Adhyaya 4

Verse 1

। सूत उवाच । त्रिशंकुरिति संचिन्त्य विश्वामित्रं महामुनिम् । मनसा सुचिरं कालं ततश्चक्रे विनिश्चयम्

सूत म्हणाले—त्रिशंकु व महामुनी विश्वामित्र यांचा मनात दीर्घकाळ विचार करून, त्याने नंतर दृढ निश्चय केला।

Verse 2

विश्वामित्रं परित्यज्य नान्योस्ति भुवनत्रये । यः कुर्यान्मे परित्राणं दुःखादस्मात्सुदारुणात्

‘विश्वामित्रांशिवाय त्रिभुवनात अन्य कोणी नाही, जो या अत्यंत दारुण दुःखातून माझे रक्षण करील.’

Verse 3

कुरुक्षेत्रं समुद्दिश्य प्रतस्थे स ततः परम् । सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो मार्गपृच्छापरायणः

त्यानंतर तो कुरुक्षेत्राकडे लक्ष्य करून निघाला. अतिशय थकलेला, भूक-प्यासेने व्याकुळ, तो वारंवार मार्ग विचारत पुढे गेला.

Verse 4

ततः कालेन संप्राप्य कुरुक्षेत्रं स पार्थिवः । यत्नेनान्वेषयामास विश्वामित्राश्रमं ततः

काही काळाने तो राजा कुरुक्षेत्रास पोहोचला. मग त्याने प्रयत्नपूर्वक विश्वामित्रांच्या आश्रमाचा शोध घेण्यास सुरुवात केली.

Verse 5

एवं चान्वेषमाणेन तेन भूमिभृता तदा । सुदूरादेव संदृष्टं नीलद्रुमकदम्बकम्

अशा प्रकारे शोध करीत असता त्या भूपतीने तेव्हा फार दूरवरूनच निळसर खोडांच्या कदंबवृक्षांचा समूह पाहिला।

Verse 6

उपरिष्टाद्बकैर्हंसैर्भ्रममाणैः समंततः । आटिभिर्मद्गुभिश्चैव समन्ताज्जलपक्षिभिः

वर आणि सर्व बाजूंनी फिरणारे बगळे व हंस, तसेच आटि व मद्गु इत्यादी जलपक्षी यांनी तो सारा प्रदेश सर्वत्र भरून गेला होता।

Verse 7

स मत्वा सलिलं तत्र पिपासार्तो महीपतिः । प्रतस्थे सत्वरो हृष्टो जलवातहृतक्लमः

तेथे पाणी आहे असे समजून तहानलेला तो राजा तत्काळ आनंदित होऊन निघाला; जलाच्या शीतल वाऱ्याने त्याचा शीण हरपला।

Verse 8

अथापश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् । आश्रमं नदितीरस्थं मनःशोकविनाशनम्

मग त्याने मनोहर, सौम्य सत्त्वांनी सेवित, नदीकाठी वसलेला असा आश्रम पाहिला, जो मनातील शोक नष्ट करणारा होता।

Verse 9

पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवारितम् । विविधैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः

तो आश्रम सर्व बाजूंनी फुलांनी व फळांनी भरलेल्या वृक्षांनी वेढलेला होता आणि श्रेष्ठ पक्ष्यांच्या विविध मधुर किलबिलाटाने निनादत होता।

Verse 10

क्रीडंति नकुलाः सर्पैरूलूका यत्र वायसैः । मूषकैर्वृषदंशाश्च द्वीपिनो विविधैर्मृगैः

तेथे मुंगूस सर्पांबरोबर क्रीडा करीत, घुबडं कावळ्यांबरोबर; उंदीर ‘वृषदंश’ नामक जीवांबरोबर, आणि बिबटेही विविध हरिणांबरोबर—त्या पवित्र परिसरात वैर शांत झाले होते।

Verse 11

अथापश्यन्नदीतीरे स तपस्विगणावृतम् । स्वाध्यायनिरतं दांतं विश्वामित्रं तपोनिधिनम्

मग त्याने नदीकाठी तपस्वीगणांनी वेढलेला, स्वाध्यायात रत, संयमी व दान्त—तपोनिधी विश्वामित्र पाहिला।

Verse 12

तेजसा तपसातीव दीप्यमानमिवानलम् । चीरवल्कलसंवीतं शालवृक्षं समाश्रितम्

तो तीव्र तपाच्या तेजाने अग्नीसारखा दीप्त होत होता; चीर-वल्कलाने आच्छादित, शालवृक्षाचा आश्रय घेऊन बसला होता।

Verse 13

अथ गत्वा स राजेन्द्रो दूरस्थोऽपि प्रणम्य तम् । अष्टांगेन प्रणामेन स्वनाम परिकीर्तयन्

मग तो राजेंद्र पुढे गेला; दूरूनही त्याला प्रणाम केला, अष्टांग दंडवत् करून श्रद्धेने आपले नाव उच्चारले।

Verse 14

तथान्यानपि तच्छिष्यान्कृताञ्जलिपुटः स्थितः । यथाक्रमं यथाज्येष्ठं श्रद्धया परया युतः

तसाच तो अंजलीबद्ध हातांनी उभा राहून इतर शिष्यांनाही—क्रमाने व ज्येष्ठतेनुसार—परम श्रद्धेने प्रणाम करीत गेला।

Verse 15

धूलिधूसरितांगं तं ते तु दृष्ट्वा महीपतिम् । चंडाल इति मन्वानाश्चिह्नैर्गात्रसमुद्भवैः

धुळीने धूसरलेला तो महीपती पाहून, देहावर उत्पन्न झालेल्या चिन्हांवरून त्यांनी त्याला ‘चांडाळ’ असेच समजले।

Verse 16

भर्त्सयामासुरेवाथ वचनैः परुषाक्षरैः । धिक्छब्दैश्च तथैवान्ये याहियाहीति चासकृत्

मग त्यांनी कठोर शब्दांनी त्याची निंदा केली; इतरांनीही ‘धिक्’ असे म्हणत वारंवार ‘जा, जा’ असे ओरडले।

Verse 17

कस्त्वं पापेह संप्राप्तो मुनीनामाश्रमोत्तमे । वेदध्वनिसमाकीर्णे साधूनामपि दुर्लभे

ते म्हणाले—“अरे पापी! तू कोण, जो येथे मुनींच्या या उत्तम आश्रमात आला आहेस—वेदध्वनीने भरलेल्या आणि साधूंनाही दुर्लभ अशा स्थानी?”

Verse 18

तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चित्तापसस्तव । दत्त्वा शापं करोत्याशु प्राणानामपि संक्षयम्

“म्हणून लवकर निघून जा—नाहीतर एखादा तपस्वी तुला शाप देऊन क्षणार्धात तुझे प्राणही हरून टाकील.”

Verse 19

त्रिशंकुरुवाच । त्रिशंकुर्नाम भूपोऽहं सूर्यवंशसमुद्भवः । शप्तो वसिष्ठपुत्रैश्च चंडालत्वे नियोजितः

त्रिशंकु म्हणाला—“मी त्रिशंकु नावाचा राजा, सूर्यवंशात जन्मलेला. वसिष्ठांच्या पुत्रांनी मला शाप दिला असून मला चांडाळत्वात नेमले आहे.”

Verse 20

सोऽहं शरणमापन्नः शापमुक्त्यै द्विजोत्तमाः । विश्वामित्रं जगन्मित्रं नान्या मेऽस्ति गतिः परा

हे द्विजोत्तमांनो! शापमुक्तीसाठी मी शरण आलो आहे. जगन्मित्र विश्वामित्र हाच माझा एकमेव आधार; माझ्यासाठी याहून श्रेष्ठ अशी दुसरी गती नाही.

Verse 21

विश्वामित्र उवाच । वसिष्ठस्य भवान्याज्यस्तत्पुत्राणां विशेषतः । तत्कस्मादीदृशे पापे तैस्त्वमद्य नियोजितः

विश्वामित्र म्हणाले: तू वसिष्ठाचा—आणि विशेषतः त्याच्या पुत्रांचा—पूज्य आहेस. मग आज त्यांनी तुला अशा पापमय अवस्थेत का नेमले?

Verse 22

कोऽपराधस्त्वया तेषां कृतः पार्थिवसत्तम । प्राणद्रोहः कृतः किं वा दारधर्षणसंभवः

हे राजश्रेष्ठा! तू त्यांच्याविरुद्ध कोणता अपराध केला आहेस? तू प्राणहिंसा केलीस काय, की परस्त्रीविषयी काही दुष्कृत्य घडले?

Verse 23

त्रिशंकुरुवाच । अनेनैव शरीरेण स्वर्गाय गमनं प्रति । मया संप्रार्थितो यज्ञो वसिष्ठान्मुनिसत्तमात्

त्रिशंकू म्हणाला: याच देहासह स्वर्गाला जाण्याच्या इच्छेने मी मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांकडे त्या हेतु यज्ञ करण्याची विनंती केली.

Verse 24

तेनोक्तं न स यज्ञोऽस्ति येन स्वर्गे प्रगम्यते । अनेनैव शरीरेण मुक्त्वा देहांतरं नृप

त्यांनी मला सांगितले: ‘हे नृपा! असा कोणताही यज्ञ नाही की ज्याने याच देहासह—देह टाकून दुसरा देह न धारण करता—स्वर्गप्राप्ती होईल.’

Verse 25

तच्छ्रुत्वा स मया प्रोक्तो यदि मां न नयिष्यति । स्वर्गं चानेन कायेन सद्यो यज्ञप्रभावतः

ते ऐकून मी त्यास म्हणालो—जर तू मला यज्ञप्रभावाने तात्काळ, ह्याच देहासह स्वर्गास नेणार नाहीस, तर…

Verse 26

तदन्यं गुरुमेवाद्य कर्ताहं नास्ति संशयः । एतज्ज्ञात्वा मुनिः प्राह यत्क्षेमं तत्समाचर

आज मी त्यालाच गुरु करीन—यात संशय नाही. हे जाणून मुनी म्हणाले—जे तुझे कल्याण व क्षेम साधेल तेच आचर।

Verse 27

ततोऽहं तेन संत्यक्तस्तत्पुत्रान्प्राप्य निष्ठुरान् । प्रोक्तवानथ तत्सर्वं यद्वसिष्ठस्य कीर्तितम्

मग त्याने मला टाकून दिले; आणि त्याचे निष्ठुर पुत्र भेटल्यावर वसिष्ठांनी जे सांगितले होते ते सर्व मी त्यांना कथन केले।

Verse 28

ततस्तैः शोकसंतप्तैः शप्तोस्मि मुनिसत्तम । नीतश्चेमां दशां पापां चंडालत्वे नियोजितः

त्यानंतर शोकाने संतप्त झालेल्यांनी मला शाप दिला, हे मुनिश्रेष्ठ; आणि मला या पापमय अवस्थेत ढकलून चांडालत्वात नेमले।

Verse 29

सोऽहं त्वां मनसा ध्यात्वा सुदूरादिहरागतः । आशां गरीयसीं कृत्वा कुरुक्षेत्रे मुनीश्वर

म्हणून मी मनाने तुमचे ध्यान करीत फार दूरवरून येथे आलो आहे; हे मुनीश्वर, कुरुक्षेत्री तुमच्यावरच परम आशा ठेवून।

Verse 30

नासाध्यं विद्यते किंचित्त्रिषु लोकेषु ते मुने । तस्मात्कुरु प्रतीकारं दुःखितस्य ममाधुना

हे मुने! त्रैलोक्यात तुमच्यासाठी काहीही असाध्य नाही. म्हणून आता दुःखी असलेल्या माझ्यासाठी उपाय करा.

Verse 31

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः । वसिष्ठस्पर्धयोवाच मुनिमध्ये व्यवस्थितः

सूत म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्र, वसिष्ठाशी स्पर्धेने प्रेरित होऊन, मुनिमंडळात उभा राहून बोलला.

Verse 32

अहं त्वां याजयिष्यामि तेन यज्ञेन पार्थिव । गच्छसि त्रिदिवं येन इष्टमात्रेण तत्क्षणात्

हे पार्थिव! त्या यज्ञविधीने मी तुला यजन करवीन; ज्यामुळे इष्टि पूर्ण होताच तत्क्षणी तू त्रिदिवास जाशील.

Verse 33

त्वमेवं विहितो भूप वासिष्ठैरंत्यजस्तु तैः । मया भूयोऽपि भूपालः कर्तव्यो नात्र संशयः

हे भूप! वसिष्ठांच्या अनुयायांनी तुला असा अंत्यज केला आहे; पण मी तुला पुन्हा राजा करीन—यात संशय नाही.

Verse 34

तस्मादागच्छ भूपाल तीर्थयात्रां मया सह । कुरु तीर्थप्रभावेण येन त्वं स्याः शुचिः पुनः

म्हणून, हे भूपाल! माझ्यासह तीर्थयात्रेस ये. तीर्थांच्या प्रभावाने असे आचरण कर की तू पुन्हा शुद्ध होशील.

Verse 35

तथा यज्ञक्रियार्हश्च चंडालत्वविवर्जितः । नास्ति तत्पातकं यच्च तीर्थस्नानान्न नश्यति

तेव्हा तू पुन्हा यज्ञकर्मास योग्य होशील आणि चांडाळत्वाच्या अवस्थेतून मुक्त होशील. तीर्थस्नानाने न नष्ट होईल असे कोणतेही पातक नाही.

Verse 36

सूत उवाच । एवं स निश्चयं कृत्वा गाधिपुत्रो मुनीश्वरः । त्रिशंकुं पृष्ठतः कृत्वा तीर्थयात्रामथाव्रजत्

सूत म्हणाले—असा निश्चय करून गाधिपुत्र मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्र त्रिशंकुला मागे घेऊन तीर्थयात्रेस निघाले.

Verse 37

कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां प्रभासे कुरुजांगले । पृथूदके गयाशीर्षे नैमिषे पुष्करत्रये

त्यांनी कुरुक्षेत्र, सरस्वती-प्रदेश, प्रभास व कुरुजांगल; तसेच पृथूदक, गयाशीर्ष, नैमिष आणि त्रिविध पुष्कर या तीर्थांचे दर्शन घेतले.

Verse 38

वाराणस्यां प्रयागे च केदारे श्रवणे नदे । चित्रकूटे च गोकर्णे शालिग्रामेऽचलेश्वरे

ते वाराणसी व प्रयाग, केदार, श्रवणा नदी, चित्रकूट व गोकर्ण; तसेच शालिग्राम आणि अचलेश्वर या पवित्र स्थानी गेले.

Verse 39

शुक्लतीर्थे सुराज्याख्ये दृषद्वति नदे शुभे । अथान्येषु सुपुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च

ते शुक्लतीर्थ, सुराज्य नावाच्या स्थानी आणि शुभ दृषद्वती नदीकाठी गेले; तसेच इतरही अत्यंत पुण्य तीर्थे व पवित्रायतने त्यांनी पाहिली.

Verse 40

एवं तस्य नरेंद्रस्य सार्धं तेन महात्मना । अतिक्रांतो महान्कालो भ्रममाणस्य भूतले

अशा रीतीने त्या महात्म्यासह भूमंडळावर भ्रमण करीत असता त्या नरेन्द्राचा फार काळ लोटला।

Verse 41

मुच्यते न च पापेन चंडालत्वेन स द्विजाः । एवंविधेषु तीर्थेषु स्नातोपि च पृथक्पृथक्

हे द्विजहो! तो पापातूनही मुक्त झाला नाही, चांडालत्वातूनही नाही—अशा प्रकारच्या तीर्थांत तो वारंवार वेगवेगळे स्नान करूनही।

Verse 42

ततः क्रमात्समायातः सोऽर्बुदं पर्वतं प्रति । तत्रारुह्य समालोक्य पापघ्नमचलेश्वरम्

त्यानंतर क्रमाने तो अर्बुद पर्वताकडे आला; तेथे चढून त्याने पापहारी अचलेश्वराचे दर्शन घेतले।

Verse 43

यावदायतनात्तस्मान्निर्गच्छति मुनीश्वरः । तावत्तेनेक्षितो नाममार्कंडो मुनिसत्तमः

मुनीश्वर त्या आयतनातून बाहेर पडू लागले, तेवढ्यात मुनिश्रेष्ठ मार्कंडेयांनी त्यांना पाहिले।

Verse 44

सोऽपि दृष्ट्वा जगन्मित्रं विश्वामित्रं मुनीश्वरम् । प्रोवाचाथ कुतः प्राप्तः सांप्रतं त्वं मुनीश्वर

जगन्मित्र मुनीश्वर विश्वामित्रांना पाहून मार्कंडेय म्हणाले—“हे मुनीश्वर, आपण आत्ता कुठून आला आहात?”

Verse 45

कोऽयं तवानुगो रौद्रो दृश्यते चांत्यजाकृतिः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व पृच्छतो मम सन्मुने

तुझ्यामागे चालणारा हा भयंकर अनुचर कोण, जो अंत्यजाच्या रूपात दिसतो? हे सत्मुने, मी विचारतो आहे—हे सर्व मला स्पष्ट सांग.

Verse 46

विश्वामित्र उवाच । एष पार्थिवशार्दूलस्त्रिशंकुरिति विश्रुतः । वसिष्ठस्य सुतैर्नीतश्चंडालत्वं प्रकोपतः

विश्वामित्र म्हणाले—हा राजांतील सिंह, ‘त्रिशंकु’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. वसिष्ठाच्या पुत्रांच्या क्रोधामुळे याला चांडालत्व प्राप्त झाले आहे.

Verse 47

मया चास्य प्रतिज्ञातं सप्तद्वीपवतीं महीम् । प्रभ्रमिष्याम्यहं यावन्मेध्यत्वं त्वमुपेष्यसि

आणि मी त्याला प्रतिज्ञा केली आहे की सात द्वीपांसह या पृथ्वीवर मी तोपर्यंत भ्रमण करीन, जोपर्यंत तू मेध्यत्व—यज्ञकर्मास योग्य अशी पवित्रता—प्राप्त करीत नाहीस.

Verse 48

भ्रांतोऽहं भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च । नचैष मेध्यतां प्राप्तः परिश्रांतोस्मि सांप्रतम्

पृथ्वीवरील जितकी तीर्थे व पवित्र आयतने आहेत, ती सर्व मी फिरून आलो; तरीही याला मेध्यता प्राप्त झाली नाही. आता मी अत्यंत थकलो आहे.

Verse 49

तस्मात्सर्वां महीं त्यक्त्वा लज्जया परया युतः । द्वीपान्महार्णवांस्त्यक्त्वा संप्रयास्याम्यतः परम्

म्हणून मी तीव्र लज्जेने युक्त होऊन सारी पृथ्वी त्यागून, द्वीप व महान महासागर मागे टाकून, येथून पुढे—पलीकडे—प्रस्थान करीन.

Verse 50

मा वसिष्ठस्य पुत्राणामुपहासपदं गतः । प्रतिज्ञारहितो विप्र सत्यमेद्ब्रवीम्यहम्

मी वसिष्ठाच्या पुत्रांच्या उपहासाचा विषय होऊ नये। हे ब्राह्मणा, मी सत्य सांगतो—मी प्रतिज्ञाहीन असा आढळू नये।

Verse 51

श्रीमार्कंडेय उवाच । यद्येवं मुनिशार्दूल कुरुष्व वचनं मम । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं मा त्यक्त्वा कुत्रचिद्व्रज

श्री मार्कंडेय म्हणाले—जर असेच असेल, हे मुनिशार्दूल, तर माझे वचन पाळ. सप्तद्वीपयुक्त ही पृथ्वी सोडून कुठेही जाऊ नकोस.

Verse 52

एतस्मात्पर्वतात्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । अस्ति नैरृतदिग्भागे देशे चानर्तसंज्ञके

या पर्वतापासून नैऋत्य दिशेला अनर्त नावाच्या देशात ‘हाटकेश्वर’ नामक एक पवित्र क्षेत्र आहे.

Verse 53

तत्राद्यं स्थापितं लिंगं हाटकेन सुरोत्तमैः । यत्तत्संकीर्त्यते लोके पाताले हाटकेश्वरम्

तेथे हाटकाने देवश्रेष्ठांसह प्रथम एक लिंग स्थापित केले. तेच स्थान लोकांत ‘पाताळातील हाटकेश्वर’ म्हणून कीर्तिमान आहे.

Verse 54

पातालजाह्नवीतोयं यत्रैवास्ति द्विजोत्तम । उद्धृते शंभुना लिंगे विनिष्क्रांतं रसातलात्

हे द्विजोत्तमा, तेथेच ‘पाताळ-जाह्नवी’ नावाचे जल आहे. शंभूने लिंग वर उचलले तेव्हा ते जल रसातळातून बाहेर आले.

Verse 55

तत्र प्रविश्य यत्नेन पातालं वसुधाधिपः । करोतु जाह्नवीतोये स्नानं श्रद्धासमन्वितः

तेथे यत्नपूर्वक पाताळात प्रवेश करून वसुधाधिपती श्रद्धायुक्त होऊन जाह्नवी (गंगा) जलात स्नान करो।

Verse 56

पश्चात्पश्यतु तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । भविष्यति ततः शुद्धश्चंडालत्वविवर्जितः

यानंतर हाटकेश्वर नावाच्या त्या लिंगाचे दर्शन घ्यावे; मग तो शुद्ध होऊन चांडालत्वापासून मुक्त होईल।

Verse 57

त्वमपि प्राप्स्यसि श्रेयः परं हृदयसंस्थितम् । ततोन्यदपि यत्किंचित्तत्रैव तपसि स्थितः

तूही हृदयात स्थित परम श्रेय प्राप्त करशील; त्यानंतर जे काही अन्य इच्छित असेल तेथेच तपात स्थित राहून मिळवशील।

Verse 58

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः । त्रिशंकुना समायुक्तो गतस्तत्र द्रुतं ततः

सूत म्हणाले—ते वचन ऐकून मुनीश्वर विश्वामित्र त्रिशंकूसह तत्क्षणी वेगाने त्या स्थानी गेले।

Verse 59

पाताले देवमार्गेण प्रविश्य नृपसत्तमम् । त्रिशंकुं स्नापयामास विधिदृष्टेन कर्मणा

देवमार्गाने पाताळात प्रवेश करून त्यांनी नृपश्रेष्ठ त्रिशंकूला विधिनिर्दिष्ट कर्माने स्नान घातले।

Verse 60

स्नातमात्रोथ राजा स हाटकेश्वदर्शनात् । चंडालत्वेन निर्मुक्तो बभूवार्कसमद्युतिः

स्नान होताच त्या राजाला हाटकेश्वराच्या दर्शनाने चांडाळत्वातून मुक्ती मिळाली आणि तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी झाला।

Verse 61

ततस्तं स मुनिः प्राह प्रणतं गतकल्मषम् । दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र चंडालत्वेन सांप्रतम्

मग मुनिंनी नम्र होऊन उभ्या व पापमुक्त झालेल्या त्याला म्हटले—“राजेंद्र, दैवयोगाने तू आता चांडाळत्वातून मुक्त झालास.”

Verse 62

दिष्ट्या प्राप्तः परं तेजो दिष्ट्या प्राप्तः परं तपः । तस्माद्यजस्व सत्रेण विधिवद्दक्षिणावता

दैवयोगाने तुला परम तेज प्राप्त झाले, दैवयोगाने परम तप प्राप्त झाले। म्हणून विधिपूर्वक, योग्य दक्षिणेसह सत्रयज्ञ कर।

Verse 63

येन संप्राप्स्यसे सिद्धिं नित्यं या हृदये स्थिता । त्वत्कृते प्रार्थयिष्यामि स्वयं गत्वा पितामहम्

ज्यायोगे तुला नित्य हृदयात वसणारी सिद्धी प्राप्त होईल—तुझ्यासाठी मी स्वतः जाऊन पितामह ब्रह्मदेवाला प्रार्थना करीन।

Verse 64

मखांशं सर्वदेवाद्यो येन गृह्णाति ते मखे । तस्मादत्रैव संभारान्सर्वान्यज्ञसमुद्भवान् । आनय ब्रह्मलोकाच्च यावदागमनं मम

ज्याच्या द्वारा सर्व देवांतील अग्रणी ब्रह्मदेव तुझ्या यज्ञात आपला भाग स्वीकारतो—म्हणून यज्ञाशी संबंधित सर्व सामग्री इथेच आण; आणि माझ्या परत येईपर्यंत ब्रह्मलोकातूनही ती आणून ठेव।

Verse 65

बाढमित्येव सोऽप्याह स मुनिः संशितव्रतः । पितामहमुपागम्य प्रणिपत्याब्रवीद्वचः

“बाढम्,” असे म्हणत त्या दृढव्रती मुनींनी पितामह ब्रह्म्याजवळ जाऊन प्रणाम केला आणि हे वचन उच्चारले।

Verse 66

याजयिष्याम्यहं भूपं त्रिशंकुं प्रपितामह । मानुषेण शरीरेण येन गच्छति ते पदम्

“हे प्रपितामह ब्रह्मदेवा! मी राजा त्रिशंकूस यज्ञ करवीन, ज्यायोगे तो मानवी देहासह तुमच्या धामास जाईल।”

Verse 67

तस्मादागच्छ तत्र त्वं यज्ञवाटं पितामह । सर्वैः सुरगणैः सार्धं शिवविष्णुपुरःसरैः

“म्हणून, हे पितामह! तुम्ही तेथे यज्ञवाटेत या—सर्व देवगणांसह, अग्रभागी शिव-विष्णू असोत।”

Verse 68

प्रगृहाण स्वहस्तेन यज्ञभागं यथोचितम् । सशरीरो दिवं याति येनासौ त्वत्प्रसादतः

“तुम्ही स्वतःच्या हस्ते यथोचित यज्ञभाग स्वीकारा। तुमच्या प्रसादाने तो त्यायोगे देहासह स्वर्गास जाईल।”

Verse 69

ब्रह्मोवाच । न यज्ञकर्मणा स्वर्गःस्वेन कायेन लभ्यते । मुक्त्वा देहांतरं ब्रह्मंस्तस्मान्मैवं वदस्व माम्

ब्रह्मा म्हणाले—“यज्ञकर्माने आपल्या याच देहासह स्वर्ग मिळत नाही. देह त्यागून अन्य देह धारण केल्यावरच तो प्राप्त होतो; म्हणून, हे ब्राह्मन्, मला असे म्हणू नकोस।”

Verse 70

वयमग्निमुखाः सर्वे हविर्गृह्णामहे मखे । वेदोक्तविधिना सम्यग्यजमानहिताय वै

आम्ही सर्व अग्निमुख होऊन यज्ञात हविर्भाग स्वीकारतो। वेदोक्त विधीने यथायोग्य, यजमानाच्या हितासाठीच।

Verse 71

तस्माद्वह्निमुखे भूयः स जुहोति हविर्द्विज । ततः संप्राप्स्यति स्वर्गं त्वत्प्रसादादसंशयम्

म्हणून, हे द्विज! तो पुन्हा अग्निमुखी हवी अर्पण करो. मग तुझ्या प्रसादाने तो निःसंशय स्वर्ग प्राप्त करील.