Adhyaya 230
या अध्यायात अंधक-वधानंतरची कथा पुढे येते आणि अंधकाचा पुत्र वृक हा उरलेला असुर-स्वरूप म्हणून प्रकट होतो. तो प्रथम समुद्रातील अत्यंत संरक्षित आश्रयात लपून राहतो; नंतर जंबूद्वीपात येऊन, पूर्वी अंधकाने तप केलेल्या हाटकेश्वर-क्षेत्राला सिद्धीचे प्रभावी स्थान मानतो. गुप्तपणे तो क्रमशः तीव्र तप करतो—प्रथम जलाहार, मग वायूहार—अत्यंत देहनिग्रह ठेवून कमलसम्भव पितामह ब्रह्म्याचे ध्यान करीत दीर्घकाळ स्थिर राहतो. दीर्घ तपस्येने प्रसन्न होऊन ब्रह्मा प्रकट होतात, त्याला उग्र तप थांबविण्यास सांगतात आणि वर देतात. वृक जरा व मृत्यूपासून मुक्ती मागतो; ब्रह्मा तो वर देऊन अंतर्धान पावतात. वराने समर्थ झालेला वृक रैवतक पर्वतावर योजना करून इंद्रावर चाल करून जातो. वृकाची अवध्यता ओळखून इंद्र अमरावती सोडतो व देवांसह ब्रह्मलोकात शरण जातो. वृक देवलोकात प्रवेश करून इंद्रासनावर बसतो, शुक्राचार्यांकडून अभिषेक घेतो, आणि आदित्य-वसु-रुद्र-मरुत यांच्या पदांवर दैत्यांची नेमणूक करून यज्ञभागांची रचना शुक्राच्या आज्ञेने बदलतो. या अध्यायातून वरदानाची शक्ती व धोका, तपोबलातून मिळणाऱ्या सत्तेची नैतिक गुंतागुंत आणि विश्वशासनाची असुरक्षितता स्पष्ट होते.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवं गणत्वमापन्ने ह्यन्धके दानवोत्तमे । तस्य पुत्रो वृकोनाम निरुत्साहो द्विषज्जये
सूत म्हणाले—अशा रीतीने दानवोत्तम अंधक गणत्वास प्राप्त झाल्यावर, त्याचा ‘वृक’ नावाचा पुत्र शत्रूंवर विजय मिळविण्याबाबत निरुत्साही झाला.
Verse 2
भयेन महता युक्तो हतशेषैश्च दानवैः । प्रविवेश समुद्रांतं सुदुर्गं ब्राह्मणोत्तमाः
महाभयाने ग्रासलेला, आणि मारल्या गेलेल्यांतून उरलेल्या दानवांसह, हे ब्राह्मणोत्तमांनो, तो समुद्राने वेढलेल्या अत्यंत दुर्गम प्रदेशात प्रविष्ट झाला.
Verse 3
ततः शक्रः प्रहृष्टात्मा प्रणम्य वृषभध्वजम् । तस्यादेशं समासाद्य प्रविवेशामरावतीम्
तेव्हा हर्षितचित्त शक्र (इंद्र) वृषभध्वज महादेवांना नमस्कार करून, त्यांची आज्ञा प्राप्त करून अमरावतीत प्रविष्ट झाला।
Verse 4
चकार च सुखी राज्यं त्रैलोक्येऽपि द्विजोत्तमाः । यज्ञभागान्पुनर्लेभे यथार्थं च धरातले
हे द्विजोत्तमांनो! त्याने त्रैलोक्यावरही सुखाने राज्य केले आणि पृथ्वीवर विधिपूर्वक यज्ञाचे यथोचित भाग पुन्हा प्राप्त केले।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु ह्यंधकस्य सुतो वृकः । निष्क्रम्य सागरात्तूर्णं जंबुद्वीपं समागतः
त्याच वेळी अंधकाचा पुत्र वृक समुद्रातून त्वरेने बाहेर पडून जंबुद्वीपात आला।
Verse 6
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं मत्वा पुण्यं सुसिद्धिदम् । पित्रा यत्र तपस्तप्तमंधकेन दुरात्मना
हाटकेश्वराचे क्षेत्र पवित्र व उत्तम सिद्धिदायक आहे असे मानून तो तेथे गेला, जिथे त्याच्या दुरात्मा पित्याने—अंधकाने—तप केले होते।
Verse 7
सगुप्तस्तु तपस्तेपेऽयथा वेत्ति न कश्चन । ध्यायमानः सुरश्रेष्ठं भक्त्या कमलसंभवम्
तो गुप्तपणे तप करू लागला, ज्यामुळे कोणालाही ते कळले नाही. भक्तीने तो देवश्रेष्ठ कमलसम्भव ब्रह्मदेवांचे ध्यान करीत होता।
Verse 8
यावद्वर्षसहस्रांतं जलाहारो द्वितीयकम् । तपस्तेपे स दैत्येन्द्रो ध्यायमानः पितामहम्
पूर्ण एक सहस्र वर्षे जलालाच द्वितीय व एकमेव आहार मानून, तो दैत्येंद्र पितामह ब्रह्म्याचे ध्यान करीत महान तप आचरित राहिला।
Verse 9
वायुभक्षस्ततो जातस्तावत्कालं द्विजोत्तमाः । अंगुष्ठाग्रेण भूपृष्ठं स्पर्शमानो जितेन्द्रियः
मग, हे द्विजोत्तमांनो, तितक्याच काळ तो वायुभक्षी झाला; इंद्रिये जिंकून तो केवळ अंगठ्याच्या टोकाने भूमिपृष्ठाला स्पर्श करीत राहिला।
Verse 10
एवं च पञ्चमे प्राप्ते सहस्रे द्विजसत्तमाः । ब्रह्मा तस्य गतस्तुष्टिं दृष्ट्वा तस्य तपो महत्
अशा रीतीने, हे द्विजसत्तमांनो, पाचवे सहस्र वर्ष पूर्ण होताच, त्याचे महान तप पाहून ब्रह्मा त्याच्यावर संतुष्ट झाले।
Verse 11
ततोऽब्रवीत्तमागत्य तां गर्तां ब्राह्मणोत्तमाः । भोभो वृक निवर्तस्व तपसोऽस्मात्सुदारुणात्
तेव्हा, हे ब्राह्मणोत्तमांनो, ब्रह्मा त्या गर्ताजवळ येऊन म्हणाले— “अरे वृक, या अत्यंत दारुण तपातून निवृत्त हो।”
Verse 12
वरं वरय भद्रं ते यो नित्यं मन सि स्थितः
वर माग; तुझे कल्याण असो— जो वर सदैव तुझ्या मनात स्थिर आहे, तोच निवड।
Verse 13
वृक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । जरामरणहीनं मां तत्कुरुष्व पितामह
वृक म्हणाला—हे देव! तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर हे पितामह! मला जरा व मृत्युरहित कर।
Verse 14
श्रीब्रह्मोवाच । मम प्रसादतो वत्स जरामरणवर्जितः । भविष्यसि न सन्देहः सत्यमेतन्मयोदितम्
श्रीब्रह्मा म्हणाले—वत्सा! माझ्या प्रसादाने तू जरा-मरणवर्जित होशील; यात संशय नाही। मी उच्चारलेले हे सत्य आहे।
Verse 15
एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा तत्रैवांतरधी यत । वृकोऽपि कृतकृत्यस्त्वागतश्च स्वगृहं पितुः
असे बोलून ब्रह्मा तेथेच अंतर्धान पावले. आणि वृकही कृतकृत्य होऊन पित्याच्या घरी परत आला.
Verse 16
गिरिं रैवतकं नाम सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम् । तत्र गत्वा निजामात्यैः समं मन्त्र्य च सत्व रम् । इन्द्रोपरि ततश्चक्रे यानं युद्धपरीप्सया
तो रैवतक नावाच्या पर्वतावर गेला, जो सर्व ऋतूंच्या फुलांनी उजळलेला होता. तेथे आपल्या अमात्यांशी त्वरेने मंत्रणा करून, युद्धाची इच्छा धरून इंद्रावर स्वारी केली.
Verse 17
इंद्रोऽपि च परिज्ञाय दानवं तं महाबलम् । जरामृत्युपरित्यक्तं प्रभावात्परमेष्ठिनः
इंद्रालाही कळले की तो महाबली दानव परமேष्ठी (ब्रह्मा) यांच्या प्रभावाने जरा व मृत्यूपासून मुक्त झाला आहे.
Verse 18
परित्यज्य भयाच्चैव पुरीं चैवामरावतीम् । ब्रह्मलोकं गतस्तूर्णं देवैः सर्वैः समन्वितः
भयामुळे त्याने अमरावती पुरीचा त्याग केला आणि सर्व देवांसह त्वरित ब्रह्मलोकास गेला।
Verse 19
एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो वृकश्च त्रिदशालये । ससैन्यपरिवारेण प्रहृष्टेन समन्वितः
त्याच वेळी वृक त्रिदशांच्या आलयात आला; तो सैन्य व परिजनांनी वेढलेला, हर्षाने परिपूर्ण होता।
Verse 20
ततश्चैंद्रपदे तस्मिन्स्वयमेव व्यवस्थितः । शुक्रात्प्राप्याभिषेकं च पुष्पस्नानसमुद्भवम्
मग तो स्वतःच त्या इंद्रपदावरील सिंहासनावर बसला; आणि शुक्राचार्याकडून पुष्पस्नानातून उद्भवलेला अभिषेक, म्हणजे राज्याभिषेक, प्राप्त केला।
Verse 21
सोऽभिषिक्तस्तु शुक्रेण देवराज्यपदे वृकः । स्थापयामास दैतेयान्देवतानां पदेषु च
शुक्राचार्यांनी अभिषेक केल्यावर वृक देव-राज्यपदावर बसला; आणि त्याने दैत्यांना देवतांच्या पदांवर व अधिकारांवर नेमले।
Verse 22
आदित्यानां वसूनां च रुद्राणां मरुतामपि । यज्ञभागकृते विप्राः शुक्रशासनमाश्रिताः
आदित्य, वसू, रुद्र आणि मरुत यांचे यज्ञभाग ठरविण्यासाठी ब्राह्मण शुक्राचार्यांच्या शासनादेशास अधीन झाले।
Verse 230
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने वृकेन्द्रराज्यलंभनवर्णनंनाम त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्राच्या तीर्थमाहात्म्यातील जलशायी उपाख्यानात “वृकेंद्रराज्यलाभाचे वर्णन” नावाचा दोनशे तीसावा अध्याय समाप्त झाला।