Adhyaya 189

Verse 1

सूत उवाच । अथ यावच्च ताः शप्ता मातरो द्विजसत्तमाः । सावित्र्या तास्तु गंधर्व्यः प्राप्ताः सा यत्र तिष्ठति

सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! मग सावित्रीने शाप दिलेल्या त्या माता; त्या गंधर्वी स्त्रिया जिथे ती (सावित्री) होती, तिथेच जाऊन पोहोचल्या।

Verse 2

ततः प्रणम्य ता ऊचुः सर्वा दीनतरं वचः । वयं समागता देवि सर्वास्तव मखे यतः

मग प्रणाम करून त्या सर्व जणी अत्यंत दीन वचन बोलल्या—‘हे देवी! आम्ही सर्वजणी आलो आहोत, कारण आम्ही तुमच्या मख (यज्ञ)ाशी संबंधित आहोत।’

Verse 3

यज्ञभागं लभिष्याम औदुंबर्याः प्रसादतः । न चास्माभिः परिज्ञाता सावित्री चात्र तिष्ठति

औदुंबरीच्या प्रसादाने आम्हांस यज्ञभाग मिळणार होता; पण येथे स्वतः सावित्री देवी वास करीत आहे, हे आम्ही ओळखू शकलो नाही.

Verse 4

दौर्भाग्यदोषसंपन्ना नागरीभिः समावृता । अस्माकं सुखमार्गोऽयं नृत्यगीतसमुद्भवः

दुर्भाग्यदोषाने युक्त, नगरातील स्त्रियांनी वेढलेली ती म्हणाली—“नृत्य-गीतांतून उत्पन्न झालेला हाच आमचा सुखमार्ग आहे.”

Verse 5

तत्कुर्वाणास्ततो रात्रौ शप्ता गांधर्वसत्तमे । स्त्रीणां दुःखेन दुःखार्ता जायंते सर्वयोषितः

हे गंधर्वश्रेष्ठा! असे करीत असता त्या रात्री त्यांना शाप मिळाला; आणि स्त्रियांच्या दुःखामुळे सर्व योषिता दुःखार्त होऊन जन्म घेतात.

Verse 6

यूयमानंदिताः सर्वाः सपत्न्या मम चोत्सवे । तां प्रणम्य प्रपूज्याद्य नाहं संभाषितापि च

“तुम्ही सर्वजणी माझ्या सौतेसह माझ्या उत्सवात आनंदित झालात; पण आज तिला नमस्कार करून पूजूनही मला बोललातसुद्धा नाही.”

Verse 7

विशेषान्नृत्यगीतं च प्रारब्धं मम चाग्रतः । तस्माद्व्योमगति र्नैव भवतीनां भविष्यति

“आणि विशेषतः माझ्याच समोर नृत्य-गीत सुरू केले; म्हणून तुमच्यासाठी व्योमगती—आकाशगमन—कधीही होणार नाही.”

Verse 8

अस्मिन्स्थाने सदा दीनास्तथाऽश्रयविवर्जिताः । संतिष्ठध्वं न वः पूजां करिष्यंति च मानवाः

याच ठिकाणी तुम्ही सदैव दीन व आश्रयविहीन होऊन राहा; मनुष्य तुमच्या सन्मानार्थ पूजा करणार नाहीत।

Verse 9

दीनानामसमर्थानां यात्राकृत्येषु सर्वदा । तस्यास्तद्वचनं देवि नान्यथा संभविष्यति

हे देवी! दीन व असमर्थ जनांच्या यात्राकृत्यांमध्ये तिचे वचन कधीही अन्यथा होणार नाही; ते निश्चयच सत्य ठरेल।

Verse 10

औदुम्बर्याः पूजनाय गत्वा तस्यै निवेद्यताम् । सा हि व्यपनयेद्दुःखं ध्रुवं सा हि प्रकामदा

औदुम्बरीच्या पूजेसाठी जाऊन तिला अर्पण करा; ती निश्चयच दुःख दूर करते आणि निश्चयच इच्छित फल देणारी आहे।

Verse 11

तेनाऽत्र सहसा प्राप्ता यावन्नष्टमनोरथाः

त्या उपदेशामुळे ते सहसा येथे येऊन पोहोचले, तोवर त्यांचे मनोरथ नष्ट होऊन ते निराश झाले होते।

Verse 12

तस्मात्कुरुष्व कल्याणि यथास्माकं गतिर्भवेत् । माहात्म्यं तव वर्द्धेत त्रैलोक्येऽपि चराचरे

म्हणून हे कल्याणी! आमची शुभ गती होईल असे कर; आणि तुझे माहात्म्य त्रैलोक्यात, चराचर सर्वांमध्ये, वाढत राहो।

Verse 13

औदुम्बर्युवाच । का शक्तिर्विद्यतेऽस्माकं कृतं सावित्रिसंभवम् । अन्यथा कर्तुमेवाद्य सर्वैरपि सुरासुरैः

औदुंबरी म्हणाली—सावित्रीच्या विधानातून जे घडले आहे ते बदलण्याची आमच्यात काय शक्ती आहे? आज सर्व देव आणि असुर एकत्र आले तरी ते अन्यथा करू शकत नाहीत।

Verse 14

तथापि शक्तितो देव्यो यतिष्यामि हिताय वः । अष्टषष्टिषु गोत्रेषु भवत्यः संनियोजिताः

तरीही, हे देव्यो, यथाशक्ती मी तुमच्या हितासाठी प्रयत्न करीन। तुम्हाला अडुसष्ट गोत्रांमध्ये विधिपूर्वक नेमले जाईल।

Verse 15

पितामहेन तुष्टेन तत्र पूजामवाप्स्यथ । यूयं रात्रौ च संज्ञाभिर्हास्यपूर्वाभिरेव च

तेथे पितामह ब्रह्मा प्रसन्न झाल्यावर तुम्हाला पूजा प्राप्त होईल। आणि रात्रीही—ठरलेल्या संकेतांनी व हसण्याला प्रस्तावना करून—तुमची उपासना केली जाईल।

Verse 16

अद्यप्रभृति यस्यात्र नागरस्य तु मंदिरे । वृद्धिः संपत्स्यते काचिद्वि शेषान्मंडपोद्भवा

आजपासून येथे ज्या कोणत्या नागराच्या घरात काही वाढ होईल—विशेषतः मंडपाच्या उभारणी/प्रतिष्ठेतून झालेली वाढ—तिचे हे फळ होईल।

Verse 17

तथा या योषितः काश्चित्पुरद्वारं समेत्य च । अदृष्टहास्यमाध्याय क्षपिष्यंति बलिं ततः

तसेच काही स्त्रिया नगरद्वारी येऊन, गुप्त हास्याला आवरण करून, नंतर बली (नैवेद्य-आहुती) अर्पण करतील।

Verse 18

तेन वो भविता तृप्तिर्देवानां च यथा मखैः । याः पुनर्न करिष्यंति पूजामेतां मयोदिताम्

त्यामुळे तुम्ही तृप्त व्हाल, जसे देव यज्ञांनी तृप्त होतात. परंतु जे माझ्या सांगितलेल्या या पूजेचे आचरण करणार नाहीत—

Verse 19

युष्माकं नगरे तासां सुपुत्रो नाशमाप्स्यति । युष्माकमपमाने न सदा रोगी भविष्यति

तुमच्या नगरात त्या (पूजा करणाऱ्या) लोकांचे सुसंतान नाश पावणार नाही. आणि तुमचा अपमान झाल्यामुळे ते सदैव रोगीही होणार नाहीत.

Verse 20

तस्मात्तिष्ठध्वमत्रैव रक्षार्थं नगरस्य च । शापव्याजेन युष्माकं वरोऽयं समुपस्थितः

म्हणून नगराच्या रक्षणासाठी तुम्ही इथेच स्थिर राहा. शापाच्या बहाण्याने हा वर तुमच्याकडे आला आहे.

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो देवशर्मा द्विजोत्तमाः । गंधर्वः पर्वतो जातः स्वपत्न्या सहितस्तदा

याच दरम्यान द्विजोत्तम देवशर्मा तेथे आला. त्याच वेळी पर्वत नावाचा गंधर्वही आपल्या पत्नीसमवेत तिथे उपस्थित होता.

Verse 22

यदा चौदुम्बरी शप्ता नारदेन सुरर्षिणा । मानुषी भव क्रुद्धेन तदा संप्रार्थितस्तया

जेव्हा देवर्षी नारदांनी क्रोधाने ‘मानुषी हो’ असे म्हणत चौदुम्बरीला शाप दिला, तेव्हा तिने त्यांच्याकडे विनवणी केली.

Verse 23

मदर्थं मानुषो भूत्वा तता त्वं चानया सह । सृज मां मानुषीं चेव येन गच्छामि नो भुवि

माझ्यासाठी, हे पिता, तू मनुष्य हो आणि तूही तिच्यासह. मलाही मानवी स्त्रीरूपाने उत्पन्न कर, जेणेकरून मी पृथ्वीवर जाऊन वास करू शकेन.

Verse 24

विण्मूत्रसंयुते गर्भे सर्वदोषसमन्विते । ततः सा कृपया तस्याः सत्पत्न्या देवशर्मणः

विष्ठा-मूत्राने युक्त, सर्व दोषांनी भरलेल्या गर्भात असताना, तिने कृपेनं देवशर्मणाच्या त्या सत्पत्नीवर मन लावलं.

Verse 25

अवतीर्णा धरापृष्ठे वानप्रस्थाश्रमे ततः । एवं सा पञ्चमी रात्रिस्तस्य यज्ञस्य सत्तमाः

मग ती पृथ्वीवर अवतरली आणि वानप्रस्थाच्या आश्रमात आली. अशा रीतीने त्या उत्तम यज्ञाची पाचवी रात्र व्यतीत झाली.

Verse 26

उत्सवेन मनोज्ञेन चौदुम्बर्या व्यतिक्रमात् । प्रत्यूषे च ततो जाते यदा तेन विसर्जिता

मनोज्ञ औदुम्बरी उत्सव संपल्यावर आणि पहाट होताच, तिला त्याने निरोप दिला.

Verse 27

औदुम्बरी तदा प्राह पर्वतं जनकं निजम् । कल्येऽत्रावभृथो भावी विधियज्ञसमुद्भवः

तेव्हा औदुम्बरीने आपल्या जनक पर्वताला म्हटलं—“उद्या येथे विधिपूर्वक झालेल्या यज्ञातून अवभृथ-स्नान होईल.”

Verse 28

सर्वतीर्थमयस्तस्मिन्स्नानं न स्यात्ततः परम् । यास्यामः स्वगृहान्भूयः सर्वैर्देवैः समन्विताः

त्या सर्वतीर्थमय स्थानी केलेल्या स्नानापेक्षा श्रेष्ठ स्नान नाही। मग आम्ही सर्व देवांसह पुन्हा आपल्या-आपल्या धामांकडे परत जाऊ।

Verse 30

अनेनैव विमानेन त्रयो वापि यथासुखम् । ममापि च वरो जातो यः शापान्नारदोद्भवात् । यज्ञभागो मया प्राप्तो देवानामपि दुर्लभः । पौर्णमासीदिने प्राप्ते विशेषात्स्त्रीजनैः कृतः

“याच विमानाने आम्ही तिघेही यथासुख फिरू. आणि नारदापासून उद्भवलेल्या शापामुळे माझ्याही वाट्याला वर आला आहे—देवांनाही दुर्लभ असा यज्ञभाग मला प्राप्त झाला आहे, विशेषतः पौर्णिमेच्या दिवशी स्त्रिया तो करीत असता.”

Verse 189

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य औदुंबर्युत्पत्तिपूर्वकतत्प्राग्जन्मवृत्तांतवर्णनंनामैकोननवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सहाव्या नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यातील ‘औदुंबरीच्या उत्पत्तीपूर्वीचा पूर्वजन्मवृत्तांतवर्णन’ नावाचा १८९ वा अध्याय समाप्त झाला.