Adhyaya 125

Verse 1

।सूत उवाच । ततः कर्णोत्पलातीर्थं विख्यातं चास्ति शोभनम् । यत्र स्नातो नरः सम्यङ्न वियोगमवाप्नुयात्

सूत म्हणाले—त्यानंतर कर्णोत्पला-तीर्थ हे प्रसिद्ध व शोभन तीर्थ आहे। जिथे विधिपूर्वक स्नान केलेला मनुष्य वियोगास प्राप्त होत नाही।

Verse 2

कथंचिदपि चेष्टेन धनेनालिजनेन च । पराक्रमेण धर्मेण कलत्रेण विशेषतः

कशाही प्रकारच्या प्रयत्नाने, धनाने, स्वजन-संबंधांनी, पराक्रमाने, धर्माने, आणि विशेषतः पत्नीच्या सहाय्याने—

Verse 3

सत्यसंध इति ख्यातः पुरासीत्पृथिवीपतिः । इक्ष्वाकुकुलसंभूतः सर्वरूपगुणैर्युतः

पूर्वी ‘सत्यसंध’ नावाने प्रसिद्ध असा पृथ्वीपति राजा होता. तो इक्ष्वाकुकुलोत्पन्न, सर्व प्रकारच्या रूप-गुणांनी युक्त होता.

Verse 4

तस्य कर्णोत्पलानाम जाता कन्या सुशोभना । बहुपुत्रस्य चैका सा सर्वलक्षणलक्षिता

त्याच्या घरी ‘कर्णोत्पला’ नावाची अत्यंत शोभिवंत कन्या जन्मली. अनेक पुत्र असूनही तीच त्याची (विशेष) एकमेव कन्या, सर्व शुभलक्षणांनी युक्त होती.

Verse 5

अथ तस्याः पिता नाम चक्रे द्वादशमे दिने । संमंत्र्य ब्राह्मणैः सार्धं भृत्यामात्यैर्मुहुर्मुहुः

मग तिच्या पित्याने बाराव्या दिवशी नामकरण केले. तो वारंवार ब्राह्मणांशी तसेच सेवक व मंत्र्यांशीही सल्लामसलत करीत होता.

Verse 6

यस्मात्कर्णोत्पला चेयं जाता मम कुमारिका । तस्मात्कर्णोत्पलानाम जाता कन्या सुशोभना

‘माझी ही कन्या कर्णोत्पला म्हणूनच जन्मली आहे; म्हणून ही शोभिवंत बालिका “कर्णोत्पला” या नावानेच प्रसिद्ध होवो.’

Verse 7

बहु पुत्रस्य चैका सा सर्वलक्षणलक्षिता । तस्मात्कर्णोत्पलानाम जायतां द्विजसत्तमाः

माझे अनेक पुत्र आहेत; परंतु तीच माझी एकमेव कन्या, सर्व शुभलक्षणांनी युक्त आहे. म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठांनो, तिचे नाव ‘कर्णोत्पला’ असो.

Verse 8

कृतनामाऽथ सा बाला वृद्धिं याति दिनेदिने । आह्लादकारिणी नित्यं कला चांद्रमसी यथा

नाव ठेविल्यानंतर ती बाळिका दिवसेंदिवस वाढू लागली. ती नित्य आनंद देणारी होती, जशी चंद्राची वाढती कला.

Verse 9

अथ सा क्रमशः प्राप्ता यौवनं बंधुलालिता । हस्ताद्धस्तं प्रगच्छंती सर्वेषां द्विजसत्तमाः

मग नातेवाईकांच्या लाडात वाढलेली ती क्रमशः यौवनास आली. आणि हे द्विजश्रेष्ठांनो, तिची कीर्ती सर्वत्र हातोहात पसरली.

Verse 10

अथ तां यौवनोपेतां दृष्ट्वा स पृथिवीपतिः । चिंतयामास चित्तेन कस्येमां प्रददाम्यहम्

तिला यौवनयुक्त पाहून तो पृथ्वीपति अंतःकरणात विचार करू लागला—“ही कन्या मी कोणाला देऊ?”

Verse 11

न तस्याः सदृशः कश्चिद्वरोऽत्र धरणीतले । न स्वर्गे न च पाताले किं कृत्यं मेऽधुना भवेत्

“या धरणीतलावर तिच्यासारखा वर कोणी नाही; ना स्वर्गात, ना पाताळात. आता मी काय करावे?”

Verse 12

स एवं बहुधा ध्यात्वा तदर्थं पृथिवीपतिः । निश्चयं प्राकरोच्चित्ते प्रष्टव्योऽत्र पितामहः

या विषयाचा अनेक प्रकारे विचार करून पृथ्वीपति राजाने अंतःकरणात दृढ निश्चय केला—“या कार्यात पितामह ब्रह्मदेवांना विचारले पाहिजे.”

Verse 13

मयाद्य विषये चास्मिन्स देवः प्रेरयिष्यति । तस्मै पुत्रीं प्रदास्यामि नान्यस्मै वै कथंचन

“आज माझ्याच राज्यात आणि याच विषयात देव मला नक्कीच प्रेरणा देतील. ज्याला ते दर्शवतील त्यालाच मी कन्या देईन—इतर कोणालाही कधीच नाही.”

Verse 14

स एवं निश्चयं कृत्वा तामादाय ततः परम् । ब्रह्मलोकं जगामाथ प्रष्टुं तस्याः कृते वरम्

असा निश्चय करून तो तिला सोबत घेऊन पुढे निघाला आणि तिच्यासाठी योग्य वर विचारण्यासाठी ब्रह्मलोकास गेला.

Verse 15

अथ यावत्स संप्राप्तो ब्रह्मलोकं नरेश्वरः । तावत्संध्या समुत्पन्ना ब्राह्मी ब्राह्मणसत्तमाः

आणि नरेश्वर राजा ब्रह्मलोकात पोहोचताच, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, त्याच वेळी ब्राह्मी संध्या प्रकट झाली.

Verse 16

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा सायंतनक्रियोत्सुकः । उपविष्टः समाधिस्थस्तत्कालं समपद्यत

याच दरम्यान ब्रह्मदेव सायंकालीन कर्मांस उत्सुक होऊन आसनस्थ झाले आणि समाधिस्थ होऊन त्या नियत काळात स्थिर झाले.

Verse 17

सत्यसंधोऽपि तं दृष्ट्वा समाधिस्थं पितामहम् । समाध्यंतं प्रतीक्षन्स उपविष्टः समीपतः

संकल्पास सत्य राहूनही, समाधिस्थ पितामह (ब्रह्मा) यांना पाहून तो समाधी संपेपर्यंत प्रतीक्षा करीत जवळच बसला।

Verse 18

ततो विलोक्य चात्मानमात्मनि प्रपितामहः । पद्मे प्रवर्तिते सम्यगष्टपत्रे हृदि स्थिते

त्यानंतर प्रपितामह (ब्रह्मा) यांनी आत्म्यातील आत्मस्वरूपाचे दर्शन घेतले आणि हृदयस्थ, सम्यक् विकसित अष्टदल कमळात ते प्रतिष्ठित असल्याचे पाहिले।

Verse 19

कर्णिकामध्यगं दीप्तं बहुवर्णमतिस्थिरम् । आनंदाश्रुपरिक्लिन्नवदनः पुलकांकितः

कमळाच्या कर्णिकेच्या मध्यभागी दीप्त, बहुवर्ण व अत्यंत स्थिर असे तेजस्वरूप त्याने पाहिले; आनंदाश्रूंनी मुख ओले झाले आणि अंगावर रोमांच उठले।

Verse 20

तत आचम्य प्रक्षाल्य चरणौ सर्वतोदिशम् । अपश्यत्प्रणतः सर्वैर्ब्रह्मलोकनिवासिभिः

त्यानंतर त्याने आचमन करून सर्व दिशांकडे चरण प्रक्षाळले आणि ब्रह्मलोकातील सर्व निवासी नम्रपणे प्रणत झालेले पाहिले।

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे राजा तामादाय शुभाननाम् । नमस्कृत्य तया सार्धं ततः प्रोवाच सादरम्

याच दरम्यान राजा त्या शुभमुखी कन्येला सोबत घेऊन, तिच्यासह नमस्कार करून, नंतर आदराने बोलू लागला।

Verse 22

अहं देव समायातो मर्त्यलोकात्तवांतिकम् । सत्यसंधो महीपाल आनर्त भुवि विश्रुतः

हे देव! मी मर्त्यलोकातून तुमच्या सान्निध्यात आलो आहे। मी सत्यसंध नावाचा पृथ्वीपाल राजा, आनर्तभूमीत विख्यात आहे।

Verse 23

इयं कर्णोत्पलानाम मम कन्या सुशोभना । अस्या भुवि मया लब्धो न समोऽत्र पतिः क्वचित्

ही माझी कर्णोत्पला नावाची अत्यंत शोभिवंत कन्या आहे। हिच्यासाठी या पृथ्वीवर मला कुठेही हिच्या समकक्ष पती मिळाला नाही।

Verse 24

सदृशस्तेन चायातस्तव पार्श्वे सुरोत्तम । तस्मान्मे ब्रूहि भर्त्तारमस्या येन ददाम्यहम्

हे देवश्रेष्ठ! आता तुमच्या सान्निध्यात हिच्या योग्य असा समकक्ष आला आहे। म्हणून मला सांगा, हिचा भर्ता कोण असावा, ज्याला मी विधिपूर्वक कन्यादान करीन।

Verse 25

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततः प्रोवाच पद्मजः । विहस्य सर्वदेवानां समाजे द्विजसत्तमाः

सूत म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून पद्मज (ब्रह्मा) तेव्हा उत्तर देऊ लागले। हे द्विजश्रेष्ठांनो! सर्व देवांच्या सभेत ते हसत बोलले।

Verse 26

यदि पृच्छसि मे भूप कन्याधर्मपतिं प्रति । तन्नैषा कस्यचिद्देया सांप्रतं शृणु कारणम्

हे भूपा! तू कन्येच्या धर्म्य पतीविषयी मला विचारत असशील, तर जाण—सध्या ही कोणालाही देऊ नये। आता कारण ऐक।

Verse 27

आत्मश्रेणिप्रसूताय वयोज्येष्ठाय भूपते । कन्या देया च धर्माय यशसे कुलवृद्धये

हे भूपते! उत्तम व मान्य वंशात जन्मलेला आणि वयाने ज्येष्ठ असा वर पाहून कन्यादान करावे; धर्मरक्षण, यशप्राप्ती व कुलवृद्धी यासाठी।

Verse 28

सेयं तव सुता मर्त्ये ज्येष्ठभावं समाश्रिता । सर्वेषां भूमिपालानां यत्तत्त्वं कारणं शृणु

तुझी ही कन्या मर्त्यलोकी ज्येष्ठत्व धारण करून आहे. आता ऐक—सर्व भूमिपालांच्या गतीचे जे सत्य तत्त्व व कारण आहे ते।

Verse 29

ममांतिकं प्रपन्नस्य तव जातं युगत्रयम् । अतीता भूतले मर्त्या ये दृष्टाः प्राक्त्वया नृप

माझ्या सान्निध्यात शरण आल्यापासून तुझ्यासाठी तीन युगें लोटली आहेत. हे नृप! पृथ्वीवर तू पूर्वी पाहिलेले सर्व मर्त्य आता लयास गेले आहेत।

Verse 30

अन्या सृष्टिः समुत्पन्ना सांप्रतं धरणीतले । न त्वं जानासि माहात्म्यान्मम लोकसमुद्भवात्

आता धरणीतलावर वेगळीच सृष्टी उत्पन्न झाली आहे. माझ्या लोकातून उद्भवल्याच्या माहात्म्यामुळे तू तिला ओळखू शकत नाहीस।

Verse 31

न देवा मानुषीं भार्यां कुर्वन्ति च कथंचन । श्लेष्ममूत्रपुरीषाणां संस्थानं या विगर्हिता

देव कधीही मानुषी स्त्रीला पत्नी करीत नाहीत; कारण तिचे शरीर कफ, मूत्र व विष्ठा यांच्या संघाताने बनलेले म्हणून निंद्य मानले जाते।

Verse 32

तस्मादत्रैव तिष्ठ त्वं सुतया सहितो नृप । हस्त्यश्वादि च यत्किंचित्तत्सर्वं ते क्षयं गतम्

म्हणून, हे नृप, तू आपल्या कन्येसह इथेच थांब. हत्ती-घोडे इत्यादी जे काही तुझे होते ते सर्व क्षय पावून नष्ट झाले आहे.

Verse 33

पुत्राः पौत्रास्तथा भृत्या ये चान्ये बांधवास्तव । ते सर्वे निधनं प्राप्ता ये चान्ये भवतेक्षिताः

तुझे पुत्र, पौत्र, सेवक आणि इतर जे काही बांधव होते—ते सर्व मृत्युमुखी पडले; आणि तू पूर्वी पाहिलेले इतरही आता उरलेले नाहीत.

Verse 34

स तथेति प्रतिज्ञाय स्थितः पार्थिवसत्तमः । यावत्तावत्सुदुःखार्ता रुदतीसाऽब्रवीत्सुता

‘तसेच होईल’ असे म्हणत श्रेष्ठ राजा प्रतिज्ञा करून तेथेच थांबला. थोड्याच वेळाने अतिदुःखाने व्याकुळ झालेली कन्या रडत रडत बोलू लागली.

Verse 35

नाहं तात वसिष्यामि स्थानेस्मिन्ब्रह्मसंभवे । सखीजनपरित्यक्ता बंधुवर्गविनाकृता

तात, मी या स्थानी राहणार नाही, हे ब्रह्मसम्भव! सखीजनांनी टाकलेली आणि बंधुवर्गाविना झालेली मी आहे.

Verse 36

तस्माद्यास्यामि तत्रैव यत्र सा जननी मम । ताश्च सख्यः कृतानंदा याभिः संक्रीडितं मया

म्हणून मी तिथेच जाईन जिथे माझी जननी आहे; आणि ज्या सख्यांसोबत मी खेळले, ज्या माझ्याबरोबर आनंदित होत, त्या सख्याही तिथेच आहेत.

Verse 37

भर्त्रा विनाकृता नाहं नयिष्ये कालसंस्थितिम् । तस्मात्तत्र द्रुतं गच्छ यत्र मे जननी स्थिता

पतीवियोग झाल्यावर मी आयुष्याची नियत गती पुढे नेणार नाही. म्हणून त्वरेने तेथे जा, जिथे माझी जननी निवास करते.

Verse 38

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्नेहार्द्रेण स चेतसा । तामादाय ततः प्राप्तः स्वं देशं पार्थिवोत्तमः

तिचे वचन ऐकून त्याचे मन स्नेहाने द्रवले. तिला बरोबर घेऊन तो श्रेष्ठ राजा आपल्या देशी परतला.

Verse 39

यावत्पश्यति तावत्स स्थलस्थाने जलाशयान् । जलस्थानेषु संजाताः स्थलसंघाः सुदुर्गमाः

तो जितपत पाहू शकला तितपत, जिथे जमीन असायला हवी तिथे जलाशय होते; आणि जिथे पाणी असायला हवे तिथे भूमीचे ढिगारे उठले होते—अत्यंत दुर्गम.

Verse 40

अन्ये लोकास्तथा धर्मास्तेषां मध्ये व्यवस्थिताः । पृच्छन्नपि न जानाति संबंधं केनचित्सह

तेथे त्यांच्या मध्ये अन्य लोक आणि अन्य धर्मपद्धती स्थिर झाल्या होत्या. विचारूनही त्याला कोणाशीही आपला संबंध कळेना.

Verse 41

तथा मर्त्यानिलस्पृष्टन्द्यतत्त्कणात्स महीपतिः । सा च कन्या जराग्रस्ता संजाता श्वेतमूर्द्धजा

तसेच मर्त्य-वाऱ्याच्या स्पर्शमात्राने तो राजा बदलून गेला. आणि ती कन्या जरेने ग्रस्त होऊन तिचे केस पांढरे झाले.

Verse 42

वलिभिः पूर्णितांगी च शीर्णदंता कुचच्युता । अमनोज्ञा विरूपांगी चिपिटाक्षी द्विजोत्तमाः

तिच्या अंगांवर सुरकुत्या भरल्या, दात तुटले आणि स्तन ढळले. ती पाहण्यास अप्रिय, विकृत देहाची व चिपट्या डोळ्यांची झाली—हे द्विजोत्तमा!

Verse 43

सोपि राजा तथाभूतो वेपमानः पदेपदे । पप्रच्छ भूपतिः कोत्र देशः कोयं पुरं च किम्

तो राजा देखील तसाच बदलून, पावलोपावली थरथरत विचारू लागला—“हा कोणता देश आहे? आणि हे कोणते नगर आहे?”

Verse 44

अथ प्रोचुर्जनास्तस्य देश आनर्त इत्ययम् । अयं भूपोत्र विख्यातः सुधर्मज्ञो बृहद्बलः

मग लोकांनी त्याला सांगितले—“हा देश ‘आनर्त’ म्हणून ओळखला जातो. आणि हा प्रसिद्ध राजवंशाचा नातू—सद्धर्म जाणणारा व महान बलवान आहे.”

Verse 46

यत्रैते मुनयः शांता दांताश्चाष्टगुणे रताः । तपरता महाभागाः स्नानजप्ययपरायणाः

जिथे हे मुनि शांत व संयमी, अष्टगुणांत रत असतात; तपात तत्पर, महाभाग्यवान, आणि स्नानविधी, जप व यम-नियमांत परायण असतात.

Verse 47

ततः स तु समाकर्ण्य रुरोद कृतनिःस्वनः । स्वसुतां तां समालिंग्य दुःखशोकसमन्वितः

हे ऐकून तो मोठ्याने रडू लागला. आपल्या कन्येला मिठी मारून तो दुःख व शोकाने व्याकुळ झाला.

Verse 48

तौ च वृद्धतमौ दृष्ट्वा रुदतौ कृपयान्विताः । सर्वे लोकाः समाजग्मुः पप्रच्छुश्च सुदुःखिताः

ते दोघे अतिवृद्ध व रडत असलेले पाहून करुणेने व्याकुळ होऊन सर्व लोक एकत्र जमले आणि अत्यंत दुःखी होऊन विचारू लागले—काय झाले?

Verse 49

एतत्प्राप्तिपुरंनाम एषा साभ्रमती नदी । गर्तातीर्थमिदं पुण्यमेतस्याः परिकीर्तितम्

हे स्थान ‘प्राप्तिपुर’ नावाने ओळखले जाते आणि ही ‘साभ्रमती’ नदी आहे. हिच्याशी संबंधित ‘गर्ततीर्थ’ हे पुण्यदायक तीर्थ येथे प्रसिद्ध आहे.

Verse 50

किं ते नष्टः प्रियः कश्चित्किं वा जातो धनक्षयः । पराभूतोसि वा किं त्वं केनापि वद मा चिरम्

तुझा कोणी प्रियजन हरपला आहे का? की धनाची हानी झाली? किंवा कुणी तुला पराभूत केले? सांग, उशीर करू नकोस.

Verse 51

धर्मज्ञो दुष्टहंता च साधूनां पालने रतः । राजा बृहद्बलोस्माकं येन ते कुरुते सुखम्

आमचा राजा बृहद्बल धर्मज्ञ आहे, दुष्टांचा संहार करणारा आणि साधूंच्या रक्षणात रमणारा आहे; त्याच्यामुळेच तुमचे सुख-कल्याण होते.

Verse 54

ततो भूयः समायातो यावत्पश्यामि भूतलम् । तावद्विलोमतां प्राप्तं सर्वं नो वेद्मि किञ्चन

मग मी पुन्हा परत येऊन भूमीवर नजर टाकली, तोपर्यंत सर्व काही उलटसुलट झाले होते; मला काहीच कळेना.

Verse 55

तच्छ्रुत्वा ते जना गत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । बृहद्बलाय तत्सर्वमाचख्युस्तुष्टिसंयुताः

ते ऐकून ते लोक तेथे गेले; विस्मयाने त्यांचे डोळे फाकले. समाधानाने भरून त्यांनी ते सर्व बृहद्बलास निवेदन केले.

Verse 56

सोऽपि तत्सर्वमाकर्ण्य ततः शीघ्रतरं गतः । पद्भ्यामेव स्थितो यत्र सत्यसन्धो महीपतिः

तोही सर्व ऐकून अधिक वेगाने तेथे गेला, जिथे पृथ्वीचा रक्षक राजा सत्यसंध पायी उभा होता.

Verse 57

ततस्तं प्रणिपत्योच्चैः कृतांजलिपुटः स्थितः । स्वागतं ते महीपाल भूयः सुस्वागतं च ते

मग त्याला प्रणाम करून तो हात जोडून उभा राहिला व मोठ्याने म्हणाला—“स्वागत आहे, हे महीपाल; पुन्हा तुमचे अत्यंत सुस्वागत आहे.”

Verse 58

इदं राज्यं निजं भूयो मया भृत्येन सादरम् । कुरुष्व स्वेच्छया देहि दानानि विविधानि च

हे राज्य पुन्हा तुमचेच आहे—तुमच्या सेवकाने ते आदराने अर्पण केले आहे. स्वेच्छेने राज्य करा आणि विविध दानेही द्या.

Verse 59

ततस्तं च समालिंग्य शिरस्याधाय चासकृत् । उवाचाश्रुपरिक्लिन्नवदनो गद्गदाक्षरम्

मग त्याने त्याला आलिंगन दिले आणि वारंवार मस्तकी धरले. अश्रूंनी भिजलेल्या मुखाने, गद्गद शब्दांत तो बोलला.

Verse 62

बृहद्बल उवाच । पारंपर्येण राजेंद्र मयैतत्सकलं श्रुतम् । सत्यसंधो महीपालः कन्यामादाय निर्गतः

बृहद्बल म्हणाला—हे राजेंद्र! परंपरेने मी हे सर्व ऐकले आहे. सत्यसंध हा महीपाल कन्येला घेऊन निघून गेला.

Verse 63

कुत्रचिन्न समायातः स भूयोऽपि पुरोत्तमे । ततस्तत्सचिवै राज्यं प्रतिपाल्य चिरं नृप । अभिषिक्तस्ततः पुत्रः सुहयोनाम विश्रुतः

तो पुन्हा कधीही त्या उत्तम नगरात परत आला नाही. मग, हे नृप! त्याच्या सचिवांनी दीर्घकाळ राज्य सांभाळले; नंतर ‘सुहय’ नावाने प्रसिद्ध असलेला त्याचा पुत्र अभिषिक्त झाला.

Verse 64

तस्याहं क्रमशो जातः सप्तसप्ततिमो विभो । पुरुषस्तव वंशस्य समुद्भूतो महापतिः

त्याच्यापासून क्रमाने माझा जन्म झाला—हे विभो! मी सत्त्याहत्तरावा; तुझ्या वंशात उद्भवून मनुष्यांमध्ये महान अधिपती झालो.

Verse 65

तस्मादत्रैव कल्याणे स्थानेऽस्मिन्मेध्यतां गते । गर्तातीर्थे कुरु विभो तपस्त्वमनया सह

म्हणून या कल्याणमय स्थानी—जे आता पवित्र व यज्ञयोग्य झाले आहे—हे विभो! या स्त्रीसह गर्तातीर्थात तप कर.

Verse 66

येन ते चरणौ नित्यं प्रणिपत्य त्रिसंधिजम् । श्रेयः प्राप्नोम्यसंदिग्धं प्रसादः क्रियतामिति

ज्यायोगे मी दररोज त्रिसंध्येला तुझ्या चरणांशी नित्य प्रणाम करून निःसंदिग्ध कल्याण प्राप्त करीन—माझ्यावर कृपाप्रसाद करावा, (असे तो म्हणाला)।

Verse 67

सत्यसंध उवाच । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे मयासीत्स्थापितं पुरा । लिंगं वृषभनाथस्य तावदस्ति सुपुत्रक

सत्यसंध म्हणाला—हाटकेश्वरज क्षेत्रात मी पूर्वी वृषभनाथाचे लिंग स्थापिले होते; हे सुपुत्रा, ते आजही तेथेच आहे.

Verse 68

तत्तस्याराधनं नित्यं करिष्यामि दिवानिशम् । तस्मात्प्रापय मां तत्र अनया सुतया सह

मी त्याची नित्य, दिवसरात्र आराधना करीन; म्हणून या कन्येसह मला तेथे पोहोचव.

Verse 69

एवं तयोः प्रवदतोरन्योन्यं भूमिपालयोः । गर्त्तातीर्थात्समायाता ब्राह्मणाः कौतुकान्विताः । श्रुत्वा भूमिपतिं प्राप्तं चिरंतनगुरुं शुभम्

अशा रीतीने ते दोन्ही भूमिपाल परस्पर बोलत असता, कौतुकाने भरलेले ब्राह्मण गर्त्ता-तीर्थाहून येऊन पोहोचले. शुभ असा चिरंतन गुरु-राजा आला आहे असे ऐकून ते तेथे जमले.

Verse 70

ततः स पार्थिवस्तेषां दत्त्वार्घं प्रांजलिः स्थितः । प्रोवाच स्वर्गवृत्तांतमास्यतामिति सादरम्

मग राजाने त्यांना अर्घ्य अर्पण केले आणि हात जोडून उभा राहिला. आदराने म्हणाला—“कृपया आसन घ्या आणि स्वर्गातील वृत्तांत सांगा.”

Verse 71

अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे यथाज्येष्ठं यथासुखम् । उपविष्टा नरेंद्रस्य चतुर्दिक्षु सुविस्मिताः । पप्रच्छुस्तं च भूपालं वार्तां ब्रह्मगृहोद्भवाम्

ते सर्व ब्राह्मण ज्येष्ठतेनुसार व सोयीप्रमाणे, फार विस्मित होऊन, राजाच्या चारही दिशांना बसले. आणि त्यांनी त्या भूपालाला ब्रह्मलोकातून उद्भवलेल्या वार्तेबद्दल विचारले.

Verse 72

यथा स तत्र निर्यात आगतश्च यथा पुरा । आलापाः पद्मयोनेश्च यथा जातास्त्वनेकशः

ते विचारू लागले—तो तेथून कसा निघून गेला आणि पूर्वीप्रमाणे कसा परत आला; तसेच पद्मयोनि ब्रह्मदेवाशी नानाविध किती संवाद झाले?

Verse 73

ततः कथांतमासाद्य सत्यसंधो महीपतिः । किंचिदासाद्य तं प्राह समीपस्थं बृहद्बलम्

मग कथांतास येताच सत्यसंध राजा थोडा जवळ जाऊन, जवळ उभ्या असलेल्या बृहद्बलास म्हणाला।

Verse 74

मया इष्टं मखैश्चित्रैरनेकैर्भूरिदक्षिणैः । दानानि च विचित्राणि येषां संख्या न विद्यते

मी अनेक सुंदर व विचित्र यज्ञ केले, त्यांत भरपूर दक्षिणा दिली; तसेच नानाविध दाने दिली—ज्यांची संख्या मोजता येत नाही।

Verse 75

एकदाहं गतः पुत्र चमत्कारपुरोत्तमे । दृष्टं मया पुरं तच्च समंताद्ब्राह्मणैवृतम्

एकदा, पुत्रा, मी चमत्कार नावाच्या उत्तम नगरात गेलो; ते नगर मी पाहिले, जे सर्व बाजूंनी ब्राह्मणांनी वेढलेले होते।

Verse 76

जपस्वाध्यायसंपन्नैरग्निहोत्रपरायणैः । गृहस्थधर्मसंपन्नैर्लोकद्वयफलान्वितैः

ते नगर जप-स्वाध्यायाने संपन्न, अग्निहोत्रात तत्पर, गृहस्थधर्मात निपुण—आणि उभय लोकांचे फल धारण करणाऱ्या जनांनी परिपूर्ण होते।

Verse 77

ततश्च चिंतितं चित्ते स वन्यो मम पूर्वजः । येनैषोपार्जिता कीर्तिः शाश्वती क्षयवर्जिता

तेव्हा मी अंतःकरणात विचार केला—‘माझे ते पूर्वज खरोखर उदार व श्रेष्ठ होते; ज्यांच्यामुळे ही कीर्ती प्राप्त झाली—शाश्वत, क्षयरहित व अविनाशी।’

Verse 78

तस्मादहमपि स्थाप्य पुरमीदृक्समुच्छ्रितम् । ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तत्कीर्तिपरिवृद्धये

म्हणून मीही अशी उन्नत नगरी स्थापून, त्या कीर्तीच्या वृद्धीसाठी ती ब्राह्मणांना दान देईन।

Verse 79

एवं चितयमानस्य मम नित्यं महीपते । अवांतरेण संजातं ब्रह्मलोकप्रयाणकम्

हे महीपते, मी नित्य असेच चिंतन करीत होतो; इतक्यातच माझ्यासाठी ब्रह्मलोकप्रयाणाचा प्रसंग उद्भवला।

Verse 80

एतदेकं हि मे चित्ते पश्चात्तापकरं स्थितम् । नान्यत्किंचिन्महीपाल कृतकृत्यस्य सर्वतः

हे महीपाल, माझ्या चित्तात फक्त हेच एक पश्चात्तापकारक राहिले; याखेरीज सर्वथा कृतकृत्य असूनही माझे काहीच अपूर्ण नव्हते।

Verse 81

तस्मात्प्रार्थय विप्रेंद्रान्कांश्चिदेषां महात्मनाम् । येन यच्छामि सुस्थानं कृत्वा तेभ्यस्तवाज्ञया

म्हणून या महात्मा श्रेष्ठ ब्राह्मणांपैकी काहींना आपण विनंती करा, जेणेकरून आपल्या आज्ञेने मी त्यांच्यासाठी उत्तम निवासस्थान करून ते त्यांना अर्पण करू शकेन।

Verse 82

ततः स प्रार्थयामास तदर्थं ब्राह्मणोत्तमान् । ममोपरि दयां कृत्वा क्रियतां भोः परिग्रहः

त्यानंतर त्याने त्या हेतूसाठी श्रेष्ठ ब्राह्मणांना विनविले— “हो महोदयांनो, माझ्यावर दया करून कृपया हा परिग्रह (दान) स्वीकारावा।”

Verse 83

अस्य भूपस्य सद्भक्त्या यच्छतः पुरमुत्तमम् । अहं वः पालयिष्यामि सर्वे मद्वंशजाश्च ते

“हा राजा सद्भक्तीने तुम्हाला उत्तम नगर देत आहे; मी तुमचे सर्वांचे रक्षण करीन, आणि तुम्ही सर्व माझ्या वंशज ठराल।”

Verse 84

ततः कांश्चित्सुकृच्छ्रेण समानीय बृहद्बलः । राज्ञे निवेदयामास एतेभ्यो दीयतामिति

मग बृहद्बलाने मोठ्या कष्टाने काही लोकांना जमवून राजाला निवेदन केले— “हे यांनाच द्यावे।”

Verse 85

ततः प्रक्षाल्य सर्वेषां पादान्स पृथिवीपतिः । सत्यसंधो ददौ तेभ्यः पुरार्थं भूमिमुत्तमाम्

त्यानंतर सत्यसंध पृथ्वीपतीने सर्वांचे पाय धुऊन नगर-स्थापनेसाठी त्यांना उत्तम भूमी दिली।

Verse 86

बृहद्बलस्य चादेशं ददौ संप्रस्थितः स्वयम् । त्वयैतद्योग्यतां नेयं पुरं परपुरंजय

आणि तो स्वतः निघताना बृहद्बलाला आज्ञा देऊन म्हणाला— “हे परपुरंजया, तू या नगराला योग्य व्यवस्था व पात्रता प्राप्त करून दे।”

Verse 87

गत्वा च स तया सार्धं तत्क्षेत्रं हाटकेश्वरम् । तल्लिंगं प्राप्य संहृष्टश्चिरं तेपे तपस्ततः

तो तिच्यासह त्या पवित्र हाटकेश्वर-क्षेत्री गेला. त्या लिंगाचे दर्शन होताच तो हर्षित झाला आणि तेथे दीर्घकाळ तपश्चर्या केली.

Verse 88

सापि कर्णोत्पला प्राप्य किंचित्पुण्यं जलाशयम् । तपस्तेपे प्रतिष्ठाप्य गौरीं श्रद्धासमन्विता

तीही—कर्णोत्पला—एका पुण्यदायक जलाशयास पोहोचली. तेथे गौरीची प्रतिष्ठापना करून श्रद्धायुक्त होऊन तपश्चर्या करू लागली.

Verse 89

एतस्मिन्नंतरे राजा कालधर्ममुपागतः । आनर्ताधिपतिर्युद्धे हतः पुत्रैः समन्वितः

याच दरम्यान राजा कालधर्मास (मृत्यूस) प्राप्त झाला. आनर्ताचा अधिपती पुत्रांसह युद्धात मारला गेला.

Verse 90

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे गर्तातीर्थसमुद्भवाः । सत्यसंधं समभ्येत्य प्रोचुर्दुःखसमन्विताः

मग गर्तातीर्थाशी संबंधित ते सर्व ब्राह्मण सत्यसंधाजवळ आले आणि दुःखाने भरून बोलू लागले.

Verse 91

परिग्रहः कृतोऽस्माभिः केवलं पृथिवीपते । न च किंचित्फलं जातं वृत्तिजं नः पुरोद्भवम्

“हे पृथ्वीपते! आम्ही केवळ औपचारिक परिग्रह केला; पण काहीच फल झाले नाही, नगरातून मिळणारी आमची उपजीविकाही निर्माण झाली नाही.”

Verse 92

तस्मात्कुरु स्थितिं त्वं च स्वधर्मपरिवृद्धये । येन तद्वर्तनोपायो ह्यस्माकं नृपसत्तम

म्हणून, हे नृपश्रेष्ठा, स्वधर्मवृद्धीसाठी तू स्थिर व्यवस्था कर; ज्यायोगे आम्हांस उपजीविकेचा व योग्य आचरणाचा उपाय उत्पन्न होईल।

Verse 93

सत्यसंध उवाच । आनर्त्ताधिपतिश्चाहं सत्यसंध इति स्मृतः । मम कर्णोत्पलानाम सुतेयं दयिता सदा । सोहमस्याः प्रदानार्थं ब्रह्मलोकमितो गतः । प्रष्टुं पितामहं देवं स्थितस्तत्र मुहूर्तवत्

सत्यसंध म्हणाला—मी आनर्ताचा अधिपती असून ‘सत्यसंध’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. माझी कर्णोत्पला नावाची सदैव प्रिय कन्या आहे. तिचे कन्यादान करण्यासाठी मी येथून ब्रह्मलोकास गेलो, पितामह देव ब्रह्म्याला विचारण्यासाठी, आणि तेथे जणू क्षणभरच थांबलो।

Verse 94

सत्यसन्ध उवाच । संन्यस्तोऽहं द्विजश्रेष्ठा वृत्तिं कर्तुं न च क्षमः । यदि मे स्यात्पुमान्कश्चिदन्वयेऽपि न संशयः

सत्यसंध म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठांनो, मी संन्यास घेतला आहे; संसाराची वृत्ती चालविण्यास मी समर्थ नाही. माझ्या वंशात एखादा पुरुष वारस असता तर—यात संशय नाही।

Verse 95

तस्माद्व्रजथ हर्म्यं स्वं प्रसादः क्रियतां मम । अभाग्यैर्भवदीयैश्च हतो राजा बृहद्बलः

म्हणून तुम्ही आपल्या प्रासादात परत जा; माझ्यावर कृपा करा. तुमच्या जनांशी संबंधित दुर्दैव आणि माझ्या अभाग्यामुळे राजा बृहद्बल मारला गेला आहे।

Verse 96

एवमुक्ताश्च ते विप्रा मत्वा तथ्यं च तद्वचः । स्वस्थानं त्वरिता जग्मुः सोऽपि चक्रे तपश्चिरम्

असे सांगितल्यावर ते ब्राह्मण त्याचे वचन सत्य मानून त्वरेने आपल्या स्थानी गेले; आणि त्यानेही दीर्घकाळ तप केले।

Verse 125

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सत्यसन्धनृपतिवृत्तान्तवर्णनंनाम पंचविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील षष्ठ नागरखण्डात, श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘सत्यसंध नृपतीचा वृत्तान्त-वर्णन’ नावाचा एकशे पंचविसावा अध्याय समाप्त झाला।