनस्य भगवाञ्छशिशेखरः । प्रोवाच तव दास्यामि राज्यं त्रैलोक्यसंभवम्
त्या दीनाच्या विनवणीचे शब्द ऐकून चंद्रशेखर भगवान् शिव म्हणाले—“मी तुला त्रैलोक्याशी संबंधित राज्यसत्ता देईन.”
Verse 31
ततः संप्रेषयामास दूतं तस्य विचक्षणम् । गणेशं वीरभद्राख्यं गत्वा तं ब्रूहि चांधकम्
मग त्यांनी आपला एक चतुर दूत पाठविला—गणेश, जो ‘वीरभद्र’ या नावाने ओळखला जात असे—आणि म्हणाले: “जा, त्या अंधकाला सांग.”
Verse 32
ममादेशात्परित्यज्य स्वर्गं गच्छ धरातलम् । पितृपैतामहं स्थानं राज्यं तत्र समाचर
“माझ्या आज्ञेने स्वर्ग सोडून पृथ्वीवर जा. तेथे तुझ्या पितृ-पैतामहांच्या स्थानी राहून राज्यकारभार कर.”
Verse 33
परित्यजस्व यज्ञांशान्नो चेद्धंतास्मि सत्वरम् । स गत्वा चांधकं प्राह यथोक्तं शंभुना स्फुटम्
“यज्ञाचे भाग सोडून दे; नाहीतर मी तुला ताबडतोब ठार मारीन।” असे म्हणून तो गेला आणि शंभू (शिव) यांनी जसे स्पष्ट सांगितले होते तसेच अंधकाला सांगितले।
Verse 34
सविशेषमहाबुद्धिः स्वामिकार्यप्रसिद्धये । अथ तं चाधकः प्राह प्रविहस्य महाबलः
तो विशेष महान बुद्धीने युक्त होऊन स्वामीचे कार्य सिद्ध व्हावे म्हणून प्रवृत्त झाला। तेव्हा महाबली अंधक हसत हसत त्याला म्हणाला।
Verse 35
अवध्यो हि यथा दूतस्तेन त्वां न निहन्म्यहम् । क स्याद्वै शंकरोनाम यो मामेवं प्रभाषते
“दूत अवध्य असतो; म्हणून मी तुला मारत नाही. पण ‘शंकर’ नावाचा तो कोण, जो माझ्याशी असा बोलतो?”
Verse 36
न मां वेत्ति स किं मूढः किं वा मृत्यु मभीप्सते
“तो मूर्ख मला ओळखत नाही काय, की खरोखरच मृत्यूची इच्छा करतो?”
Verse 37
अथवा सत्यमेवैतान्निर्विण्णो जीविताच्च सः । दरिद्रोपहतो नित्यं सर्वभोगविवर्जितः
“किंवा हेच खरे—तो जीवनालाच कंटाळला आहे। नित्य दारिद्र्याने पीडित व सर्व भोगांपासून वंचित असल्याने तो मला असे बोलतो।”
Verse 38
स्मशाने क्रीडनं यस्य भस्म गात्रविलेपनम् । भूषणं चाहयो वस्त्रं दिशो यस्य जटालका
ज्याची क्रीडा स्मशानात आहे, ज्याचे अंग भस्माने लिप्त आहे; ज्याचे भूषण सर्प आहेत, ज्याचे वस्त्र दिशाच आहेत, आणि ज्याच्या केशांना जटा आहेत—
Verse 39
कस्तस्य जीवितेनार्थस्तेनेदं मां ब्रवीति सः । तस्माद्गत्वा द्रुतं ब्रूहि मद्वाक्यं दूत सस्फुटम्
जो मला असे बोलतो, त्याच्या जीवनाचा काय उपयोग? म्हणून, हे दूत, त्वरेने जाऊन माझे वचन स्पष्ट व यथार्थपणे सांग।
Verse 40
त्यक्त्वा कैलासमेनं त्वं वाराणस्यां तपः कुरु । मया स्थानमिदं दत्तं कैलासं स्वसुतस्य च
हा कैलास सोडून तू वाराणसीत तप कर. हे स्थान—कैलास—मी माझ्या स्वतःच्या पुत्रालाही दिले आहे.
Verse 41
वृकस्यापि न सन्देहो विभवेन समन्वितम् । नो चेत्प्राणान्हरिष्यामि सेंद्रस्य तव शंकर
वृकाबाबतही शंका नाही—(मी) वैभवयुक्त सामर्थ्य (हिरावून घेईन). नाहीतर, हे शंकर, इंद्रासह तुझे प्राण घेईन.
Verse 42
तच्छ्रुत्वा वीरभद्रस्तु निर्भर्त्स्य च मुहुर्मुहुः । क्रोधेन महताविष्टः कैलासं समुपाविशत्
हे ऐकून वीरभद्राने त्याला वारंवार धारेवर धरले. प्रचंड क्रोधाने आविष्ट होऊन तो कैलासात प्रवेश करून पुढे गेला.
Verse 43
ततः स कथयामास तद्वाक्यं च पिनाकिनः । अतिक्रूरं विशेषेण तत क्रुद्धः पिनाकधृक्
मग त्याने पिनाकधारी (शिव) यांना ते वचन सांगितले. ते ऐकून—अतिशय कठोर, विशेषतः—पिनाकधारी क्रोधाने प्रज्वलित झाले.
Verse 228
इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञाव माननवर्णनंनामाष्टाविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्याच्या ‘जलशायी’ उपाख्यानात, ‘ब्रह्मदत्तास वरदान-प्रदान व उद्धट अंधकासुराने शंकराची आज्ञा मान्य केल्याचे वर्णन’ नावाचा दोनशे अठ्ठाविसावा अध्याय समाप्त झाला.