Adhyaya 157

Verse 1

सूत उवाच । एवं संबोधितस्तैस्तु लोकैः पुष्पस्तदा द्विजाः । तानब्रवीत्ततः कुद्धो न करिष्यामि भोजनम्

सूत म्हणाले—लोकांनी असे संबोधिल्यावर पुष्प हा ब्राह्मण क्रुद्ध होऊन त्यांना म्हणाला—‘मी भोजन करणार नाही।’

Verse 2

यावन्न चास्य पापस्य करिष्यामि प्रतिक्रियाम् । तद्वदध्वं महाभागा देवो वा देवताऽथवा

जोपर्यंत मी या पापाची योग्य प्रतिक्रीया—प्रायश्चित्त—करत नाही, तोपर्यंत, हे महाभागांनो, सांगा—कोणत्या देवाची किंवा देवतेची उपासना करावी?

Verse 3

तथान्ये सिद्धमन्त्रा वा सद्यः प्रत्ययकारकाः । आराधिता यथा सद्यो मानुषाणां वरप्रदाः

किंवा असे अन्य सिद्ध मंत्र सांगा, जे तत्क्षणी प्रत्यक्ष फलाची खात्री देतात; विधिपूर्वक आराधिले असता ते मनुष्यांना शीघ्रच वरदान देतात.

Verse 4

जना ऊचुः । एको देवः स्थितश्चात्र सद्यःप्रत्ययकारकः । तथैका देवता चात्र श्रूयते जगती तले

लोक म्हणाले—येथे एकच देव प्रतिष्ठित आहे, जो तत्क्षणी प्रत्यक्ष फल देऊन निश्चय करतो. तसेच या भूमितलावर येथे एका विशेष देवीचाही उल्लेख ऐकू येतो.

Verse 5

पुष्प उवाच । कोऽसौ देवः कियद्दूरे कस्मिन्स्थाने व्यवस्थितः । तथा च देवता ब्रूत दयां कृत्वा ममोपरि

पुष्प म्हणाला—तो देव कोण आहे? किती दूर आहे, आणि कोणत्या स्थानी प्रतिष्ठित आहे? तसेच त्या देवीविषयीही सांगा; माझ्यावर दया करा.

Verse 6

जना ऊचुः । चमत्कारपुरे सूर्यो याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठितः । अस्ति विप्र श्रुतोऽस्माभिः सद्यः प्रत्ययकारकः

लोक म्हणाले—चमत्कारपुरात याज्ञवल्क्यांनी प्रतिष्ठित केलेले सूर्यदेव आहेत. हे विप्र, आम्ही ऐकले आहे की ते तेथेच असून तत्क्षणी प्रत्यक्ष फल देणारे आहेत.

Verse 7

सूर्यवारेण सप्तम्यां फलहस्तः प्रदक्षिणाम् । यः करोति नरस्तस्य ह्यष्टोत्तरशतं द्विज

रविवारी सप्तमी तिथीस, हातात फळ घेऊन जो पुरुष प्रदक्षिणा करतो—हे द्विज—त्याने एकशे आठ प्रदक्षिणा कराव्यात.

Verse 8

तस्य सिद्धिप्रदः सम्यङ्मनसा वांछितं ददेत् । तथान्या शारदा नाम देवी काश्मीरसंस्थिता

तो सूर्यदेव सिद्धी देणारे असून मनात इच्छिलेलं योग्य रीतीने प्रदान करतात. तसेच काश्मीरात प्रतिष्ठित ‘शारदा’ नावाची आणखी एक देवी आहे.

Verse 9

उपवासकृतेरेव सापि सिद्धिप्रदायिनी । तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां जनानां स द्विजोत्तमाः

उपवासव्रताच्या आचरणाने ती देवीही सिद्धी देणारी आहे. लोकांचे हे वचन ऐकून तो श्रेष्ठ द्विज (पुष्प) …

Verse 10

समुद्दिश्य चमत्कारं तस्मात्स्थानात्ततः परम् । चमत्कारपुरं प्राप्य सप्तम्यां सूर्यवासरे

मग ‘चमत्कार’ या अद्भुत तीर्थाचा संकल्प करून, त्या ठिकाणाहून पुढे निघून, तो सप्तमीला—रविवारी—चमत्कारपुरास पोहोचला.

Verse 11

तत्रागत्य ततः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः । गतः संति ष्ठते यत्र याज्ञवल्क्यकृतो रविः

तेथे येऊन त्याने स्नान केले; शुद्ध होऊन, मन एकाग्र करून, जिथे याज्ञवल्क्यांनी प्रतिष्ठित केलेला रवि (सूर्य) विराजमान आहे त्या स्थानी तो गेला.

Verse 12

ततः प्रदक्षिणाः कृत्वा अष्टोत्तरशतं मिताः । नालिकेराणि चादाय श्रद्धया परयाः युतः

मग त्याने एकशे आठ प्रदक्षिणा केल्या; आणि अर्पणासाठी नारळ घेऊन, तो परम श्रद्धेने युक्त झाला.

Verse 13

ततः क्षुत्क्षामकंठः स परिश्रांतस्तदग्रतः । उपविष्टो जपं कुर्वन्सूर्येष्टैः स्तवनैस्तदा

त्यानंतर भुकेने कंठ कोरडा झाला व तो अतिशय श्रांत झाला. देवतेसमोर बसून त्याने जप केला आणि सूर्याला प्रिय अशा स्तवनांनी तेव्हा स्तुती केली.

Verse 14

मंडलब्राह्मणाद्यैश्च तारं स्वरमुपाश्रितः । सप्तयुंजर वाद्यैश्च अग्निरेवेति भक्तितः

मंडल-ब्राह्मण इत्यादींच्या आधाराने त्याने उंच, घुमणारा स्वर धारण केला. सात प्रकारच्या वाद्यांच्या नादासह तो भक्तीने ‘अग्निरेव’—असे घोष करू लागला.

Verse 15

आदित्यव्रतसंज्ञाद्यैः सामभिर्दृढभक्तिभाक् । क्षुरिकामंत्रपूर्वैश्च तथैवाथर्वणोद्भवैः

दृढ भक्तीने युक्त होऊन त्याने ‘आदित्यव्रत’ इत्यादी नावांनी प्रसिद्ध सामगानांनी स्तुती केली; तसेच ‘क्षुरिका’पासून आरंभ होणाऱ्या मंत्रांनी आणि अथर्व परंपरेतून उद्भवलेल्या मंत्रांनीही तशीच उपासना केली.

Verse 16

यावदन्योर्कवारस्तु नैव तुष्टो दिवाकरः । पौर्णमासीदिने प्राप्ते वैराग्यं परमं गतः

जोपर्यंत दुसरा/अनुकूल नसलेला दिवस होता, तोपर्यंत दिवाकर प्रसन्न झाला नाही; पण पौर्णिमेचा दिवस येताच त्याने परम वैराग्य (आणि संकल्पशुद्धी) प्राप्त केली.

Verse 17

ततः पुष्पो विधायाथ स्नानं धौतांबरः शुचिः । भूनाम्ना साध्य भूमिं च स्थंडिलार्थं द्विजोत्तमाः

मग पुष्पार्पण करून त्याने स्नान केले. धुतलेले वस्त्र परिधान करून शुचिर्भूत होऊन, त्या द्विजोत्तमाने ‘भू’ नामक मंत्राने स्थंडिल (यज्ञस्थान) करण्यासाठी भूमी संस्कारित केली.

Verse 18

स्थंडिलं हस्तमात्रं च स्थंडिले प्रत्यकल्पयत् । अग्निमीऌएतिमंत्रेण ततोऽग्निं स निधाय च

त्याने हस्तमात्र स्थंडिल तयार करून त्यावर विधीची रचना केली; मग “अग्निम् ईळे…” या मंत्राने पवित्र अग्नीची स्थापना केली।

Verse 19

तृणैः परिस्तृणामीतिकृत्वोपस्तरणं ततः । आब्रह्मन्निति मन्त्रेण दत्त्वा ब्रह्मासनं ततः

मग “परिस्तृणामि” मंत्र म्हणत कुश पसरून योग्य उपस्तरण केले; त्यानंतर “आ ब्रह्मन्…” मंत्राने ब्रह्मासन अर्पण केले।

Verse 20

सुत्रामाणमिति प्रोच्य समिधःस्थापनं च यत् । प्रोक्षणीपात्रमासाद्य प्रोक्षणं कृतवांस्ततः

“सुत्रामाणम्…” मंत्र उच्चारून त्याने समिधा यथाविधी ठेवली; मग प्रोक्षणीपात्र घेऊन शुद्धीसाठी प्रोक्षण केले।

Verse 21

पात्राणामथ सर्वेषां स्रुवादीनां यथाक्रमम् । ततः प्रकल्पयामास हविःस्थाने निजां तनुम्

यानंतर त्याने स्रुव इत्यादी सर्व पात्रे यथाक्रम मांडली; मग हवि-स्थानी विधिपूर्वक स्वतःचे स्थान निश्चित केले।

Verse 22

न्यायं तु देवतास्थाने स आचार्यविधानतः । ग्रहणं प्रोक्षणं चैव सूर्याय त्वेति चोत्तरम्

देवतास्थानी त्याने आचार्यविधानाप्रमाणे योग्य विधी केली—ग्रहण व प्रोक्षण; आणि शेवटी “सूर्याय त्वा” असे उत्तरमंत्र उच्चारले।

Verse 23

अयं त इध्म आत्मेति जप्त्वाथ समिधं ततः । अग्निसोमेति मन्त्राभ्यां हुत्वा चाज्याहुती ततः

“ही समिधा तुझाच आत्मस्वरूप आहे” असे जपून त्याने समिधा अर्पण केली. नंतर “अग्नी–सोम” या दोन मंत्रांनी अग्नीत घृताहुती दिल्या.

Verse 24

कृत्वा व्याहृतिहोमं तु भूर्भुवः स्वेति भो द्विजाः । ये ते शतेति मन्त्राद्यैर्हुत्वात्रैव च दारुणम्

हे द्विजांनो, ‘भूः भुवः स्वः’ या व्याहृतींनी होम करून, मग ‘ये ते शते…’ इत्यादी मंत्रांनी इथेच एक दारुण, भयंकर आहुती दिली.

Verse 25

आह्वयामास वह्निं च प्रत्यक्षो भव देव मे । एवं मन्त्रेण कृत्वा तं संमुखं ज्वलनं ततः

त्याने अग्नीचे आवाहन केले—“हे माझ्या देवा, माझ्यासमोर प्रत्यक्ष हो.” अशा मंत्राने त्याने ज्वलंत अग्नीला समोर प्रकट केले.

Verse 26

कालीकरालिकाद्याश्च सप्तजिह्वाश्च याः स्मृताः । तासामाह्वानकं कृत्वा ततो दीप्ते हविर्भुजि

अग्नीच्या ज्या सात जिह्वा स्मरणात आहेत—काली, करालिका इत्यादी—त्यांचे आवाहन करून, मग हविर्भुक अग्नी दीप्त झाला तेव्हा…

Verse 27

जुहाव च स मांसानि स्वानि चोत्कृत्त्य शस्त्रतः । लोमभ्यः स्वाहेति विदिशो दिग्भ्यो दत्त्वा ततः परम्

त्याने शस्त्राने स्वतःचे मांस कापून आहुती दिली. आणि “लोमांसाठी स्वाहा” असे म्हणत विदिशा—मध्य दिशांना—आहुती अर्पण केल्या; पुढे…

Verse 28

अग्नये स्विष्टकृतैति यावदात्मानमाक्षिपेत् । तावद्धृतः स सूर्येण स्वहस्तेन समंततः

‘अग्नये स्विष्टकृत् (स्वाहा)’ असे म्हणत तो स्वतःला अग्नीत झोकून देऊ लागला; तेवढ्यात सूर्यदेवांनी आपल्या हाताने सर्व बाजूंनी त्याला आवरले.

Verse 29

धृतश्च सादरं तेन मा विप्र कुरु साहसम् । नेदृग्घोमः कृतः क्वापि कदाचित्केनचिद्द्विज

त्याला आदराने धरून तो म्हणाला—“हे विप्र, धाडस करू नकोस. हे द्विज, असा होम कुठेही कधीही कोणाकडून झालेला नाही.”

Verse 30

तुष्टोऽहं च महाभाग ब्रूहि किं करवाणि ते । अदेयमपि दास्यामि यत्ते मनसिवर्तते

“हे महाभाग, मी संतुष्ट आहे. सांग, तुझ्यासाठी मी काय करू? जे सामान्यतः देण्याजोगे नाही तेही देईन—जे तुझ्या मनात आहे ते.”

Verse 31

पुष्प उवाच । यदि तुष्टोसि देवेश यदि देयो वरो मम । तद्देयं गुटिकायुग्मं यदर्थं प्रार्थयाम्यहम्

पुष्प म्हणाला—“हे देवेश, जर आपण संतुष्ट असाल आणि मला वर द्यायचा असेल, तर ज्या गुटिकांच्या जोडीसाठी मी प्रार्थना करीत आहे तीच मला द्या.”

Verse 32

वैदिशे नगरे चास्ति मणिभद्रो महाधनी । कुब्जांगः क्षत्रियो देव जरावलिसमन्वितः

हे देव, विदिशा नगरात मणिभद्र नावाचा एक महाधनी क्षत्रिय आहे; तो देहाने कुबडा असून जरेच्या रेषांनी (वार्धक्यचिन्हांनी) युक्त आहे.

Verse 33

अब्रह्मण्यो महानीचः कीनाशो जनदूषितः । द्वयोरेकां यदा वक्त्रे सदा चैव करोम्यहम्

तो ब्राह्मणद्वेष्टा, अतिनीच, कंजूष व लोकदूषक आहे. त्याच्या तोंडात जेव्हा दोन गोष्टी असतात, तेव्हा मी नेहमीच त्या एकच करून टाकतो.

Verse 34

तदा मे तादृशं रूपमविकल्पं भवत्विति । यदा पुनर्गृहीत्वा तां द्वितीयां प्रक्षिपाम्यहम्

तेव्हा माझे तेच रूप—निःसंदिग्ध, अविकल्प—होवो. आणि जेव्हा मी ती दुसरी वस्तू पुन्हा उचलून आत टाकतो…

Verse 35

ततश्च सहजं रूपं मम भूयात्सुरेश्वर । वैदिशे नगरे चास्ति मणिभद्रः सुरेश्वर

आणि त्यानंतर, हे सुरेश्वर, माझे सहज रूप पुन्हा प्राप्त होवो. हे देवाधिदेव, वैदीश नगरात मणिभद्र नावाचा (एक) आहे.

Verse 36

अपरं तस्य यत्किंचिद्धनधान्यादिकं गृहे । तत्सर्वं विदितं मे स्यात्तथा देव प्रजायताम्

आणखी त्याच्या घरी धन-धान्य इत्यादी जे काही आहे, ते सर्व मला ज्ञात होवो; हे देव, तसेच वरदान सिद्ध होवो.

Verse 37

किं वानेन बहूक्तेन तस्य मित्राणि बांधवाः । व्यवहारास्तथा सर्वे प्रकटाः स्युः सदैव हि

यापेक्षा अधिक काय सांगू? त्याचे मित्र, नातेवाईक आणि त्याचे सर्व व्यवहार सदैव मला प्रकट होवोत.

Verse 38

न कश्चिज्जायते तत्र विकल्पः कस्यचित्क्वचित् । मम तस्याधम स्यापि सर्वकृत्येषु सर्वदा

तेथे कोणालाही कधीही शंका उत्पन्न होत नाही। मी जरी अत्यंत अधम असलो, तरी सर्व कार्यांत नेहमी समर्थ असतो।

Verse 39

भास्कर उवाच । गृहाण त्वं महाभाग गुटिकाद्वितयं शुभम् । शुक्लं कृष्णं च वक्त्रस्थं विभेद जननं महत्

भास्कर म्हणाले—हे महाभाग, या शुभ दोन गुटिका घे—एक श्वेत व एक कृष्ण। मुखात ठेविल्यास त्या महान भेदशक्ती उत्पन्न करतात।

Verse 40

शुक्लया तस्य रूपं च तव नूनं भविष्यति । कृष्णयापि पुनः स्वं च संप्राप्स्यसि महाद्विज

श्वेत गुटिकेने तू निश्चयच त्याचे रूप धारण करशील; आणि कृष्ण गुटिकेने, हे महाद्विजा, पुन्हा आपलेच स्वरूप प्राप्त करशील।

Verse 41

पुष्प उवाच । अपरं वद मे देव संदेहं हृदये स्थितम् । यत्त्वां पृच्छामि देवेश तव कीर्तिविवर्धनम्

पुष्प म्हणाला—हे देव, मला आणखी सांग; माझ्या हृदयात एक संदेह आहे। हे देवेश, मी जे विचारतो ते तुझ्या कीर्तीवृद्धीसाठीच आहे।

Verse 42

मया श्रुतं सुरश्रेष्ठ सप्तम्यां सूर्यवासरे । यस्ते प्रदक्षिणानां च कुर्यादष्टोत्तरं शतम् । तस्य त्वं तत्क्षणादेव फलहस्तस्य सिद्धिदः

मी ऐकले आहे, हे सुरश्रेष्ठ, सप्तमीला जेव्हा रविवार असतो, जो तुझ्यासाठी एकशे आठ प्रदक्षिणा करतो—त्याला तू तत्क्षणी सिद्धी देतोस, जणू फल त्याच्या हातात ठेवतोस।

Verse 43

मूर्खस्यापि च पापस्य सर्वदोषान्वितस्य च । चतुर्वेदस्य मे कस्मात्तीर्थयात्रापरस्य च

तो मूर्ख पापी असो, सर्व दोषांनी युक्त असो, किंवा चतुर्वेदज्ञ व तीर्थयात्रेत तत्पर असो—माझ्याबाबत हे कसे आणि का घडते?

Verse 44

सप्तरात्रे गते तुष्टो होम एवंविधे कृते

सात रात्री गेल्यावर, आणि असा होम विधिपूर्वक केल्यावर, भगवान् संतुष्ट झाले।

Verse 46

यत्किंचित्क्रियते विप्र तामसं भावमाश्रितैः । तत्सर्वं जायते व्यर्थं किं न वेत्ति भवा निदम्

हे विप्र! तामस भावाचा आश्रय घेणारे जे काही करतात, ते सर्व व्यर्थ ठरते; हे तुम्हाला माहीत नाही काय?

Verse 47

एवमुक्त्वा ततः सूर्यस्तस्य गात्राण्युपास्पृशत् । खंडितानि स्वहस्तेन निर्व्रणानि कृतानि च

असे बोलून सूर्याने त्याचे अवयव स्पर्शिले; आणि आपल्या हातानेच खंडित भाग जोडून ते जखमरहित केले।

Verse 48

अब्रवीच्च पुनः पुष्पं प्रसन्न वदनः स्थितः । अनेनैव विधानेन यः करोति कुशंडिकाम्

पुन्हा प्रसन्न मुखाने तेथे उभा राहून तो पुष्पाला म्हणाला—“जो याच विधीने कुशंडिका करतो…”

Verse 49

श्रीसूर्य उवाच । तामसेन तु भावेन त्ववा सर्वमिदं कृतम् । तेन सर्वं वृथा जातं त्वया सर्वं च यत्कृतम्

श्रीसूर्य म्हणाले—तू हे सर्व तामस भावाने केलेस; म्हणून तुझ्याकडून जे काही झाले ते सर्व व्यर्थ झाले आहे।

Verse 51

एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्तत्रैवां तरधीयत । दीपवल्लक्षितो नैव केन मार्गेण निर्गतः

असे बोलून सहस्रांशु तेथेच अंतर्धान पावले। दीपकासारखेही ते दिसले नाहीत; कोणत्या मार्गाने गेले हेही कळले नाही।

Verse 157

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सूर्यसकाशात्पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनंनाम सप्तपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘सूर्याकडून पुष्प ब्राह्मणास वरलाभाचे वर्णन’ नावाचा एकशे सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।