Adhyaya 237
या अध्यायात ब्रह्मा–नारद संवादातून विष्णुपूजेत कालविधान, नैतिक संयम आणि भक्तिभाव यांचे संहिताकरण केले आहे. नारद विचारतात—विष्णूच्या सान्निध्यात विधी व निषेध कधी स्वीकारावेत? ब्रह्मा कर्कट-संक्रांती हा कालचिन्ह सांगून शुभ जांभूळफळांसह अर्घ्य अर्पण करणे आणि वासुदेवाप्रती आत्मसमर्पणाच्या मंत्राभिप्रायाने पूजा करणे असे निर्देश देतात. पुढे विधी (विहित कर्म) आणि निषेध (नियमित संयम) हे परस्परपूरक धर्मनियम असून त्यांचा आधार विष्णूच आहे, विशेषतः चातुर्मास्यात भक्तीने त्यांचे पालन करावे—हा काळ सर्वमंगलमय आहे—असे प्रतिपादन केले आहे. देव “शयन” अवस्थेत असताना कोणते व्रत अधिक फलदायी, असे विचारल्यावर ब्रह्मा विष्णुव्रत श्रेष्ठ सांगतात आणि ब्रह्मचर्य हे सर्वोच्च व्रत ठरवतात; तेच तप व धर्माची मूलशक्ती आहे. हवन, ब्राह्मणपूजा, सत्य, दया, अहिंसा, अस्तेय, इंद्रियनिग्रह, अक्रोध, असंग, वेदाध्ययन, ज्ञान आणि कृष्णार्पित चित्त अशा आचारांची यादी देऊन असा साधक जीवन्मुक्त व पापरहित असल्याचे सांगितले आहे. शेवटी चातुर्मास्यात अंशतः पालनही फल देते, तपाने देह शुद्ध होतो, आणि हरिभक्ती ही सर्व व्रतव्यवस्थेची मुख्य एकसूत्रता आहे, असे निष्कर्षरूपेण सांगितले आहे।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कदा विधिनिषेधौ च कर्तव्यौ विष्णुसन्निधौ । युष्मद्वाक्यामृतं पीत्वा तृप्तिर्मम न विद्यते
नारद म्हणाले—हे भगवन्! विष्णूच्या सन्निधानी विधी व निषेध कधी करावेत? तुमच्या वचनामृताचे पान करूनही माझी तृप्ती होत नाही.
Verse 2
ब्रह्मोवाच । कर्कसंक्रांतिदिवसे विष्णुं संपूज्य भक्तितः । फलैरर्घ्यः प्रदातव्यः शस्तजंबूफलैः शुभैः
ब्रह्मा म्हणाले—कर्कसंक्रांतीच्या दिवशी भक्तिभावाने विष्णूची पूजा करावी आणि उत्तम, शुभ जांभूळफळांसह फळांनी अर्घ्य अर्पण करावे।
Verse 3
जंबूद्वीपस्य संज्ञेयं फलेन च विजायते । मन्त्रेणानेन विप्रेंद्र श्रद्धाधर्मसुसंयतैः
जांभूळफळामुळेच ‘जंबूद्वीप’ ही संज्ञा समजावी; जणू त्या फळापासूनच ती उत्पन्न झाली आहे। हे विप्रश्रेष्ठा, श्रद्धा व धर्मात संयमी जनांनी हा विधी या मंत्राने करावा।
Verse 4
षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यत्र क्वापि भवेन्मम । तन्मया वासुदेवाय स्वयमात्मा निवेदितः
पुढील सहा महिन्यांच्या आत कुठेही माझा मृत्यू झाला, तरी मी स्वेच्छेने माझा आत्मा वासुदेवाला अर्पण केला आहे।
Verse 5
इति मंत्रेणार्घ्यम् । ततो विधिनिषेधौ च ग्राह्यौ भक्त्या हरेः पुरः । चातुर्मास्ये समायाते सर्वलोकमहासुखे
अशा प्रकारे मंत्रोच्चाराने अर्घ्य. त्यानंतर हरीसमोर भक्तिभावाने विधी व निषेध स्वीकारून पाळावेत; सर्वलोकांना महासुख देणारे चातुर्मास्य येताच।
Verse 6
विधिर्वेदविधिः कार्यो निषेधो नियमो मतः । विधिश्चैव निषेधश्च द्वावेतौ विष्णुरेव हि
विधी वेदविधानाप्रमाणे करावा; निषेध हा नियमरूप संयम मानला आहे. खरे तर विधी आणि निषेध—हे दोन्हीच विष्णूच आहेत।
Verse 7
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्य एव जनार्दनः । विष्णोः कथा विष्णुपूजा ध्यानं विष्णोर्नतिस्तथा
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी केवळ जनार्दनाचीच सेवा करावी—विष्णुकथा, विष्णुपूजा, विष्णुध्यान आणि तसेच विष्णूस प्रणाम करून।
Verse 8
सर्वमेव हरिप्रीत्या यः करोति स मुक्तिभाक् । वर्णाश्रमविधेर्मूर्तिः सत्यो विष्णुः सनातनः
जो सर्व कर्मे हरिप्रीत्यर्थ करतो तो मुक्तीचा भागी होतो. सत्य व सनातन विष्णु हेच वर्णाश्रम-विधीचे साक्षात् स्वरूप आहे.
Verse 10
नारद उवाच । किं व्रतं किं तपः प्रोक्तं ब्रह्मन्ब्रूहि सविस्तरम् । सुप्ते देवे मया कार्यं कृतं यच्च महाफलम्
नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्! कोणते व्रत व कोणता तप सांगितला आहे? सविस्तर सांगा. देव योगनिद्रेत असताना मी कोणती साधना करावी जी महाफल देणारी आहे?
Verse 11
ब्रह्मोवाच । व्रतं विष्णुव्रतं विद्धि विष्णुभक्तिसमन्वितम् । तपश्च धर्मवर्तित्वं कृच्छ्रादिकमथापि वा
ब्रह्मा म्हणाले—व्रत हे विष्णुव्रत जाण, जे विष्णुभक्तीने युक्त आहे. तप म्हणजे धर्मात स्थिर आचरण; किंवा कृच्छ्र इत्यादी प्रायश्चित्त-तपही.
Verse 12
शृणु व्रतस्य माहात्म्यं वक्ष्यामि प्रथमं तव । ब्रह्मचर्यव्रतं सारं व्रतानामुत्तमं व्रतम्
व्रताचे माहात्म्य ऐक; प्रथम मी तुला ते सांगतो. ब्रह्मचर्यव्रत हे व्रतांचे सार—सर्वोत्तम व्रत आहे.
Verse 13
ब्रह्मचर्यं तपः सारं ब्रह्मचर्यं महत्फलम् । क्रियासु सकलास्वेव ब्रह्मचर्यं विवर्द्धयेत्
ब्रह्मचर्य हे तपाचे सार आहे; ब्रह्मचर्य महान फल देणारे आहे। सर्व धर्मकर्मांत व विधींमध्ये ब्रह्मचर्य सदैव वाढवावे व पाळावे।
Verse 14
ब्रह्मचर्यप्रभावेण तप उग्रं प्रवर्त्तते । ब्रह्मचर्यात्परं नास्ति धर्मसाधन मुत्तमम्
ब्रह्मचर्याच्या प्रभावाने उग्र तप फलदायी होऊन पुढे वाढते। ब्रह्मचर्यापेक्षा श्रेष्ठ धर्मसाधन दुसरे नाही।
Verse 15
चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे गुणोत्तरम् । महाव्रतमिदं लोके तन्निबोध सदा द्विज
चातुर्मास्यात विशेषतः—देव शयनात असताना—हे व्रत अत्यंत पुण्यवर्धक होते। हे द्विज, जाण: लोकी यास महाव्रत म्हणतात।
Verse 16
नारायणमिदं कर्म यः करोति न लिप्यते । शतत्रयं षष्टियुतं दिनमाहुश्च वत्सरे
हे कर्म नारायणास अर्पित आहे; जो ते करतो तो पापाने लिप्त होत नाही। आणि म्हणतात, वर्षात तीनशे साठ दिवस असतात।
Verse 17
तत्र नारायणो देवः पूज्यते व्रतकारिभिः । सत्क्रियाममुकीं देव कारयिष्यामि निश्चयः
तेथे व्रत करणारे नारायणदेवाची पूजा करतात। (संकल्प करतात:) ‘हे देव, मी निश्चयाने ही पवित्र सत्क्रिया करवीन।’
Verse 18
कुरुते तद्व्रतं प्राहुः सुप्ते देवे गुणोत्तरम् । वह्निहोमो विप्रभक्तिः श्रद्धा धर्मे मतिः शुभा
ते म्हणतात की ते व्रत करावे; देव योगनिद्रेत असता त्याचे पुण्य अधिक श्रेष्ठ होते. अग्निहोम, ब्राह्मणभक्ती, धर्मावरील श्रद्धा आणि मनाची शुभ प्रवृत्ती—हे त्याचे सहाय्यक गुण आहेत.
Verse 19
सत्संगो विष्णुपूजा च सत्यवादो दया हृदि । आर्जवं मधुरा वाणी सच्चरित्रे सदा रतिः
सत्संग, विष्णुपूजा, सत्यवचन आणि हृदयातील दया; सरळपणा, मधुर वाणी आणि सदाचारात सदैव रती—ही धर्मशिस्तीची लक्षणे आहेत.
Verse 20
वेदपाठस्तथाऽस्तेयमहिंसा ह्रीः क्षमा दमः । निर्लोभताऽक्रोधता च निर्मोहोऽममताऽर तिः
वेदपाठ, अस्तेय, अहिंसा, लज्जा, क्षमा आणि दम; निर्लोभता, अक्रोधता, निर्मोहता, अममता आणि वैराग्य—हे व्रत धारण करणारे गुण सांगितले आहेत.
Verse 21
श्रुतिक्रियापरं ज्ञानं कृष्णार्पितमनोगतिः । एतानि यस्य तिष्ठंति व्रतानि ब्रह्मवित्तम
श्रुतीविहित कर्मांवर आधारलेले ज्ञान आणि कृष्णाला अर्पित मनाची गती—ज्याच्यात ही व्रते दृढ राहतात, तो ब्रह्मवेत्त्यांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो.
Verse 22
जीवन्मुक्तो नरः प्रोक्तो नैव लिप्य ति पातकैः । व्रतं कृतं सकृदपि सदैव हि महाफलम्
असा पुरुष ‘जीवन्मुक्त’ म्हणून सांगितला आहे आणि तो पापांनी लिप्त होत नाही. एकदाच केलेले व्रतही निश्चयाने सदैव महाफळ देणारे आहे.
Verse 23
चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मचर्यादिसेवनम् । अव्रतेन गतं येषां चातुर्मास्यं सदा नृणाम्
चातुर्मास्यात विशेषतः ब्रह्मचर्यादी नियमांचे पालन करावे. परंतु ज्यांचे चातुर्मास्य नेहमी कोणतेही व्रत न घेता निघून जाते—
Verse 24
धर्मस्तेषां वृथा सद्भिस्तत्त्वज्ञैः परिकीर्तितः । सर्वेषामेव वर्णानां व्रतचर्या महाफलम्
त्यांचा धर्म सत्पुरुष व तत्त्वज्ञांनी ‘वृथा’ असा सांगितला आहे. सर्व वर्णांसाठी व्रतचर्या महाफळ देणारी आहे.
Verse 25
स्वल्पापि विहिता वत्स चातुर्मा स्ये सुखप्रदा । सर्वत्र दृश्यते विष्णुर्व्रतसेवापरैर्नृभिः
हे वत्सा! चातुर्मास्यात केलेले अल्पसेही व्रतसदृश विधान सुखदायी ठरते. व्रतसेवेत तत्पर जनांना सर्वत्र विष्णूचे दर्शन होते.
Verse 26
चातुर्मास्ये समायाते पालयेत्तत्प्रयत्नतः
चातुर्मास्य येताच ते प्रयत्नपूर्वक पाळावे.
Verse 27
भजस्व विष्णुं द्विजवह्नितीर्थवेदप्रभेदमयमूर्तिमजं विराजम् । यत्प्रसादाद्भवति मोक्षमहातरुस्थस्तापं न यास्यति भवार्कसमुद्भवं तम्
विष्णूचे भजन कर—तो अज, तेजस्वी आहे; ज्याची मूर्ती द्विज, यज्ञाग्नी, तीर्थे आणि वेदांच्या विविध भेदांनी बनलेली आहे. ज्याच्या कृपेने साधक मोक्षरूपी महावृक्षावर आश्रय पावतो आणि संसाररूपी सूर्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या तापाने दग्ध होत नाही.
Verse 29
चातुर्मास्ये विशेषेण जन्मकष्टादिनाशनम् । हरिरेव व्रताद्ग्राह्यो व्रतं देहेन कारयेत् । देहोऽयं तपसा शोध्यः सुप्ते देवे तपोनिधौ
चातुर्मास्यात विशेषतः हे व्रत जन्मकष्टादींचा नाश करते. व्रताचे लक्ष्य केवळ हरि असावा; देहानेच व्रत आचरावे. तपोनिधी देव योगनिद्रेत असताना हा देह तपाने शुद्ध करावा.
Verse 237
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनंनाम सप्तत्रिं शदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशी‑सहस्र श्लोकांच्या संहितेत, षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर‑क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत, शेषशायी‑उपाख्यानात, ब्रह्मा‑नारद संवादात, चातुर्मास्य‑माहात्म्य विषयक ‘व्रत‑महिमा‑वर्णन’ नामक २३७वा अध्याय समाप्त झाला.