Adhyaya 262

Verse 1

पार्वत्युवाच । ध्यानयोगमहं प्राप्य ज्ञानयोगमवाप्नुयाम् । तथा कुरुष्व देवेश यथाहममरी भव

पार्वती म्हणाली—ध्यानयोग प्राप्त करून मला ज्ञानयोगही लाभो. हे देवेश, असे कर की मी अमर होईन.

Verse 2

प्रत्युक्तोऽयं मंत्रराजो द्वादशाक्षरसंज्ञितः । जप्तव्यः सुकुमारांगि वेदसारः सनातनः

हा मंत्रराज ‘द्वादशाक्षर’ म्हणून सांगितला आहे. हे सुकुमारांगी, याचा जप करावा; हा वेदांचा सनातन सार आहे.

Verse 3

प्रणवः सर्ववेदाद्यः सर्वब्रह्मांडयाजकः । प्रथमः सर्वकार्येषु सर्वसिद्धिप्रदायकः

प्रणव (ॐ) सर्व वेदांच्या आरंभी आहे व सर्व ब्रह्मांड पावन करतो. तो सर्व कार्यांत प्रथम असून सर्व सिद्धी देणारा आहे.

Verse 4

सितवर्णो मधुच्छंदा ऋषिर्ब्रह्मा तु देवता । परमात्मा तु गायत्री नियोगः सर्वकर्मसु

याचा वर्ण श्वेत; छंद ‘मधु’; ऋषी ब्रह्मा आणि देवताही ब्रह्माच. परमत्मा याचा गायत्री-रूप असून याचा विनियोग सर्व कर्मांत आहे.

Verse 5

वेदवेदांग तत्त्वाख्यं सदसदूपमव्ययम्

हे वेद व वेदांगांचे ‘तत्त्व’ म्हणून प्रसिद्ध आहे—अव्यय, आणि सत्-असत् दोन्ही स्वरूपाचे.

Verse 6

नकारः पीतवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । बीजं पृथ्वी मनश्छन्दो विषहा विनियोगतः

‘न’ हा अक्षर पीतवर्ण असून जलतत्त्वाचे सनातन बीज आहे। याचा बीज-संबंध पृथ्वीशी, छंद ‘मनस्’; विधिपूर्वक विनियोग केल्यास तो ‘विषहा’—विष व क्लेश नाश करणारा—ठरतो.

Verse 7

मोकारः पृथिवी बीजो विश्वामित्रसमन्वितः । रक्तवर्णो महातेजा धनदो विनियोजितः

‘मो’ हा अक्षर पृथ्वी-बीज म्हणून सांगितला आहे, विश्वामित्र ऋषींशी संयुक्त. तो रक्तवर्ण व महातेजस्वी; विधिपूर्वक विनियोग केल्यास धन देणारा ठरतो.

Verse 8

भकारः पंचवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । मरीचिना समायुक्तः पूजितः सर्वभोगदः

‘भ’ हा अक्षर पंचवर्णयुक्त असून जलतत्त्वाचे सनातन बीज आहे। मरीचि ऋषींशी संयुक्त होऊन, पूजिला असता तो सर्व भोग व समृद्धी देतो.

Verse 9

गकारो हेमरक्ताभो भरद्वाजसमन्वितः । वायुबीजो विनिर्योगं कुर्वतामादिभोगदः

‘ग’ हा अक्षर सुवर्ण-रक्ताभ असून भरद्वाज ऋषींशी संयुक्त आहे। तो वायुतत्त्वाचा बीज आहे; जो विधिपूर्वक विनियोग करतात त्यांना आद्य भोग व सिद्धी देतो.

Verse 10

वकारः कुन्दधवलो व्योमबीजो महाबलः । ऋषिमंत्रिपुरस्कृत्य योजितो मोक्षदायकः

‘व’ हा अक्षर कुंदफुलासारखा धवल असून व्योम/आकाशतत्त्वाचे महाबलवान बीज आहे। ऋषी व मंत्रांना अग्रस्थानी ठेवून विधिपूर्वक योजिल्यास तो मोक्ष देणारा ठरतो.

Verse 11

तकारो विद्युद्विकारः सोमबीजं महत्स्मृतम् । अंगिरावर्द्धमूलं च वर्जितं कर्मका मिकम् १

‘त’ हा अक्षर विद्युत्सारखा स्फुरणारा, सोमाचा महान् बीज मानला आहे। आङ्गिरस-परंपरेत मूळ वाढविणारा हा, केवळ कर्मलालसेने प्रेरितांस वर्ज्य आहे।

Verse 13

सुकारश्चाक्षरो नित्यं जपाकुसुम भास्वरः । मनो बीजं दुर्विषह्यं पुलहाश्रितमर्थिदम्

‘सु’ हा अक्षर नित्य अविनाशी नाद आहे, जपाकुसुमासारखा तेजस्वी। तो मनाचा बीज—दुर्विषह्य—पुलहाश्रित, आणि इच्छित अर्थ देणारा आहे।

Verse 14

सिद्धिबीजं महासत्त्वं क्रतौ क्रतुनियोजितम्

हे सिद्धीचे बीज आहे, महासत्त्वयुक्त; यज्ञात, यज्ञविधीनुसार, योग्य स्थानी नियोजिले जाते।

Verse 15

वाकारो निर्मलो नित्यं यजमानस्तु बीजभृत् । प्रचेताश्रियमाश्रेयं मोक्षे मोक्षप्रदायकम्

‘वा’ हा अक्षर नित्य निर्मळ आहे; यजमान तो बीजरूपे धारण करतो. प्रचेतसांची श्री आश्रयून, मोक्षप्रसंगी तो मोक्ष देणारा ठरतो।

Verse 16

यकारस्य महाबीजं पिंगवर्णश्च खेचरी । भूचरी च महासिद्धिः सर्वदा भूविचिन्तनम्

‘य’ अक्षराचे महाबीज पिंगट वर्णाचे असून खेचरी-गतीचे आहे. तेच भूचरी होऊनही महासिद्धी आहे—सदा भूतल/पृथ्वी-तत्त्वाचे चिंतन घडविते।

Verse 17

भृगुयन्त्रे समाश्रांतिनियोगे सर्वकर्मकृत् । गायत्रीछंद एतेषां देहन्यासक्रमो भवेत्

भृगु-यंत्रात ठरलेल्या विन्यास-नियोगानुसार यांचा उपयोग केल्यास हे सर्व कर्मे सिद्ध करतात. यांचे छंद गायत्री असून देह-न्यास क्रमाने करावा.

Verse 18

ओंकारं सर्वदा न्यस्यन्नकारं पादयोर्द्वयोः । मोकारं गुह्यदेशे तु भकारं नाभिपंकजे

नेहमी ओंकाराचा न्यास करावा; ‘न’कार दोन्ही पायांवर। ‘मो’कार गुह्यदेशी आणि ‘भ’कार नाभिकमळावर स्थापावा.

Verse 19

गकारं हृदये न्यस्य वकारः कण्ठ मध्यगः । तेकारं दक्षिणे हस्ते वाकारो वामहस्तगः

‘ग’कार हृदयात न्यासावा; ‘व’कार कंठाच्या मध्यभागी। ‘ते’कार उजव्या हातात आणि ‘वा’कार डाव्या हातात स्थापावा.

Verse 20

सुकारं मुखजिह्वायां देकारः कर्णयोर्द्वयोः । वाकारश्चक्षुषोर्द्वन्द्वे यकारं मस्तके न्यसेत्

‘सु’कार मुख व जिभेवर न्यासावा; ‘दे’कार दोन्ही कानांवर। ‘वा’कार दोन्ही डोळ्यांवर आणि ‘य’कार मस्तकावर स्थापावा.

Verse 21

लिंगमुद्रा योनिमुद्रा धेनुमुद्रा तथा त्रयम् । सकलं कृतमेतद्धि मंत्ररूपे बिजाक्षरम्

लिंग-मुद्रा, योनि-मुद्रा आणि धेनु-मुद्रा—ही तीन. यांद्वारे संपूर्ण विधी पूर्ण होते, कारण बीजाक्षर मंत्ररूपाने प्रतिष्ठित होते.

Verse 22

योजयेत्प्रत्यहं देवि न स पापैः प्रलिप्यते । एतद्द्वादशलिंगारं कूर्मस्थं द्वादशाक्षरम्

हे देवी, जो हे प्रतिदिन योजितो/धारण करतो तो पापांनी लिप्त होत नाही. हा कूर्माधारात स्थित द्वादश-लिंगरूप द्वादशाक्षरी मंत्र आहे.

Verse 23

शालग्रामशिलाश्चैव द्वादशैव हि पूजिताः । ताभिः सहाकरैरेभिः प्रत्यक्षैः सह संसदि

आणि निश्चयच बारा शालग्राम-शिलांची पूजा करावी. त्यांच्या सहित—या साकार, प्रत्यक्ष स्वरूपांसह—पूजा-संसदेत (आराधना करावी).

Verse 24

यथावर्णमनुध्यानैर्मुनिबीजसमन्वितैः । विनियोगेन सहितैश्छन्दोभिः समलंकृतैः

प्रत्येक वर्णानुसार ध्यानाने, ऋषि व बीजयुक्त, विनियोगासहित, आणि योग्य छंदांनी अलंकृत—अशा रीतीने (मंत्राचा प्रयोग करावा).

Verse 26

अयं हि ध्यानकर्माख्यो योगो दुष्प्राप्य एव हि । ध्यानयोगं पुनर्वच्मि शृणुष्वैकाग्रमानसा

हा ‘ध्यान-कर्म’ नावाचा योग खरोखरच दुर्मिळ आहे. म्हणून मी ध्यानयोग पुन्हा सांगतो—एकाग्र मनाने ऐक.

Verse 27

ध्यानयोगेन पापानां क्षयो भवति नान्यथा । जपध्यानमयो योगः कर्मयोगो न संशयः

ध्यानयोगानेच पापांचा क्षय होतो, अन्यथा नाही. जप व ध्यानमय योग हाच निःसंशय कर्मयोग आहे.

Verse 28

शब्दब्रह्मसमुद्भूतो वेदेन द्वादशाक्षरः । ध्यानेन सर्वमाप्नोति ध्यानेनाप्नोति शुद्धताम्

शब्दब्रह्मातून उद्भवलेला व वेदाधिष्ठित असा तो द्वादशाक्षरी मंत्र आहे। ध्यानाने सर्व काही प्राप्त होते; ध्यानानेच परम शुद्धता मिळते।

Verse 29

ध्यानेन परमं ब्रह्म मूर्त्तौ योगस्तु ध्यानजः । सावलम्बो ध्यानयोगो यन्नारायणदर्शनम्

ध्यानाने परम ब्रह्माचा साक्षात्कार होतो. आणि मूर्तीच्या संदर्भात ध्यानातून उत्पन्न होणारा योग सांगितला आहे. हा आलंबनयुक्त ध्यानयोग शेवटी नारायणदर्शन घडवितो.

Verse 30

द्वितीयो निखिलालम्बो ज्ञानयोगेन कीर्तितः । अरूपमप्रमेयं यत्सर्वकायं महः सदा

दुसरा मार्ग ज्ञानयोगाने ‘सर्वांचा आधार’ असा कीर्तित आहे. ते अव्यय महाज्योति—अरूप, अप्रमेय आणि सर्व देहांत व्यापून राहणारे आहे.

Verse 31

तडित्कोटिसमप्रख्यं सदोदितमखंडितम् । निष्कलं सकलं वापि निरंजनमयं वियत्

ते कोट्यवधी विजेच्या चमकांसारखे तेजस्वी—सदैव उदित व अखंड आहे. ते निष्कलही आहे, सकलही; निर्मळ आकाशासारखे निरंजन आहे.

Verse 32

तत्स्वरूपं भोगरूपं तुर्यातीतमनोपमम् । विभ्रांतकरणं मूर्तं प्रकृतिस्थं च शाश्वतम्

ते तत्त्वच स्वतःचे स्वरूप असून भोगरूपानेही प्रकट होते. ते तुर्यातीत मनासारखे आहे; तरीही ते करणांद्वारे क्रियाशील, मूर्त, प्रकृतीत स्थित आणि शाश्वत असे म्हटले आहे.

Verse 33

दृश्यादृश्यमजं चैव वैराजं सततोज्ज्वलम् । बहुलं सर्वजं धर्म्यं निर्विकल्पमनीश्वरम्

ते दृश्यही आहे व अदृश्यही; अज, विराट् आणि सदैव तेजस्वी आहे। ते विशाल, सर्वोत्पादक, धर्माधार आहे—विकल्परहित आणि सामान्य अर्थाने ‘ईश्वरत्वा’पलीकडे।

Verse 34

अगोत्रं वरणं वापि ब्रह्मांडशतकारणम् । निरीहं निर्ममं बुद्धिशून्यरूपं च निर्मलम्

ते गोत्ररहित, वर्गीकरण व सामाजिक ‘आवरणा’पलीकडे आहे; असंख्य ब्रह्मांडांचे कारण आहे। ते निष्काम, निर्मम, बुद्धीपलीकडील स्वरूपाचे आणि परम निर्मळ आहे।

Verse 35

तदीशरूपं निर्देहं निर्द्वंद्वं साक्षिमात्रकम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं ध्यातृध्येयविवर्जितम् । नोपमेयमगाधं त्वं स्वीकुरुष्व स्वतेजसा

ते ईशतत्त्व देहरहित, द्वंद्वातीत आणि केवळ साक्षी-चैतन्य आहे। ते शुद्ध स्फटिकासारखे उज्ज्वल—ध्याता व ध्येय यांच्या भेदाविना। हे देवी, आपल्या स्वतेजाने त्या अनुपमेय, अगाध सत्याला अंतरी स्वीकार.

Verse 36

पार्वत्युवाच । तत्कथं प्राप्यते सम्यग्ज्ञानं योगिस्वरूपिणम् । नारायणममूर्तं च स्थानं तस्य वद प्रभो

पार्वती म्हणाली—योगिस्वरूप असे सम्यक् ज्ञान योग्य रीतीने कसे प्राप्त होते? आणि हे प्रभो, अमूर्त नारायणाचे ‘स्थान’ही मला सांगा.

Verse 37

ईश्वर उवाच । शिरः प्रधानं गात्रेषु शिरसा धार्यते महान्

ईश्वर म्हणाले—अवयवांमध्ये शिर श्रेष्ठ आहे; शिरावरच महान भार, म्हणजेच समग्र देह, धारण केला जातो.

Verse 38

शिरसा पूजितो देवः पूजितं सकलं जगत् । शिरसा धार्यते योगः शिरसा ध्रियते बलम्

नम्र मस्तकाने देवाची पूजा केली असता जणू संपूर्ण जगाचीच पूजा होते. मस्तकाने योग धारण होतो आणि मस्तकानेच बल टिकून राहते.

Verse 39

शिरसा ध्रियते तेजो जीवितं शिरसि स्थितम् । सूर्यः शिरो ह्यमूर्त्तस्य मूर्तस्यापि तथैव च

मस्तकात तेज धारण होते आणि जीवनही मस्तकातच स्थित असते. सूर्य हा निश्चयच अमूर्ताचाही ‘शिर’ आहे आणि मूर्ताचाही तसाच शिर आहे.

Verse 40

उरस्तु पृथिवीलोकः पादश्चैव रसातलम् । अयं ब्रह्मांडरूपे च मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपतः

त्याचे उरःस्थल पृथिवीलोक आहे आणि त्याचे चरण रसातल आहेत. तो मूर्त व अमूर्त अशा दोन्ही स्वरूपांनी ब्रह्मांडरूप होऊन स्थित आहे.

Verse 41

विष्णुरेव ब्रह्मरूपो ज्ञानयोगाश्रयः स्वयम् । सृजते सर्वभूतानि पालयत्यपि सर्वशः

विष्णूच ब्रह्मरूप आहे; तोच ज्ञानयोगाचा आश्रय आहे. तो सर्व भूतांची सृष्टी करतो आणि सर्व प्रकारे त्यांचे पालनही करतो.

Verse 42

विनाशयति सर्वं हि सर्वदेवमयो ह्ययम् । सर्वमासेष्वाधिपत्यं यस्य विष्णोः सनातनम्

तोच सर्वांचा विनाशही करतो, कारण तो सर्वदेवमय आहे. त्या सनातन विष्णूचेच सर्व मासांवर नित्य अधिपत्य आहे.

Verse 43

तस्मात्सर्वेषु मासेषु सर्वेषु दिवसेष्वपि । सर्वेषु यामकालेषु संस्मरन्मुच्यते हरिम्

म्हणून सर्व मासांत, सर्व दिवसांत आणि काळाच्या प्रत्येक प्रहरात जो हरिचे स्मरण करतो, तो बंधनातून मुक्त होतो.

Verse 44

चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यानमात्रात्प्रमुच्यते । अमूर्त्तसेवनं गंगातीर्थध्यानाद्वरं परम्

विशेषतः चातुर्मास्यात केवळ ध्यानमात्रानेच मुक्ती मिळते. अमूर्ताचे सेवन (उपासना) हे परम श्रेय आहे—गंगातीर्थध्यानापेक्षाही श्रेष्ठ.

Verse 45

सर्वदानोत्तरं चैव चातुर्मास्ये न संशयः । सर्वमासकृतं पापं चातुर्मास्ये शुभाशुभम्

चातुर्मास्यात (त्याचे फल) सर्व दानांपेक्षा श्रेष्ठ आहे—यात संशय नाही. सर्व मासांत साचलेले पाप, ‘शुभ’ वा ‘अशुभ’ कर्मांतून उत्पन्न झालेलेही, चातुर्मास्यात नष्ट होते.

Verse 46

अक्षय्यं तद्भवेद्देवि नात्र कार्या विचारणा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानयोगो बहूत्तमः

हे देवि, ते फल अक्षय होते; येथे विचार करण्याची गरज नाही. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी ज्ञानयोगच परम उत्तम आहे.

Verse 48

न कथ्येयं यस्य कस्य सुतस्याप्य परस्य च । अदांतायाथ दुष्टाय चलचित्ताय दांभिके

हे उपदेश कोणालाही सांगू नये—स्वतःच्या पुत्रालाही सर्वथा नाही, मग परक्याला तर नाहीच. अदम्य, दुष्ट, चंचलचित्त आणि दांभिक यांना हे सांगू नये.

Verse 49

स्ववाक्च्युताय निंद्याय न वाच्या योगजा कथा । नित्यभक्ताय दांताय शमादि गुणिने तथा

जो स्ववचनभ्रष्ट किंवा निंद्य आहे त्याला योगज कथा सांगू नये. परंतु जो नित्यभक्त, दान्त आणि शमादी गुणांनी युक्त आहे, त्याला ती सांगावी.

Verse 50

विष्णुभक्ताय दातव्या शूद्रायापि द्विजन्मने । अभक्तायाप्यशुचये ब्रह्मस्थानं न कथ्यते

हा उपदेश विष्णुभक्ताला द्यावा—तो शूद्र असला तरी साधनेने द्विजन्मा ठरतो. पण जो अभक्त व अशुचि आहे त्याला ब्रह्मस्थान सांगू नये.

Verse 51

मद्भक्त्या योगसिद्धिं त्वं गृहाणाशु तपोधने । अभूतं ज्ञानगम्यं तं विद्धि नारायणं परम्

हे तपोधन! माझ्या भक्तीने तू शीघ्र योगसिद्धी प्राप्त कर. जो अभूत (अजन्मा) आणि ज्ञानानेच जाणण्याजोगा आहे, तो परम नारायण जाण.

Verse 52

नादरूपेण शिरसि तिष्ठंतं सर्वदेहिनाम् । स एव जीवशिरसि वर्त्तते सूर्यबिंबवत्

नादरूपाने जो सर्व देहधाऱ्यांच्या शिरात स्थित आहे, तोच तत्त्व प्रत्येक जीवाच्या शिरात सूर्यबिंबाप्रमाणे वर्ततो.

Verse 53

सदोदितः सूक्ष्मरूपो मूर्त्तो मूर्त्या प्रणीयते । अभ्यासेन सदा देवि प्राप्यते परमात्मकः

तो सदा उदित व सूक्ष्मरूप आहे; आणि जो मूर्त आहे तो मूर्तीच्या द्वारे उपास्य होतो. हे देवि! निरंतर अभ्यासाने परमात्मा प्राप्त होतो.

Verse 54

शरीरे सकला देवा योगिनो निवसंति हि । कर्णे तु दक्षिणे नद्यो निवसंति तथाऽपराः

या देहात सर्व देव आणि योगी निश्चयाने वास करतात। तसेच उजव्या कानात नद्या व अन्य पवित्र प्रवाह निवास करतात.

Verse 55

हृदये चेश्वरः शंभुर्नाभौ ब्रह्मा सनातनः । पृथ्वी पादतलाग्रे जलं सर्वगतं तथा

हृदयात ईश्वर शंभू विराजमान, नाभीत सनातन ब्रह्मा। पायांच्या तळव्याच्या अग्रभागी पृथ्वी आहे, आणि जल सर्वत्र व्याप्त आहे.

Verse 56

तेजो वायुस्तथाऽकाशं विद्यते भालमध्यतः । हस्ते च पंच तीर्थानि दक्षिणे नात्र संशयः

कपाळाच्या मध्यभागी तेज, वायू आणि आकाश विद्यमान आहेत। तसेच उजव्या हातात पंच तीर्थे आहेत—यात संशय नाही.

Verse 57

सूर्यो यद्दक्षिणं नेत्रं चन्द्रो वाममुदाहृतम् । भौमश्चैव बुधश्चैव नासिके द्वे उदाहृते

सूर्याला उजवे नेत्र म्हटले आहे आणि चंद्राला डावे। तसेच भौम व बुध—हे नासिकेची दोन नासाछिद्रे म्हणून सांगितले आहेत.

Verse 58

गुरुश्च दक्षिणे कर्णे वामकर्णे तथा भृगुः । मुखे शनैश्चरः प्रोक्तो गुदे राहुः प्रकीर्तितः

उजव्या कानात गुरु (बृहस्पती) आणि डाव्या कानात भृगु (शुक्र) आहेत। मुखात शनैश्चर म्हटला आहे आणि गुदात राहू प्रकीर्तित आहे.

Verse 59

केतुरिंद्रियगः प्रोक्तो ग्रहाः सर्वे शरीरगाः । योगिनो देहमासाद्य भुवनानि चतुर्दश

केतू इंद्रियांत फिरतो असे सांगितले आहे; खरे तर सर्व ग्रह देहातच वास करतात. योगी देहाला साधनक्षेत्र मानून चौदा भुवनांचे ज्ञान प्राप्त करतात.

Verse 60

प्रवर्त्तंते सदा देवि तस्माद्योगं सदाभ्यसेत् । चातुर्मास्ये विशेषेण योगी पापं निकृन्तति

हे देवि, प्रवृत्तींचे प्रवाह सदैव उठत राहतात; म्हणून योगाचा सतत अभ्यास करावा. विशेषतः चातुर्मास्यात योगी पापांचे छेदन करतो.

Verse 61

मुहूर्त्तमपि यो योगी मस्तके धारयेन्मनः । कर्णै पिधाय पापेभ्यो मुच्यतेऽसौ न संशयः

जो योगी केवळ एका मुहूर्तभर मन मस्तकशिखरी स्थिर करतो आणि कान बंद करून बाह्य विक्षेप थांबवतो, तो पापांतून मुक्त होतो—यात संशय नाही.

Verse 62

अंतरं नैव पश्यामि विष्णोर्योगपरस्य वा । एकोऽपि योगी यद्गेहे ग्रासमात्रं भुनक्ति च

विष्णू आणि योगपरायण पुरुष यांत मला काहीही भेद दिसत नाही. ज्या घरी एखादा योगी केवळ एक घास घेतो, तो घर पवित्र होते.

Verse 63

कुलानि त्रीणि सोऽवश्यं तारयेदात्मना सह । यदि विप्रो भवेद्योगी सोऽवश्यं दर्शनादपि

तो स्वतःसह तीन कुलांचा निश्चयाने उद्धार करतो. योगी जर ब्राह्मण असेल, तर तो केवळ दर्शनानेही निश्चित कल्याण करतो.

Verse 64

सर्वेषां प्राणिनां देवि पापराशि निषूदकः । सक्रियो ब्रह्मनिरतः सच्छूद्रो योगभाग्यदि

हे देवी, तो सर्व प्राण्यांच्या पापराशीचा नाश करणारा होतो; गृहस्थधर्मात सक्रिय शूद्रही, जर सदाचारयुक्त, ब्रह्मनिष्ठ व योगभाग्याने युक्त असेल।

Verse 65

भवेत्सद्गुरुभक्तो वा सोऽप्यमूर्त्तफलं लभेत् । यो योगी नियताहारः परब्रह्म समाधिमान्

जो सद्गुरूचा भक्त होतो तोही अमूर्त (अव्यक्त) फल प्राप्त करतो; जो योगी नियत आहार करणारा व परब्रह्मात समाधिस्थ असतो, तो परम धन्य।

Verse 66

चातुर्मास्ये विशेषेण हरौ स लयभाग्भवेत् । यथा सिद्धकरस्पर्शाल्लोहं भवति कांचनम्

विशेषतः चातुर्मास्यात तो हरित लय पावतो; जसे सिद्धहस्ताच्या स्पर्शाने लोखंड सोने होते।

Verse 67

तथा मूर्त्तं हरिप्रीत्या मनुष्यो लयमाव्रजेत् । यथा मार्गजलं गंगापतितं त्रिदशैरपि

तसेच हरिप्रीतीने मनुष्य देहधारी असूनही लय पावतो; जसे रस्त्यावरील साधे पाणीही गंगेत पडल्यावर देवताही ते पवित्र मानतात।

Verse 68

सेवितं सर्वफलदं तथा योगी विमुक्तिदः । यथा गोमयमात्रेण वह्निर्दीप्यति सर्वदा

सेवा केल्यास ते सर्व फल देणारे आहे; तसेच योगी मुक्ती देणारा असतो. जसे थोड्याशा गोमय-इंधनानेही अग्नी सदैव प्रज्वलित राहतो।

Verse 69

देवतानां मुखं तद्धि कीर्त्यते याज्ञिकैः सदा । एवं योगी सदाऽभ्यासाज्जायते मोक्षभाजनम्

याज्ञिक लोक सदा त्यास ‘देवतांचे मुख’ असे म्हणतात। अशा रीतीने निरंतर अभ्यासाने योगी मोक्षाचा पात्र होतो.

Verse 70

योगोऽयं सेव्यते देवि ज्ञानासिद्धिप्रदः सदा । सनकादिभिराचार्यैर्मुमुक्षुभिरधीश्वरैः

हे देवि, हा योग सदैव सेवनीय आहे; तो नेहमी ज्ञान व सिद्धी देणारा आहे. सनकादि आचार्यांनी, मुमुक्षूंनी व आत्मसंयमी अधीश्वरांनी तो आचरिला आहे.

Verse 71

प्रथमं ज्ञानसंपत्तिर्जायते योगिनां सदा । तेषां गृहीतमात्रस्तु योगी भवति पार्वति

हे पार्वती, योगिनांमध्ये प्रथम सदैव ज्ञानसंपत्ती उत्पन्न होते. आणि जो फक्त त्या मार्गाला धरतो, तोच खरोखर योगी होतो.

Verse 72

ततस्तु सिद्धयस्तस्य त्वणिमाद्याः पुरोगताः । भवन्ति तत्रापि मनो न दद्याद्योगिनां वरः

त्यानंतर अणिमा इत्यादी सिद्धी त्याच्या पुढे प्रकट होतात. तरीही योगिनांतील श्रेष्ठाने त्यांच्यात मन गुंतवू नये, आसक्त होऊ नये.

Verse 73

सर्वदानक्रतुभवं पुण्यं भवति योगतः । योगात्सकलकामाप्तिर्न योगाद्भुवि प्राप्यते

योगामुळे सर्व दान व सर्व यज्ञांपासून होणारे पुण्य प्राप्त होते. योगातून सर्व कामनांची सिद्धी होते; पृथ्वीवर योगाने अप्राप्य असे काही नाही.

Verse 74

योगान्न हृदयग्रंथिर्न योगान्ममता रिपुः । न योगसिद्धस्य मनो हर्त्तुं केनापि शक्यते

योगाने हृदयग्रंथी छेदली जाते; योगाने ‘ममत्व’ नावाचा शत्रू उत्पन्न होत नाही. आणि योगसिद्धाचा मन कोणाहीकडूनही हिरावून घेता येत नाही.

Verse 75

स एव विमलो योगी यच्चित्तं शिरसि स्थितम् । स्थिरीभूतव्यथं नित्यं दशमद्वारसंपुटे

ज्याचा योगीचा चित्त शिरामध्ये स्थित असते—‘दशम द्वार’च्या आवरणात—सदैव स्थिर, व्यथा-चंचलता निवलेली, तोच खरा विमल योगी होय.

Verse 76

कणौं पिधाय मर्त्यस्य नादरूपं विचिन्वतः । तदेव प्रणवस्याग्रं तदेव ब्रह्म शाश्वतम्

जो मर्त्य कान बंद करून नादरूपाचे चिंतन करतो, त्याच्यासाठी तोच अंतर्नाद प्रणव (ॐ)चा परम सार आहे; तेच शाश्वत ब्रह्म आहे.

Verse 77

तदेवानंतरूपाख्यं तदेवामृतमुत्तमम् । घ्राणवायौ प्रघोषोऽयं जठराग्नेर्महत्पदम्

तेच ‘अनंतरूप’ म्हणून ओळखले जाते, तेच परम अमृत आहे. हा घुमणारा नाद नासिकेच्या प्राणवायूत जाणवतो, आणि हेच जठराग्नीचे महान पद आहे.

Verse 78

पंचभूतं निवासं यज्ज्ञानरूपमिदं पदम् । पदं प्राप्य विमुक्तिः स्याज्जन्मसंसारबंधनात्

हे पद—ज्याचे निवास पंचभूत आहेत आणि ज्याचे स्वरूप ज्ञान आहे—ते प्राप्त झाल्यावर जन्म-संसाराच्या बंधनातून मुक्ती मिळते.

Verse 79

यदाप्तिर्दुलभा लोके योगसिद्धिप्रदायिका

जी प्राप्ती लोकी दुर्लभ आहे, तीच योगसिद्धी प्रदान करणारी आहे।

Verse 80

एवं ब्रह्ममयं विभाति सकलं विश्वं चरं स्थावरं विज्ञानाख्यमिदं पदं स भगवान्विष्णुः स्वयं व्यापकः । ज्ञात्वा तं शिरसि स्थितं बहुवरं योगेश्वराणां परं प्राणी मुंचति सर्पवज्जगतिजां निर्मोकमायाकृतिम्

अशा रीतीने चराचर समग्र विश्व ब्रह्ममय होऊन प्रकाशते. ‘विज्ञान’ नावाचे हे पद स्वतः सर्वव्यापक भगवान विष्णूच आहे. त्यांना मस्तकाच्या शिखरी स्थित, परम श्रेष्ठ व योगेश्वरांहूनही परे जाणून प्राणी सर्पाप्रमाणे जगत्जन्य, मायाकृत आवरण झटकून टाकतो.

Verse 112

वाकारो धूम्रवर्णश्च सूर्यबीजं मनोजवम् । पुलस्त्यर्षिसमायुक्तं नियुक्तं सर्वसौख्यदम्

‘व’ हा अक्षर धूम्रवर्णाचा; तो सूर्याचा बीजमंत्र, मनासारखा वेगवान आहे. पुलस्त्य ऋषींशी संयुक्त होऊन विधिपूर्वक जपल्यास तो सर्व प्रकारचे सुख-कल्याण देतो.

Verse 258

ध्यानैजपैः पूजितैश्च भक्तानां मुनिसत्तम । मोक्षो भवति बन्धेभ्यः कर्मजेभ्यो न संशयः

हे मुनिश्रेष्ठ! भक्त ध्यान, जप आणि पूजनाने आराधना करतात; त्यांना कर्मजन्य बंधनांतून मोक्ष निःसंशय प्राप्त होतो.

Verse 262

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहरस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ज्ञानयोगकथनं नाम द्विषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत, शेषशायी उपाख्यानात, ब्रह्मा-नारद संवाद व चातुर्मास्य-माहात्म्यात ‘ज्ञानयोगकथन’ नावाचा २६२वा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 407

सेवितो विष्णुरूपेण ब्रह्ममोक्षप्रदायकः । शृणुष्वावहिता भूत्वा मूर्त्तामूर्ते स्थितिं शुभे

विष्णुरूपाने सेविला असता तो ब्रह्मज्ञान व मोक्ष देणारा आहे। हे शुभे, सावध होऊन त्याची साकार-निराकार पवित्र स्थिती ऐक।