Adhyaya 53

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैवोज्जयनीपीठमस्ति कामप्रदं नृणाम् । प्रभूताश्चर्यसंयुक्तं बहुसिद्धनिषेवितम्

सूत म्हणाले—तेथेच उज्जयिनीचे पवित्र पीठ आहे, जे मनुष्यांना इच्छित फल देणारे आहे; ते अनेक आश्चर्यांनी युक्त व अनेक सिद्धांनी सेविलेले आहे।

Verse 2

यस्य मध्यगतो नित्यं स्वयमेव महेश्वरः । महाकालस्वरूपेण स तिष्ठति द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! त्याच्या मध्यभागी स्वयं महेश्वर नित्य विराजमान आहेत; महाकालस्वरूपाने तेथे ते प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 3

वैशाख्यां यो नरस्तत्र कृत्वा श्राद्धं समाहितः । ततः पश्यति देवेशं महाकाल इति स्मृतम् । पूजयेद्दक्षिणां मूर्तिं समाश्रित्य द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! वैशाख महिन्यात जो पुरुष तेथे एकाग्र होऊन श्राद्ध करतो, तो नंतर ‘महाकाल’ म्हणून प्रसिद्ध देवेश्वराचे दर्शन घेतो. दक्षिणाभिमुख मूर्तीचा आश्रय घेऊन पूजा करावी।

Verse 4

दश पूर्वान्दशातीतानात्मानं च द्विजोत्तमाः । पुरुषान्स समुद्धृत्य शिवलोके महीयते

हे द्विजोत्तमांनो! तो स्वतःसह दहा पूर्वज व दहा पुढील पिढ्यांचा उद्धार करून शिवलोकी पूज्य होतो।

Verse 5

यो यं काममभिध्याय तत्र पीठं प्रपूजयेत् । संपूज्य योगिनीवृंदं कन्यकावृन्दमेव च

जो ज्या कामनेचे चिंतन करून तेथे त्या पीठाची पूजा करील, आणि योगिनीवृंद व कन्यकावृंद यांचीही विधिपूर्वक आराधना करील—

Verse 6

स तत्कृत्स्नमवाप्नोति यदपि स्यात्सुदुर्लभम् । तत्र वैशाखमासस्य पौर्णमास्यां समाहितः

तो सर्व काही प्राप्त करतो—जे अत्यंत दुर्लभ असले तरी—विशेषतः तेथे वैशाखमासाच्या पौर्णिमेला एकाग्र व समाहित होऊन।

Verse 7

श्रद्धायुक्तो नरो यो वा उपवासपरः शुचिः । करोति जागरं तस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः । स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्

जो मनुष्य श्रद्धायुक्त, शुचिर्भूत व उपवासपरायण होऊन, त्यांच्या समोर भक्तिभावाने रात्रिजागर करतो, तो जरा-मरणरहित परम स्थानास जातो।

Verse 8

किं व्रतैः किं वृथा दानैः किं जपैर्नियमेन वा । महाकालस्य ते सर्वे कलां नार्हंति षोडशीम्

व्रतांनी काय? व्यर्थ दानांनी काय? जप-नियमांनी तरी काय? ते सर्व मिळूनही महाकालाच्या षोडशी कलेइतकेही नाहीत।

Verse 9

सूत उवाच । तत्रैवास्ति महाभागा भ्रूणगर्तेति विश्रुता । गर्ता सुविपुलाकारा सर्वपातकनाशिनी

सूत म्हणाले—तेथेच ‘भ्रूणगर्ता’ नावाने प्रसिद्ध असे महापुण्य तीर्थ आहे। तो गर्त अतिविशाल असून सर्व पातकांचा नाश करणारा आहे।

Verse 10

ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तः सौदासो यत्र पार्थिवः । स्त्रीहत्यया विनिर्मुक्तः सुषेणो वसुधाधिपः

त्या पवित्र स्थानी राजा सौदास ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त झाला; आणि वसुधाधिप राजा सुषेण स्त्रीहत्येच्या पापातूनही मुक्त झाला।

Verse 11

ऋषय ऊचुः । ब्रह्महत्या कथं तस्य सौदासस्य महीपतेः । ब्रह्मण्यस्यापि संजाता तदस्माकं प्रकीर्तय

ऋषी म्हणाले—ब्रह्मणभक्त असूनही त्या राजा सौदासाला ब्रह्महत्येचे पाप कसे लागले? ते आम्हांस सांगावे.

Verse 12

श्रूयते स महीपालो ब्राह्मणानां हिते रतः । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मघ्नः सोऽभवत्कथम्

आम्ही ऐकले आहे की तो राजा ब्राह्मणांच्या हितासाठी सदैव तत्पर होता. मग कर्माने, मनाने की वाणीने तो ब्रह्मघ्न कसा झाला?

Verse 13

विमुक्तश्च कथं भूयो भ्रूणगर्तामुपाश्रितः । सापि गर्ता कथं जाता सर्वं नो वद विस्तरात्

आणि मुक्त झाल्यावर तो पुन्हा ‘भ्रूणगर्ता’चा आश्रय कसा घेऊ लागला? तसेच तो गर्त कसा उत्पन्न झाला? सर्व आम्हांस विस्ताराने सांगा.

Verse 14

सूत उवाच । यदा लिंगस्य पातोऽभूद्देवदेवस्य शूलिनः । तदा स लज्जयाविष्टो लिंगाभावाद्द्विजोत्तमाः

सूत म्हणाला—जेव्हा देवदेव शूलधारी शिवांचे लिंग पतित झाले, तेव्हा हे द्विजोत्तमांनो, लिंगाभावामुळे ते लज्जेने व्याकुळ झाले।

Verse 15

कृत्वाऽतिविपुलां गर्तां प्रविवेश ततः परम् । न कस्यचित्तदात्मानं दर्शयामास शूलधृक्

अतिशय विशाल गर्ता करून शूलधारी त्यात प्रविष्ट झाले; त्यानंतर त्यांनी कोणालाही आपले स्वरूप दाखविले नाही।

Verse 16

एवं सा तत्र संजाता गर्ता ब्राह्मणसत्तमाः । यथा तस्यां विपाप्माभूत्सौ दासस्तद्वदाम्यहम्

अशा रीतीने तेथे ती गर्ता निर्माण झाली, हे ब्राह्मणसत्तमांनो; आता मी सांगतो की त्याच ठिकाणी सौदास कसा पापमुक्त झाला।

Verse 17

आसीन्मित्रसहोनाम राजा परमधार्मिकः । सौदासस्तत्सुतः साक्षात्सूर्यवंशसमुद्भवः

मित्रसह नावाचा एक परमधार्मिक राजा होता; त्याचा पुत्र सौदास हा साक्षात सूर्यवंशात उत्पन्न झाला होता।

Verse 18

तेनेष्टं विपुलैर्यज्ञैः सुवर्णवरदक्षिणैः । असंख्यातानि दानानि प्रदत्तानि महात्मना

त्या महात्म्याने विपुल यज्ञ केले, ज्यांत सुवर्णरूपी उत्तम दक्षिणा दिली; तसेच असंख्य दानेही प्रदान केली।

Verse 19

कस्यचित्त्वथ कालस्य सत्रे द्वादशवार्षिके । वर्तमाने यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा

तेव्हा एका वेळी द्वादशवर्षीय सत्रयज्ञ न्याय्य रीतीने चालू होता आणि विधिनियमांप्रमाणे कर्मकांड यथाविधी होत होते।

Verse 20

क्रूराक्षः क्रूरबुद्धिश्च राक्षसौ बलवत्तरौ । यज्ञविघ्नाय संप्राप्तौ संप्राप्ते रजनीमुखे

रात्रीचा संधिक्षण येताच अत्यंत बलवान क्रूराक्ष व क्रूरबुद्धि हे दोन राक्षस यज्ञात विघ्न घालण्यासाठी तेथे आले।

Verse 21

राक्षसैर्बहुभिः सार्धं तथान्यैर्भूतसंज्ञितैः । पिशाचैश्च दुराधर्षैर्यज्ञविध्वंसतत्परैः

अनेक राक्षसांसह ‘भूत’ म्हणून ओळखले जाणारे इतर जीव आणि दुर्धर्ष पिशाचही होते—सर्व यज्ञविध्वंसासाठी तत्पर।

Verse 22

अथ ते राक्षसाः सर्वे किंचिच्छिद्रमवेक्ष्य च । विविशुर्यज्ञवाटं तं प्रसर्पन्तः समंततः

मग ते सर्व राक्षस थोडेसे छिद्र पाहून, सर्व बाजूंनी सरकत सरकत त्या यज्ञवाटेत शिरले।

Verse 23

निघ्नन्तो ब्राह्मणश्रेष्ठान्भक्षयन्तो हवींषि च । तथा यानि विचित्राणि यज्ञार्थे कल्पितानि च

ते श्रेष्ठ ब्राह्मणांना मारू लागले आणि हविर्भाग भक्षू लागले; तसेच यज्ञासाठी सजवलेली विविध विचित्र सामग्री व व्यवस्था हीही उद्ध्वस्त केली।

Verse 24

एतस्मिन्नंतरे तत्र हाहाकारो महानभूत् । भक्ष्यमाणेषु विप्रेषु राक्षसैर्बलवत्तरैः

त्याच क्षणी तेथे मोठा हाहाकार झाला; कारण अतिबलवान राक्षस विप्रऋषींना भक्षण करू लागले।

Verse 25

ततो मैत्रसहिः क्रुद्धस्त्यक्त्वा दीक्षाव्रतं नृपः । आदाय सशरं चापं ध्वंसयामास वीक्ष्य तान्

मग क्रुद्ध झालेला राजा मैत्रसहि दीक्षाव्रत सोडून, बाणांसह धनुष्य उचलून त्यांना पाहताच ध्वंस करू लागला।

Verse 26

कृतरक्षो वसिष्ठेन स्वयमेव पुरोधसा । क्रूराक्षं सूदयामास राक्षसैर्बहुभिः सह

स्वतः पुरोहित वसिष्ठांनी रक्षणविधी करून दिल्यावर, राजाने अनेक राक्षसांसह क्रूराक्षाचा वध केला।

Verse 27

क्रूरबुद्धिरथो वीक्ष्य हतं श्रेष्ठं सहोदरम् । तं च पार्थिवशार्दूलमगम्यं ब्रह्मतेजसा

मग क्रूरबुद्धीने आपला श्रेष्ठ मोठा भाऊ मारला गेलेला पाहिला आणि ब्रह्मतेजाने अगम्य झालेला तो राजशार्दूलही पाहिला।

Verse 28

हतशेषान्समादाय राक्षसान्बलसंयुतः । पलायनं भयाच्चक्रे क्षतांगस्तस्य सायकैः

उरलेले राक्षस गोळा करून तो बलवान भयाने पळून गेला; त्या राजाच्या बाणांनी त्याचे अंग जखमी झाले होते।

Verse 29

ततस्तद्वैरमाश्रित्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य राक्षसः । छिद्रमन्वेषयामास तद्वधाय दिवानिशम्

त्यानंतर तो राक्षस ज्येष्ठ भावावरील वैर धरून, त्याचा वध करण्यासाठी दिवस-रात्र एखादा छिद्र (दोष) शोधू लागला।

Verse 30

एवं सवीक्षमाणस्य तस्य च्छिद्रं महात्मनः । समाप्तिमगमद्विप्राः सत्रं तद्द्वादशाब्दिकम्

अशा रीतीने त्या महात्म्याच्या छिद्राचा शोध घेत सतत नजर ठेवली जात असतानाही, हे विप्रहो, ब्राह्मणांनी ते द्वादशवर्षीय सत्रयज्ञ विधिपूर्वक पूर्ण करून समाप्त केला।

Verse 31

न सूक्ष्ममपि संप्राप्तं छिद्रं तेन दुरात्मना । वसिष्ठविहिता रक्षा सत्रे तस्य महीपतेः

त्या दुरात्म्याला अगदी सूक्ष्मसुद्धा छिद्र मिळाले नाही; कारण वसिष्ठांनी विहित केलेली रक्षा त्या महीपतीच्या सत्रयज्ञाचे संरक्षण करीत होती।

Verse 32

अथासौ ब्राह्मणान्सर्वान्विसृज्याहितदक्षिणान् । कृतांजलिपुटो भूत्वा वसिष्ठमिदमब्रवीत्

मग त्याने सर्व ब्राह्मणांना यथोचित दक्षिणा देऊन निरोप दिला; आणि अंजली बांधून वसिष्ठांना असे म्हणाला।

Verse 33

स्वहस्तेन गुरोद्याहं त्वां भोजयितुमुत्सहे । क्रियतां तत्प्रसादो मे भुक्त्वाद्य मम मन्दिरे

हे गुरुदेव! आज मी स्वतःच्या हातांनी आपल्याला भोजन घालण्यास उत्सुक आहे. कृपा करून प्रसाद द्या—आज माझ्या घरी भोजन स्वीकारा।

Verse 34

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय वसिष्ठो मुनिसत्तमः । क्षालितांघ्रिः स्वयं तेन निविष्टो भोजनाय वै

सूत म्हणाला—‘तसेच होवो’ असे म्हणत मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांनी मान्यता दिली. राजाने स्वतः त्यांच्या चरणांचे प्रक्षालन केले; मग ते भोजनासाठी बसले.

Verse 35

कूरबुद्धिरथो वीक्ष्य तदर्थं चामिषं शुभम् । सुसंस्कृतं विधानेन सूपकारैर्द्विजोत्तमाः

मग तो कूरबुद्धी मनुष्य त्या हेतूसाठी तयार केलेले शुभ मांस पाहून—विधीनुसार कुशल स्वयंपाक्यांनी उत्तम रीतीने शिजवलेले—हे द्विजोत्तमा, आपला डाव रचू लागला.

Verse 36

उखां कृत्वा ततस्तादृक्तत्प्रमाणामतर्किताम् । महामांसाभृतां कृत्वा तां जहारामिषान्विताम्

मग त्याने तितक्याच मापाची, कोणालाही संशय न येईल अशी एक हांडी बनवली. ती प्रचंड मांसाने भरून, मांसाने भारलेली ती हांडी उचलून नेली.

Verse 37

अथासौ मुनिशार्दूलो भुंजानो बुबुधे हि तत् । महामांसमिति क्रुद्धस्तत्र प्रोवाच मन्युमान्

तेव्हा तो मुनिशार्दूल भोजन करतानाच जाणला—‘हे तर महामांस आहे!’ क्रोधाने भरून, रागावून तो तेथे बोलला.

Verse 38

महामांसाशनं यस्मात्कारितोऽहं त्वयाधम । रक्षोवद्राक्षसस्तस्मात्त्वमद्यैव भविष्यसि

‘अरे अधमा! तू मला महामांस खाऊ घातलेस; म्हणून तू आजच राक्षसस्वभावाचा राक्षस होशील.’

Verse 39

ततः संशोधयामास तस्य मांसस्य चागमम् । निपुणं सूपकारांस्तान्दृष्ट्वा राजा पृथक्पृथक्

त्यानंतर राजाने त्या मांसाचा उगम नीट शोधून पाहिला. कुशल सूपकारांना पाहून त्याने त्यांची एकेक करून वेगवेगळी चौकशी केली.

Verse 40

तेऽब्रुवन्नैतदस्माभिः श्रपितं मांसमीदृशम् । श्रद्धीयतां महीपाल नान्येन मनुजेन वा

ते म्हणाले—“अशा प्रकारचे शिजवलेले मांस आम्ही केलेले नाही. हे महीपाल, विश्वास ठेवा; आमच्याव्यतिरिक्त दुसऱ्या कोणत्याही मनुष्याने हे केलेले नाही.”

Verse 41

राक्षसं वा पिशाचं वा दानवं वा विना विभो । एतज्ज्ञात्वा ततो नाथ यद्युक्तं तत्समाचर

हे विभो, राक्षस, पिशाच किंवा दानव यांच्याविना हे होणे शक्य नाही. हे नाथ, हे जाणून जे योग्य तेच आचरा.

Verse 42

एतस्मिन्नंतरे तस्य नारदो मुनिसत्तमः । समागत्याब्रवीत्सर्वं तद्राक्षसविचेष्टितम्

याच वेळी मुनिश्रेष्ठ नारद तेथे येऊन सर्व सांगू लागले—हे सर्व राक्षसाचे कपटपूर्ण कृत्य आहे.

Verse 43

तच्छ्रुत्वा कोपमापन्नः स राजा शप्तुमुद्यतः । वसिष्ठं स्वकरे कृत्वा जलं सौदासभूपतिः । शापोद्यतं च तं दृष्ट्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्

हे ऐकून राजा क्रोधाने भरून गेला व शाप देण्यास उद्यत झाला. सौदासभूपतीने वसिष्ठांचे स्मरण करून आपल्या हातात जल घेतले आणि शापोच्चारासाठी सज्ज उभा राहिला; त्याला शाप देण्यास सिद्ध पाहून नारद बोलला.

Verse 44

निघ्नन्तो वा शपन्तो वा द्विषन्तो वा द्विजातयः । नमस्कार्या महीपाल तथापि स्वहितेच्छुना । गुरुरेष पुनर्मान्यस्तव पार्थिवसत्तम

हे महीपाल! द्विज जरी मारोत, शाप देोत किंवा द्वेष करोत, तरीही स्वहित इच्छिणाऱ्याने त्यांना नमस्कार करावा. हे पार्थिवसत्तम! हा गुरु तुझ्याकडून पुन्हा मान्य व पूज्य आहे.

Verse 45

तस्मान्नार्हसि शप्तुं त्वं प्रतिशापेन सन्मुनिम् । निषिद्धः स तथा भूपस्ततस्तत्सलिलं करात् । पादयोः कृत्स्नमुपरि प्रमुमोच ततः परम्

म्हणून प्रतिशाप देऊन त्या सत्मुनीला शाप देणे तुला योग्य नाही. असे रोखल्यावर त्या राजाने हातातील ते जल सोडले आणि नंतर ते संपूर्णपणे आपल्या दोन्ही पायांवर ओतले.

Verse 46

अथ तौ चरणौ तस्य तप्त शापोदकप्लुतौ । दग्धौ कृष्णत्वमापन्नौ तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः

मग त्याचे दोन्ही चरण शापासाठी तापवलेल्या जलाने भिजलेले असल्याने भाजून गेले आणि तत्क्षणी काळे पडले, हे द्विजसत्तमांनो!

Verse 47

कल्माषपाद इत्युक्तस्ततःप्रभृति स क्षितौ । भूपालो द्विजशार्दूला ना्म्ना तेन विशेषतः

त्या वेळेपासून पृथ्वीवर तो राजा ‘कल्माषपाद’ म्हणून ओळखला जाऊ लागला, हे द्विजशार्दूलांनो! त्या नावानेच तो विशेष प्रसिद्ध झाला.

Verse 48

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे विप्रो वसिष्ठो लज्जयान्वितः । ज्ञात्वा दत्तं वृथा शापं तस्य भूमिपतेस्तदा

सूत म्हणाले—याच दरम्यान ब्राह्मण वसिष्ठ लज्जेने भरून गेले आणि त्या वेळी त्यांना कळले की त्या भूमिपतीला दिलेला शाप व्यर्थ ठरला आहे.

Verse 49

उवाच व्यर्थः शापोऽयं तव दत्तो मया नृप । न च मे जायते वाक्यमसत्यं हि कथंचन

तो म्हणाला—हे नृपा! माझ्याकडून दिलेला हा शाप व्यर्थ ठरला. तरीही माझ्या मुखातून कधीही असत्य वचन निघत नाही.

Verse 50

तस्मात्त्वं राक्षसो भूत्वा कञ्चित्कालं नृपो त्तम । स्वरूपं लप्स्यसे भूयो यस्मिन्काले शृणुष्व तम्

म्हणून, हे नृपोत्तम! तू काही काळ राक्षस होशील. नंतर पुन्हा आपले खरे स्वरूप प्राप्त करशील—तो काळ व अट माझ्याकडून ऐक.

Verse 51

यदा त्वं क्रूरबुद्धिं तं राक्षसं निहनिष्यसि । तदा त्वं लप्स्यसे मोक्षं राक्षसत्वात्सुदारुणात्

जेव्हा तू त्या क्रूरबुद्धी राक्षसाचा वध करशील, तेव्हा त्या अत्यंत दारुण राक्षसत्वातून मुक्त होऊन मोक्ष प्राप्त करशील.

Verse 52

सूत उवाच । एतस्मिन्नन्तरे राजा यातुधानो बभूव सः । ऊर्ध्वकेशो महाकायः कृष्णदन्तो भया नकः

सूत म्हणाले—याच दरम्यान तो राजा यातुधान (राक्षस) झाला. त्याचे केस उभे राहिले, तो महाकाय झाला, काळे दात आणि पाहताच भयावह.

Verse 53

ततो जघान विप्रेन्द्रान्राक्षसं भावमाश्रितः । यज्ञान्विध्वंसयामास मुनीनामाश्रमानपि

नंतर राक्षसभाव धारण करून त्याने श्रेष्ठ ब्राह्मणांचा संहार केला. त्याने यज्ञांचा विध्वंस केला आणि मुनींचे आश्रमही उद्ध्वस्त केले.

Verse 54

कस्यचित्त्वथ कालस्य क्रूर बुद्धिः स राक्षसः । ज्ञात्वा तं राक्षसीभूतमेकदाऽयुधवर्जितम्

काही काळानंतर, त्या क्रूर बुद्धीच्या राक्षसाला समजले की तो राजा आता राक्षस झाला आहे आणि एकदा तो शस्त्रहीन अवस्थेत सापडला.

Verse 55

भ्रातुर्वधकृतं वैरं स्मरमाणस्ततः परम् । तद्वधार्थं समायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः

भावाच्या वधामुळे निर्माण झालेले वैर आठवून, तो त्याला मारण्यासाठी अनेक राक्षसांनी वेढलेला होऊन तेथे आला.

Verse 56

ततस्तं वेष्टयित्वापि समंताद्राक्षसो नृपम् । प्रोवाच वचनं क्रुद्धो नादेनापूरयन्दिशः

त्यानंतर त्या राक्षसाने राजाला सर्व बाजूंनी वेढले आणि क्रोधाने गर्जना करत दिशांना भरून टाकत हे वचन म्हटले.

Verse 57

त्वया यो निहतोऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुदुर्मते । वसिष्ठस्य बलाद्यज्ञे तस्याद्य फलमाप्नुहि

'रे दुर्मती! तू वसिष्ठांच्या बळावर यज्ञात आमच्या ज्या थोरल्या भावाला मारले होतेस, आज त्या कर्माचे फळ भोग.'

Verse 58

राजोवाच । यद्ब्रवीषि दुराचार कर्मणा तत्समाचर । शारदस्येव मेघस्य गर्जितं तव निष्फलम्

राजा म्हणाला: 'हे दुराचारी! जे तू बोलत आहेस ते कृतीने करून दाखव. शरद ऋतूतील ढगाप्रमाणे तुझी गर्जना निष्फळ आहे.'

Verse 59

एवमुक्त्वा समादाय ततो वृक्षं स पार्थिवः । प्राद्रवत्संमुखं तस्य गर्जमानो यथा घनः

असे बोलून तो राजा एक वृक्ष उचलून त्याच्या समोर धावला; मेघासारखा गर्जत पुढे गेला.

Verse 60

सोऽपि वृक्षं समुत्पाट्य क्रोधसंरक्तलोचनः । त्रिशंखां भृकुटीं कृत्वा तस्याप्यभिमुखं ययौ

तोही वृक्ष उपटून, क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांनी, भुवया तिन्ही घड्या करून, त्याच्याच समोर पुढे गेला.

Verse 61

कृतवन्तौ वने तत्र बहुवृक्षक्षयावहम्

त्या वनात त्या दोघांनी असा प्रचंड संहार केला की अनेक वृक्षांचा नाश झाला.

Verse 62

अथ तं श्रांतमालोक्य कूरबुद्धिं महीपतिः । प्रगृह्य पादयोर्वेगाद्भ्रामयामास पुष्करे

मग त्या मूढबुद्धीला थकलेला पाहून, राजाने त्याचे पाय धरून वेगाने कमळयुक्त पाण्यात फिरवले.

Verse 63

ततश्चास्फोटयामास भूमौ कोपसमन्वितः । चक्रे चामिषखण्डं स पिष्ट्वापिष्ट्वा मुहुर्मुहुः

मग क्रोधाने भरून त्याने त्याला जमिनीवर आपटले; आणि पुन्हा पुन्हा चिरडून मांसाचे लोथडे केले.

Verse 64

तस्मिंस्तु निहते शूरे राक्षसे स महीपतिः । राक्षसत्वाद्विनिर्मुक्तो लेभे कायं नृपोद्भवम्

तो शूर राक्षस मारला गेल्यावर तो महीपती राक्षसत्वातून मुक्त झाला आणि राजवंशजास शोभेल असे देह पुन्हा प्राप्त झाला।

Verse 65

ततस्ते राक्षसाः शेषाः समंतात्तं महीपतिम् । परिवार्य महावृक्षैर्जघ्नुः पाषाणवृष्टिभिः

मग उरलेले राक्षस सर्व बाजूंनी त्या राजाला घेरून महावृक्ष फेकून व दगडांची वर्षा करून त्याच्यावर प्रहार करू लागले।

Verse 66

ततस्तानपि भूपालो जघान प्रहसन्निव । वृक्षहस्तस्तु विश्रब्धो लीलया द्विजसत्तमाः

मग भूपालाने त्यांनाही जणू हसत-हसत ठार केले; हातात वृक्ष घेऊन, निर्भय व शांत राहून, हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्याने ते लीलया केले।

Verse 67

ततश्च स्वपुरं प्राप्तः संप्रहृष्टतनूरुहः । राक्षसानां वधं कृत्वा लब्ध्वा देहं पुरातनम्

मग तो आपल्या नगरात परत आला; आनंदाने त्याचे अंगावर रोमांच उभे राहिले. राक्षसांचा वध करून त्याने आपला पूर्वीचा देह पुन्हा मिळविला।

Verse 68

ततस्तं तेजसा हीनं दुर्गंधेन समावृतम् । ब्रह्महत्योद्भवैश्चिह्नैरन्यैरपि पृथग्विधैः

मग त्यांनी त्याला तेजहीन, दुर्गंधीने आच्छादित, ब्रह्महत्येतून उत्पन्न झालेल्या चिन्हांनी व इतरही अनेक प्रकारच्या वेगळ्या कलंकांनी युक्त असे पाहिले।

Verse 69

दृष्ट्वा ते मंत्रिणस्तस्य पुत्र पौत्रास्तथा परे । नोपसर्पंति भूपालं पापस्पर्शभयान्विताः

त्याला त्या अवस्थेत पाहून त्याचे मंत्री, पुत्र-पौत्र व इतरही पापस्पर्शाच्या भयाने राजाजवळ गेले नाहीत।

Verse 70

ऊचुश्च पार्थिवश्रेष्ठ न त्वमर्हसि संगमम् । कर्तुं सार्धमिहास्माभिर्ब्रह्महत्या न्वितो यतः

ते म्हणाले—हे राजश्रेष्ठ! तू येथे आमच्याबरोबर संगत करण्यास योग्य नाहीस, कारण तू ब्रह्महत्येच्या दोषाने कलुषित आहेस।

Verse 71

तस्माद्वसिष्ठमाहूय प्रायश्चित्तं समाचर । अशुद्धं शुद्धिमायाति येन गात्रमिदं तव

म्हणून वसिष्ठांना बोलावून प्रायश्चित्त कर; ज्यायोगे तुझे हे अशुद्ध शरीर शुद्ध होईल।

Verse 72

ततः स पार्थिवस्तूर्णं वसिष्ठं मुनिपुंगवम् । समाहूयाब्रवीद्वाक्यं दूरस्थो विनयान्वितः

मग त्या राजाने त्वरित मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांना बोलावले आणि दूर उभा राहून विनयाने हे वचन बोलला।

Verse 73

तव प्रसादतो विप्र स हतो राक्षसो मया । मुक्तशापोऽस्मि संजातः परं शृणु वचो मुने

हे विप्र! तुमच्या कृपेने तो राक्षस माझ्याकडून मारला गेला. मी शापमुक्त झालो आहे; आता, हे मुने, पुढील वचन ऐका।

Verse 74

मम गात्रात्सुदुर्गंधः समुद्गच्छति सर्वतः । भाराक्रांतानि गात्राणि सर्वाण्येवाचलानि च

माझ्या देहातून सर्व बाजूंनी दुर्गंध निघत आहे; भाराने दडपलेली माझी सर्व अंगे जणू अचल झाली आहेत।

Verse 75

तत्किमेतद्द्विजश्रेष्ठ तेजो हानिरतीव मे । मंत्रिणोऽपि तथा पुत्रा न स्पृशंति यतोऽद्य माम्

हे द्विजश्रेष्ठ, हे काय झाले? माझे तेज फारच क्षीण झाले आहे; म्हणून आज माझे मंत्री व पुत्रही मला स्पर्श करीत नाहीत।

Verse 76

वसिष्ठ उवाच । राक्षसत्वं प्रपन्नेन त्वया पार्थिवसत्तम । ब्राह्मणा बहवो ध्वस्तास्तथा विध्वंसिता मखाः । तेषां त्वं पार्थिवश्रेष्ठ संस्पृष्टो ब्रह्महत्यया

वसिष्ठ म्हणाले—हे पार्थिवसत्तम! राक्षसत्वाला प्राप्त होऊन तू अनेक ब्राह्मणांचा नाश केला आणि यज्ञही उद्ध्वस्त केलेस; म्हणून, हे राजश्रेष्ठ, तू ब्रह्महत्येच्या पापाने स्पर्शित झालास।

Verse 77

राजोवाच । तदर्थं देहि मे विप्र प्रायश्चित्तं विशुद्धये । येन निर्मुक्तपापोऽहं राज्यं प्राप्नोमि चात्मनः

राजा म्हणाला—म्हणून, हे विप्र! माझ्या शुद्धीसाठी मला प्रायश्चित्त द्या, ज्यायोगे मी पापमुक्त होऊन माझे राज्य व आत्मकल्याण पुन्हा प्राप्त करीन।

Verse 78

वसिष्ठ उवाच । अत्रार्थे तीर्थयात्रां त्वं कुरु पार्थिव सत्तम । निर्ममो निरहंकारस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

वसिष्ठ म्हणाले—या हेतूसाठी, हे पार्थिवसत्तम! तू तीर्थयात्रा कर; ममता व अहंकाररहित झाल्यावर तू सिद्धी व शुद्धी प्राप्त करशील।

Verse 79

ततः स पार्थिवश्रेष्ठः संयतात्मा जितेंद्रियः । प्रयागादिषु तीर्थेषु स्नानं चक्रे समा हितः

त्यानंतर तो राजश्रेष्ठ, संयतचित्त व जितेंद्रिय होऊन, प्रयागादी तीर्थांमध्ये समाहित मनाने स्नान करू लागला।

Verse 80

न नश्यति स दुर्गंधो न च तेजः प्रवर्धते । न कायो लघुतां याति नालस्येन विमुच्यते

तो दुर्गंध नष्ट होत नाही, तेजही वाढत नाही; देह हलका होत नाही आणि आळसातूनही मुक्ती मिळत नाही।

Verse 81

ततः संभ्रममाणश्च कदाचि द्द्विजसत्तमाः । चमत्कारपुरे क्षेत्रे स्नानार्थं समुपागतः

त्यानंतर, हे द्विजश्रेष्ठांनो, तो कधी तरी व्याकुळ व घाबरलेला होऊन स्नानार्थ चमत्कारपुर क्षेत्रात येऊन पोहोचला।

Verse 82

सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो निशीथे तमसावृते । गर्तायां पतितोऽकस्मात्पूर्णायां पयसा नृपः

अतिशय थकलेला, भूक-तहानें व्याकुळ, अंधाराने व्यापलेल्या मध्यरात्री तो राजा अचानक पाण्याने भरलेल्या खड्ड्यात पडला।

Verse 83

कृच्छ्रात्ततो विनिष्क्रांतस्तीर्थात्तस्मान्महीपतिः । यावत्पश्यति चात्मानं द्वादशार्कसमप्रभम्

मग तो महीपति कष्टाने त्या तीर्थातून बाहेर आला; आणि त्याने स्वतःला बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी पाहिले।

Verse 84

दुर्गंधेन परित्यक्तं सोद्यमं लघुतां गतम् । दृष्ट्वा च चिंतयामास नूनं मुक्तोऽस्मि पातकात्

दुर्गंध निघून गेली, अंगात नवा उत्साह आला आणि देह हलका झाला असे पाहून तो मनात विचार करू लागला—“निश्चितच मी पापातून मुक्त झालो आहे।”

Verse 85

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । हर्षयन्ती महीपालं विमुक्तं ब्रह्महत्यया

त्याच क्षणी एक अशरीरी वाणी बोलली; ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त झालेल्या राजाला ती आनंदित करू लागली.

Verse 86

विमुक्तोऽसि महाराज सांप्रतं पूर्वपातकैः । तीर्थस्यास्य प्रभावेन तस्माद्गच्छ निजं गृहम्

“हे महाराज! या तीर्थाच्या प्रभावाने तू आता पूर्वीच्या पापांतून मुक्त झालास; म्हणून आपल्या घरी जा.”

Verse 87

अत्र संनिहितो नित्यं भ्रूणरूपेण शंकरः । कृष्णपक्षे विशेषेण चतुर्दश्यां महीपते

“येथे शंकर भ्रूणरूपाने नित्य संनिधानी आहेत; आणि हे महीपते, कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस विशेषतः.”

Verse 88

यदा प्रपतितं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः । द्विजशापेन गर्तैषा तदानेन विनिर्मिता

“द्विजाच्या शापामुळे देवदेव शूलिनाचे लिंग जेव्हा पडले, तेव्हाच त्याच क्षणी हा गर्त (खड्डा) निर्माण झाला.”

Verse 89

लज्जितेन स्ववासार्थं महद्दुःखयुतेन च । सतीवियोगयुक्तेन भ्रूणत्वं प्रगतेन च

लज्जेने व्याकुळ होऊन तो निवासस्थान शोधीत होता, महान दुःखाने ग्रस्त होता। सती-वियोगाने पीडित होऊन तो भ्रूणभावास प्राप्त झाला…

Verse 90

सर्वपापहरा तेन गर्तेयं पृथि वीपते । भ्रूणगर्तेति विख्याता तस्य नामा जगत्त्रये

म्हणून, हे पृथ्वीपते, हा गर्त सर्व पापांचा नाश करणारा झाला. त्रैलोक्यात याचे नाव ‘भ्रूणगर्त’ म्हणून विख्यात आहे.

Verse 91

सूत उवाच । एवमुक्त्वाथ सा वाणी विररामांऽतरिक्षगा । सोऽपि पार्थिवशार्दूलः प्रहृष्टः स्वपुरं ययौ

सूत म्हणाले—असे बोलून आकाशातील ती वाणी शांत झाली. आणि तो राजसिंह हर्षित होऊन आपल्या नगरास गेला.

Verse 92

ततस्तं पापनिर्मुक्तं तेजसा भास्करोपमम् । दृष्ट्वा पुत्रास्तथा मर्त्याः प्रणेमुस्तुष्टिसंयुताः

नंतर त्याला पापमुक्त व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी पाहून, त्याचे पुत्र व प्रजाजन संतोष-हर्षाने नमस्कार करू लागले.

Verse 93

सोऽपि ब्राह्मणशार्दूलो वसिष्ठस्तं महीपतिम् । समभ्येत्य ततः प्राह हर्षगद्गदया गिरा

तेव्हा ब्राह्मणशार्दूल वसिष्ठ त्या राजाजवळ येऊन, हर्षाने गद्गद झालेल्या वाणीने बोलला.

Verse 94

दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र पापाद्ब्रह्मवधोद्भवात् । दिष्ट्या त्वं तेजसा युक्तः पुनः प्राप्तो निजं पुरम्

दिव्य सौभाग्याने, हे राजेंद्र, तू ब्रह्मवधातून उत्पन्न पापातून मुक्त झालास. सौभाग्यानेच, तेजाने युक्त होऊन तू पुन्हा आपल्या नगरास प्राप्त झालास.

Verse 95

तस्मात्कीर्तय भूपाल कस्मिंस्तीर्थे समागतः । त्वं मुक्तः पातकाद्घोराद्ब्रह्महत्यासमुद्भवात्

म्हणून, हे भूपाल, सांग—तू कोणत्या तीर्थास गेला होतास, ज्यामुळे ब्रह्महत्येतून उत्पन्न त्या घोर पातकातून तू मुक्त झालास.

Verse 96

ततः स कथयामास भ्रूणगर्तासमुद्भवम् । वृत्तांतं तस्य विप्रर्षेरनुभूतं यथा तथा

तेव्हा त्याने त्या विप्रऋषीने जसा अनुभव केला होता तसाच, भ्रूणगर्ताचा उद्भव व त्याचा वृत्तांत सांगितला.

Verse 97

ततस्ते मंत्रिणो वृद्धाः स च राजा मुनीश्वरः । पुत्रं प्रतर्दनंनाम राज्ये संस्थाप्य तत्क्षणात्

मग ते वृद्ध मंत्री आणि तो राजा—जो बुद्धीने मुनीश्वर होता—यांनी तत्क्षणी प्रतर्दन नावाच्या पुत्राला राज्यावर बसविले.

Verse 98

भ्रूणगर्तां समासाद्य तामेव द्विजसत्तमाः । तपश्चेरुर्महादेवं ध्यायमाना दिवा निशम्

त्या भ्रूणगर्तास पोहोचून श्रेष्ठ द्विजांनी महादेवाचे ध्यान करीत दिवस-रात्र तपश्चर्या केली.

Verse 99

गताश्च परमां सिद्धिं कालेनाल्पेन दुर्लभाम् । भ्रूणरूपधरं देवं पूजयित्वा महेश्वरम्

अल्प काळातच त्यांनी परम, दुर्लभ सिद्धी प्राप्त केली—भ्रूणरूप धारण करणाऱ्या देव महेश्वराची पूजा करून।

Verse 100

ततःप्रभृति सा गर्ता प्रख्याता धरणीतले । भ्रूणगर्तेति विप्रेंद्राः सर्वपातकनाशिनी

तेव्हापासून, हे विप्रेंद्रांनो, ती गर्ता पृथ्वीवर ‘भ्रूणगर्त’ या नावाने प्रसिद्ध झाली—सर्व पातकांचा नाश करणारी।

Verse 101

तत्र कृष्णचतुर्दश्यां यः श्राद्धं कुरुते नरः । स पितॄंस्तारयेन्नूनं दश पूर्वान्दशा परान्

जो मनुष्य तेथे कृष्णपक्ष चतुर्दशीला श्राद्ध करतो, तो निश्चयच पितरांचा उद्धार करतो—दहा पूर्वज व दहा परचे।

Verse 102

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र श्राद्धं समाचरेत् । स्नानं च ब्राह्मणश्रेष्ठा दानं वापि स्वशक्तितः

म्हणून तेथे सर्व प्रयत्नाने विधिपूर्वक श्राद्ध करावे; आणि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, स्नान व आपल्या शक्तीनुसार दानही करावे।