Adhyaya 242

Verse 1

ऋषय ऊचुः । नारद उवाच । अष्टादश प्रकृतयः का वदस्व पितामह । वृत्तिस्तासां च को धर्मः सर्वं विस्तरतो मम

ऋषी म्हणाले. नारद म्हणाले—हे पितामह! अठरा प्रकृती कोणत्या ते सांगा; तसेच त्यांची उपजीविका व धर्म काय—हे सर्व मला विस्ताराने सांगा.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । मज्जन्माभूद्भगवतो नाभिपंकजकोशतः । स्वकालपरिमाणेन प्रबुद्धस्य जगत्पतेः

ब्रह्मा म्हणाले—जगत्पती भगवंताच्या नाभिकमळाच्या कोशातून माझा जन्म झाला, तो आपल्या कालपरिमाणानुसार जागा झाला तेव्हा।

Verse 3

ततो बहुतिथे काले केशवेन पुरा स्मृतः । स्रष्टुकामेन विविधाः प्रजा मनसि राजसीः

यानंतर दीर्घ काळानंतर प्राचीन केशवाने मला स्मरले; आणि सृष्टी करण्याच्या इच्छेने त्याच्या मनात रजोगुणप्रेरित विविध प्रजा उत्पन्न झाल्या।

Verse 4

अहं कमलजस्तत्र जातः पुत्रश्चतुर्मुखः । उदरं नाभिनालेन प्रविश्याथ व्यलोकयम्

तेथे मी कमलज, चतुर्मुख पुत्र म्हणून जन्मलो; मग नाभिनाळेतून उदरात प्रवेश करून मी आतले दृश्य पाहिले।

Verse 5

तत्र ब्रह्मांडकोटीनां दर्शनं मेऽभवत्पुनः । विस्मयाच्चिंतयानस्य सृष्ट्यर्थमभिधावता

तेथे पुन्हा मला कोट्यवधी ब्रह्मांडांचे दर्शन झाले; विस्मयाने विचार करीत सृष्टीकार्यासाठी मी पुढे धावलो।

Verse 6

निर्गम्य पुनरेवाहं पद्मनालेन यावता । बहिरागां विस्मृतं तत्सर्वं सृष्ट्यर्थकारणम्

मग मी पुन्हा पद्मनाळेतून बाहेर आलो तेव्हा सृष्टीच्या हेतु-कारणाचे ते सर्व मला विसरून गेले।

Verse 7

पुनरेव ततो गत्वा प्रजाः सृष्ट्वा चतुर्विधाः । नाभिनालेन निर्गत्य विस्मृतेनांतरात्मना

पुन्हा मी पुढे गेलो आणि चार प्रकारच्या प्रजांची सृष्टी केली. नाभिनाळेतून बाहेर येताच माझे अंतरात्मा विस्मरणात गेले.

Verse 8

तदाहं जडवज्जातो वागुवाचाशरीरिणी । तपस्तप महाबुद्धे जडत्वं नोचितं तव

तेव्हा मी जडासारखा झालो; तेव्हा एक अशरीरी वाणी म्हणाली—“हे महाबुद्धिमान, तप कर; तुला ही जडता शोभत नाही.”

Verse 9

दशवर्षसहस्राणि ततोऽहं तप आस्थितः । पुनराकाशजा वाणी मामुवाचाविनश्वरा

मग मी दहा हजार वर्षे तपश्चर्येत स्थित झालो. पुन्हा आकाशातून उत्पन्न झालेल्या अविनाशी वाणीने मला संबोधिले.

Verse 10

वेदरूपाश्रिता पूर्वमाविर्भूता तपोबलात् । ततो भगवताऽदिष्टः सृज त्वं बहुधा प्रजाः

पूर्वी वेदरूपाचा आश्रय घेऊन मी तपोबलाने प्रकट झालो. मग भगवंताच्या आज्ञेने मला आदेश मिळाला—“तू अनेक प्रकारे प्रजांची सृष्टी कर.”

Verse 11

राजसं गुणमाश्रित्य भूतसर्गमकल्मषम् । मनसा मानसी सृष्टिः प्रथमं चिंतिता मया

राजस गुणाचा आश्रय घेऊन मी निर्मळ, कल्मषरहित भूतसृष्टीचा संकल्प केला; सर्वप्रथम मनाने मानसी सृष्टीचा विचार केला.

Verse 12

ततो वै ब्राह्मणा जाता मरीच्यादिमुनीश्वराः । तेषां कनीयांस्त्वं जातो ज्ञानवेदांतपारगः

त्यानंतर मरीची आदि मुनीश्वर असे ब्राह्मण ऋषी उत्पन्न झाले. त्यांच्यात तू कनिष्ठ म्हणून जन्मलास, ज्ञान व वेदान्ताचा पारंगत महात्मा आहेस.

Verse 13

कर्मनिष्ठाश्च ते नित्यं सृष्ट्यर्थं सततोद्यताः । निर्व्यापारो विष्णुभक्त एकांतब्रह्मसेवकः

ते ऋषी नित्य कर्मनिष्ठ राहून सृष्टीकार्याकरिता सतत उद्यत असतात. पण तू निर्व्यापार, लौकिक कर्मापासून विरक्त—विष्णुभक्त व एकांत ब्रह्मसेवक आहेस.

Verse 14

निर्ममो निरहंकारो मम त्वं मानसः सुतः । क्रमान्मया तु तेषां वै वेदरक्षार्थमेव च

ममता व अहंकाररहित तू माझा मानसपुत्र आहेस. क्रमाने मी तुला त्यांच्यात नेमले—विशेषतः वेदांच्या रक्षणासाठीच.

Verse 15

प्रथमा मानसी सृष्टिर्द्विजात्यादिर्विनिर्मिता । ततोहमांगिकीं सृष्टिं सृष्टवांस्तत्र नारद

प्रथम मानसी सृष्टी निर्माण झाली, ज्यात द्विज आदि उत्पन्न झाले. त्यानंतर, हे नारद, मी आंगिकी (शारीरिक) सृष्टी निर्माण केली.

Verse 16

मुखाच्च ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यः क्षत्रिया मम । वैश्या ऊरुसमुद्भूताः पद्भ्यां शूद्रा बभूविरे

माझ्या मुखातून ब्राह्मण उत्पन्न झाले, बाहूंमधून क्षत्रिय; ऊरूंमधून वैश्य उद्भवले आणि पायांमधून शूद्र प्रकट झाले.

Verse 17

अनुलोमविलोमाभ्य ांक्रमाच्च क्रमयोगतः । शूद्रादधोऽधो जाताश्च सर्वे पादतलोद्भवाः

अनुलोम व विलोम अशा क्रमिक संयोगांमुळे आणि त्या संयोगांच्या क्रमाने, शूद्रापेक्षाही खालच्या क्रमातील इतरांची उत्पत्ती झाली—ते सर्व पायाच्या तळापासून उत्पन्न मानले गेले आहेत.

Verse 19

ताः सर्वास्तु प्रकृतयो मम देहांशसंभवाः । नारद त्वं विजानीहि तासां नामानि वच्मि ते

त्या सर्व प्रकृती माझ्याच देहाच्या अंशांपासून उत्पन्न झालेल्या आहेत. हे नारदा, तू हे नीट जाण; आता मी तुला त्यांची नावे सांगतो.

Verse 20

वृत्तिरध्यापनाच्चैव तथा स्वल्पप्रतिग्रहात् । विप्रः समर्थस्तपसा यद्यपि स्यात्प्रतिग्रहे

ब्राह्मणाची उपजीविका अध्यापनाने आणि केवळ अल्प दान-ग्रहणानेच असावी; जरी तपोबलाने तो अधिक स्वीकारण्यास समर्थ असला तरीही.

Verse 21

तथापि नैव गृह्णीयात्तपोरक्षा यतः सदा । वेदपाठो विष्णुपूजा ब्रह्मध्यानमलोभता

तरीही त्याने अधिक स्वीकारू नये; कारण तपाची रक्षा सदैव आवश्यक आहे—वेदपाठ, विष्णुपूजा, ब्रह्मध्यान आणि अलोभ (लोभरहितता) यांद्वारे.

Verse 22

अक्रोधता निर्मलत्वं क्षमासारत्वमार्यता । क्रियातत्परता दानक्रिया सत्यादिभिर्गुणैः

अक्रोध, निर्मळता, क्षमाच ज्याचा सार, आचरणातील आर्यता, कर्तव्यकर्मात तत्परता, दानक्रिया आणि सत्यादि गुणांनी (तो) विभूषित होतो.

Verse 23

भूषितो यो भवेन्नित्यं स विप्र इति कथ्यते । क्षत्रियेण तपः कार्यं यजनं दानमेव च

जो नित्य सद्गुणांनी भूषित असतो तोच ‘विप्र’ म्हणून कथिला जातो। क्षत्रियाने तप करावे, यज्ञ करावा आणि दान द्यावे।

Verse 24

वेदपाठो विप्रभक्तिरेषां शस्त्रेण जीवनम् । स्त्रीबालगोब्राह्मणार्थे भूम्यर्थे स्वामिसंकटे

त्या (क्षत्रियां)साठी वेदपाठ व ब्राह्मणभक्ती विधेय आहे; त्यांची उपजीविका शस्त्राने—स्त्री, बालक, गाय व ब्राह्मणांच्या हितासाठी, भूमिरक्षणासाठी आणि स्वामी संकटात असता।

Verse 25

संप्रतिशरणं चैव पीडितानां च शब्दिते । आर्तत्राणपरा ये च क्षत्रिया ब्रह्मणा कृताः

पीडितांनी आर्त हाक दिली की ते त्वरित आश्रय व्हावेत—असा विधी आहे। ब्रह्म्याने निर्मिलेले ते क्षत्रिय आर्तांचे रक्षण करण्यास तत्पर असतात।

Verse 26

धनवृद्धिकरो वैश्यः पशुपालः कृषीवलः । रसादीनां च विक्रेता देवब्राह्मणपूजकः

वैश्य हा धनवृद्धी करणारा—पशुपालक, कृषी करणारा, रस इत्यादींचा विक्रेता, तसेच देव व ब्राह्मणांचा पूजक असतो।

Verse 27

अर्थवृद्धिकरो व्याजा यज्ञकर्मादिकारकः । दानमध्ययनं चेति वैश्यवृत्तिरुदाहृता

तो व्यापाराने अर्थवृद्धी करतो आणि यज्ञकर्म इत्यादीही करतो; दान व अध्ययन—हीच वैश्याची वृत्ती म्हणून सांगितली आहे।

Verse 28

एतान्येव ह्यमंत्राणि शूद्रः कारयते सदा । नित्यं षड्दैवतं श्राद्धं हन्तकारोऽग्नि तर्पणम्

हीच अमंत्र कर्मे शूद्र सदैव करवू शकतो—षड्दैवत-संबंधी नित्य श्राद्ध आणि हुतकार अग्नीत तर्पण।

Verse 29

देवद्विजातिभक्तिश्च नमस्कारेण सिद्ध्यति । शूद्रोऽपि प्रातरुत्थाय कृत्वा पादाभिवंदनम्

देवभक्ती व द्विजांप्रती श्रद्धा नमस्काराने सिद्ध होते; शूद्रही पहाटे उठून पादाभिवंदन करून हे पुण्य मिळवितो.

Verse 30

विष्णुभक्तिमयाञ्श्लोकान्पठन्विष्णुत्वमाप्नुयात् । वार्षिकव्रतकृन्नित्यं तिथिवाराधिदैवतः

विष्णुभक्तिमय श्लोकांचे पठण करणारा विष्णुसान्निध्य (विष्णुत्व) प्राप्त करतो; आणि जो वार्षिक व्रत करतो तो तिथी-वारांच्या अधिदेवतांवर नित्य भक्ती ठेवून सतत पुण्य मिळवितो.

Verse 31

अन्नदः सर्वजीवानां गृहस्थः शूद्र ईरितः । अमंत्राण्यपि कर्माणि कुर्वन्नेव हि मुच्यते

जो गृहस्थ सर्व जीवांना अन्नदान करतो तो (सेवाभावाने) शूद्र म्हटला आहे; आणि तो अमंत्र कर्मे करीत असतानाही निश्चयाने मुक्त होतो.

Verse 32

चातुर्मास्यव्रतकरः शूद्रोऽपि हरितां व्रजेत् । शिल्पी च नर्तकश्चैव काष्ठकारः प्रजापतिः

चातुर्मास्य व्रत करणारा शूद्रही हरित-लोक (कल्याणमय अवस्था) प्राप्त करू शकतो; तसेच शिल्पी, नर्तक आणि काष्ठकार—हे प्रजापती-संबंधित कर्मसमूहात सांगितले आहेत.

Verse 33

वर्धकिश्चित्रकश्चैव सूत्रको रजकस्तथा । गच्छकस्तन्तुकारश्च चक्रिकश्चर्मकारकः

तसेच सुतार, चित्रकार, शिंपी व धोबी; तसेच ओझे वाहणारा, विणकर, चाक/चक्र करणारा आणि चर्मकारही (येथे) मोजले आहेत.

Verse 34

सूनिको ध्वनिकश्चैव कौल्हिको मत्स्यघातकः । औनामिकस्तु चंडालः प्रकृत्याष्टादशैव ते

कसाई, ढोलवादक/वाद्यकार, कौल्हिक आणि मासे मारणारा; तसेच औनामिक हा चांडाल म्हणतात—प्रकृतिभेदाने हे अठरा आहेत.

Verse 35

शिल्पिकः स्वर्णकारकश्च दारुकः कांस्यकारकः । काडुकः कुम्भकारश्च प्रकृत्या उत्तमाश्च षट्

शिल्पी, सोनार, लाकूड-कारागीर, कांस्यकार, काडुक आणि कुंभार—प्रकृतिभेदाने हे सहा ‘उत्तम’ म्हणतात.

Verse 36

खरवाह्युष्ट्रवाही हयवाही तथैव च । गोपाल इष्टिकाकारो अधमाधमपञ्चकम्

गाढव हाकणारा, उंट हाकणारा आणि घोडा हाकणारा; तसेच गोपाल व विटा करणारा—हे पाच ‘अधमांतील अधम’ म्हणतात.

Verse 37

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते अन्त्यजाः स्मृताः

धोबी, चर्मकार, नट (अभिनेता/नर्तक) आणि बुरुड; तसेच कैवर्त्त, मेद व भिल्ल—हे सात ‘अंत्यज’ म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 38

यो यस्य हीनो वर्णेन स चाष्टादशमो नरः । सर्वासां प्रकृतीनां च उत्तमा मध्यमाः समाः

जो ज्याच्या वर्णाने दुसऱ्यापेक्षा हीन आहे, तो या गणनेत अठरावा पुरुष मानला जातो. आणि सर्व प्रकृतींमध्ये ‘उत्तम’ व ‘मध्यम’ हे या विभागात समतुल्य मानले आहेत.

Verse 39

भेदास्त्रयः समाख्याता विज्ञेयाः स्मृतिनिर्णयात् । शिल्पिनः सप्त विज्ञेया उत्तमाः समुदाहृताः

स्मृतिनिर्णयानुसार तीन भेद सांगितले आहेत, ते जाणावे. त्यांपैकी सात प्रकारचे शिल्पी समजावेत, आणि ते ‘उत्तम’ म्हणून घोषित केले आहेत.

Verse 40

स्वर्णकृत्कंबुकश्चैव तन्दुलीपुष्पलावकः । तांबूली नापितश्चैव मणिकारश्च सप्तधा

ते सात प्रकारचे—सोनार, शंखकार, तांदूळ व पुष्पांची व्यवस्था करणारा, लावा/भाजलेले धान्य देणारा, तांबूल विकणारा, न्हावी, आणि मणिकार (जौहरी)।

Verse 41

न स्नानं देवताहोमस्तपोनियम एव च । न स्वाध्यायवषट्कारौ न च शुद्धिर्विवाहिता

यांच्यासाठी स्नानविधीचे बंधन नाही, देवताहोम नाही, तप-नियमही नाही. वषट्कारासहित स्वाध्याय नाही, तसेच विवाहविधीतील शुद्धीचेही अनिवार्य विधान नाही.

Verse 42

एतासां प्रकृतीनां च गुरुपूजा सदोदिता । विप्राणां प्राकृतो नित्यं दानमेव परो विधिः

या प्रकृती व समुदायांसाठी गुरुपूजा सदैव प्रशंसनीय आहे. अशा जनांसाठी ब्राह्मणांना नित्य दान देणे हेच परम विधान सांगितले आहे.

Verse 43

सर्वेषामेव वर्णानामाश्रमाणां महामुने । सर्वासां प्रकृतीनां च विष्णुभक्तिः सदा शुभा

हे महामुने, सर्व वर्णांकरिता व सर्व आश्रमांकरिता, तसेच प्रत्येक प्रकृतीकरिता, विष्णुभक्ती सदैव शुभ व कल्याणकारी असते।

Verse 44

इति ते कथितं सर्वं यथाप्रकृतिसंभवम् । कथां शृणु महापुण्यां शूद्रः शुद्धिमगाद्यथा

अशा रीतीने प्रकृतीनुसार जे उत्पन्न होते ते सर्व मी तुला सांगितले. आता एक महापुण्यदायी कथा ऐक—एक शूद्र कसा शुद्धीला पोहोचला.

Verse 45

इदं पुराणं परमं पवित्रं विशुद्धधीर्यस्तु शृणोति वा पठेत् । विधूय पापानि पुरार्जितानि स याति विष्णोर्भवनं क्रियापरः

हे पुराण परम पवित्र आहे. जो शुद्ध बुद्धीने ते ऐकतो किंवा पठण करतो, तो पूर्वार्जित पापे झटकून टाकून, धर्मकर्मात तत्पर राहून, विष्णूच्या धामास जातो.

Verse 242

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्येऽष्टादशप्रकृतिकथनंनाम द्विचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत, शेषशायी उपाख्यानात, ब्रह्मा-नारद संवादातील चातुर्मास्य-माहात्म्यात ‘अष्टादश प्रकृतिकथन’ नामक २४२ वा अध्याय समाप्त झाला।