Adhyaya 171

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो महामुनिः । तां शक्तिं व्यर्थतां प्राप्तां ज्ञात्वा कोपसमन्वितः

सूत म्हणाले—त्याच वेळी महामुनी विश्वामित्रांनी आपली शक्ती निष्फळ झाली असे जाणून क्रोधाने भरून गेले।

Verse 2

मुमोच तद्वधार्थाय ब्रह्मास्त्रं सोऽभिमंत्रितम् । तस्य संहितमात्रस्य प्रस्वनः समजायत

त्या वधासाठी त्यांनी मंत्रसिद्ध ब्रह्मास्त्र सोडले; त्याचे संधान होताच भयंकर नाद उत्पन्न झाला।

Verse 3

ततश्चोल्काः प्रभूताश्च प्रयांति च नभस्तलात् । ततः कुन्ताः शक्तयश्च तोमराः परिघास्तथा

तेव्हा आकाशमंडळातून असंख्य ज्वलंत उल्का धावू लागल्या; त्यानंतर क्रमाने कुंत, शक्ती, तोमर आणि परिघ (लोखंडी दंड) प्रकट झाले।

Verse 4

भिंडिपाला गदाश्चैव खड्गाश्चैव परश्वधाः । बाणाः प्रासाः शतघ्न्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः

भिंडिपाल व गदा, खड्ग व परशु—बाण, प्रास आणि शतघ्नीही—प्रथम शेकड्यांनी, मग हजारोंनी फेकल्या गेल्या।

Verse 5

वसिष्ठोऽपि परिज्ञाय प्रेषितं गाधिसूनुना । ब्रह्मास्त्रं मृत्यवे तेन शुचिर्भूत्वा ततः परम्

वसिष्ठांनीही ओळखले की गाधिपुत्र (विश्वामित्र) यांनी मृत्यूसाठी ब्रह्मास्त्र सोडले आहे; ते प्रथम शुद्ध झाले आणि मग त्याचे शमन करण्यास पुढे निघाले।

Verse 6

इषीकां च समादाय ब्रह्मास्त्रं तत्र योजयन् । अब्रवीद्गाधिपुत्राय स्वस्त्यस्तु तव पार्श्वतः

इषीका (सरकंडा) घेऊन त्यात तेथे ब्रह्मास्त्र योजित करून त्यांनी गाधिपुत्रास म्हटले—“तुझ्या पार्श्वे स्वस्ति असो।”

Verse 7

हन्यतामस्त्रमेतद्धिमम वाक्यादसंशयम् । ततस्तेन हतं तच्च ब्रह्मास्त्रं तत्समुद्भवम्

ते म्हणाले—“हे अस्त्र निश्चयाने नष्ट होवो; माझ्या वचनाने यात संशय नाही।” मग त्यांच्या वचनबलाने ते ब्रह्मास्त्र व त्यातून उत्पन्न झालेले सर्व नष्ट झाले।

Verse 8

वज्रास्त्रं च ततो मुक्तं वज्रास्त्रेण विनाशितम् । यद्यदस्त्रं क्षिपत्येष विश्वामित्रः प्रकोपितः

मग वज्रास्त्र सोडले गेले, आणि वज्रास्त्रानेच त्याचा नाश झाला. क्रोधित विश्वामित्र जे जे अस्त्र फेकत होता,

Verse 9

तत्तद्धंति वसिष्ठस्तु मंत्रस्य च प्रभावतः । एतस्मिन्नेव काले तु क्षुभितो मकरालयः

त्या त्या सर्व अस्त्रांचा वसिष्ठांनी केवळ मंत्रप्रभावाने नाश केला. त्याच वेळी मकरालय समुद्रही क्षुब्ध झाला.

Verse 10

शीर्यंते गिरिशृंगाणि रक्तवृष्टिः परा स्थिता । प्रलयस्येव चिह्नानि संजातानि धरातले । किमकाले महानेष प्रलयः संभविष्यति

पर्वतशिखरे झडू लागली, भयंकर रक्तवृष्टी सुरू झाली. धरातलावर जणू प्रलयाचीच चिन्हे प्रकट झाली. ‘कुठल्या अकाळी हा महान प्रलय होणार?’

Verse 11

ततः पितामहं जग्मुः सर्वे देवाः सवासवाः । प्रोचुः प्रलयचिह्नानि यानि संति धरातले

मग इंद्रासह सर्व देव पितामह ब्रह्मांकडे गेले आणि धरातलावर दिसलेल्या प्रलयचिन्हांची माहिती सांगितली.

Verse 12

ततो ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा तानुवाच दिवौकसः । विश्वामित्र वसिष्ठाभ्यां युद्धमेतद्व्यवस्थितम्

तेव्हा ब्रह्मदेवांनी दीर्घ ध्यान करून स्वर्गवासियांना सांगितले— ‘हे युद्ध विश्वामित्र आणि वसिष्ठ यांच्यात निश्चित झाले आहे।’

Verse 13

दिव्यास्त्रसंभवं देवास्तेनैतद्व्याकुलं जगत्

हे देवांनो, दिव्यास्त्रांच्या उद्भवामुळे हे समस्त जगत् व्याकुळ झाले आहे।

Verse 14

तस्माद्गच्छामहे तत्र यावन्नो जायते क्षयः । सर्वेषामेव भूतानां दिव्यास्त्राणां प्रभावतः

म्हणून चला, आपला क्षय होण्यापूर्वी त्वरित तेथे जाऊ; कारण दिव्यास्त्रांच्या प्रभावाने सर्व भूतांचा विनाश संभवतो।

Verse 15

ततोऽभिगम्य ते देशं यत्र तौ मुनिसत्तमौ । विचामित्रवसिष्ठौ तौ युध्यमानौ परस्परम्

त्यानंतर ते त्या प्रदेशात पोहोचले, जिथे ते दोन मुनिश्रेष्ठ—विश्वामित्र व वसिष्ठ—परस्पर युद्ध करीत होते।

Verse 16

ततः प्रोवाच तौ ब्रह्मा साम्ना परमवल्गुना । निवर्त्यतामिदं युद्धमेतद्दिव्यास्त्रसंभवम् । यावन्न प्रलयो भावि समस्ते धरणीतले

तेव्हा ब्रह्मदेवांनी अत्यंत मधुर वाणीने त्या दोघांना म्हटले—‘दिव्यास्त्रांपासून उत्पन्न झालेले हे युद्ध थांबवा, संपूर्ण धरणीतलावर प्रलय येण्यापूर्वी।’

Verse 17

वसिष्ठ उवाच । नाहमस्त्रं प्रयुंजामि विश्वामित्रवधेच्छया । आत्मरक्षाकृते देव अस्त्रमस्त्रेण शामयन्

वसिष्ठ म्हणाले—‘हे देव, विश्वामित्राचा वध करण्याच्या इच्छेने मी अस्त्र वापरत नाही; आत्मरक्षणासाठी मी अस्त्राला अस्त्रानेच शांत करतो।’

Verse 18

अयं मम विनाशाय केवलं चास्त्रमोक्षणम् । कुरुते निर्दयो ब्रह्मंस्तं निवारय सांप्रतम्

हा निर्दयी माझ्या विनाशासाठीच केवळ अस्त्रप्रक्षेप करीत आहे। हे ब्रह्मन्, याला आत्ताच—तत्काळ—आवरा।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । विश्वामित्र मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठं ब्राह्मणोत्तमम् । त्वं रक्ष मम वाक्येन तथा सर्वमिदं जगत्

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्रा, ब्राह्मणोत्तम वसिष्ठाचे रक्षण कर; आणि माझ्या वचनाने या सर्व जगाचेही रक्षण कर।

Verse 20

अस्त्रमोक्षविरामं त्वं ब्रह्मर्षे कुरु सत्वरम्

हे ब्रह्मर्षे, त्वरेने अस्त्रप्रयोगाचा विराम कर।

Verse 21

विश्वामित्र उवाच । न मामेष द्विजं ब्रूते कथंचित्प्रपितामह । तस्मादेष प्रकोपो मे संजातोऽस्य वधोपरि

विश्वामित्र म्हणाले—हे प्रपितामह, हा मला कशाही प्रकारे ‘द्विज’ म्हणत नाही। म्हणून याच्या वधावर माझा हा क्रोध उत्पन्न झाला आहे।

Verse 22

तस्माद्वदतु देवेश मामेष ब्राह्मणं द्रुतम् । निवारयामि येनास्त्रं यदस्योपरि संधितम्

म्हणून हे देवेश, याने त्वरेने मला ‘ब्राह्मण’ म्हणावे; मग मी याच्यावर संधान केलेले अस्त्र मागे घेईन।

Verse 23

ब्रह्मोवाच । त्वं वसिष्ठाधुना ब्रूहि विश्वामित्रं ममाज्ञया । ब्राह्मणो जायते तेन तव जीवस्य रक्षणम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे वसिष्ठा! माझ्या आज्ञेने आता तू विश्वामित्राला ब्राह्मण म्हणून घोषित कर. त्यामुळे तो ब्राह्मण मानला जाईल आणि तुझ्या जीवाचे रक्षण होईल.

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । नाहं क्षत्रियसंजातं ब्राह्मणं वच्मि पद्मज । न वधे मम शक्तोऽयं कथंचित्क्षत्रियोद्भवः

वसिष्ठ म्हणाले—हे पद्मजा (ब्रह्मा)! क्षत्रियकुळात जन्मलेल्याला मी ब्राह्मण म्हणत नाही. हा क्षत्रियजन्मा पुरुष कधीही मला वध करण्यास समर्थ नाही.

Verse 25

ब्राह्म्यं तेजो न क्षा त्त्रेण तेजसा संप्रणश्यति । एवं ज्ञात्वा चतुर्वक्त्र यद्युक्तं तत्समाचर

ब्राह्मण्य तेज क्षात्र तेजाने नष्ट होत नाही. हे चतुर्वक्त्रा! हे जाणून जे योग्य तेच करावे.

Verse 26

ब्रह्मोवाच । विश्वामित्र द्विजश्रेष्ठ त्यक्त्वा दिव्यास्त्रसंभवम् । कुरु युद्धं वसिष्ठेन नो चेच्छप्स्यामहं च ते

ब्रह्मा म्हणाले—हे विश्वामित्र, द्विजश्रेष्ठा! दिव्यास्त्रांचा आधार सोडून वसिष्ठाशी युद्ध कर; नाहीतर मीही तुला शाप देईन.

Verse 27

विश्वामित्र उवाच । दिव्यास्त्राणि च संत्यज्य मया वध्यः सुदुर्मतिः । किंचिच्छिद्रं समासाद्य त्वं गच्छ निजसंश्रयम्

विश्वामित्र म्हणाले—मी दिव्यास्त्रे सोडली तरी हा दुर्मती माझ्याच हातून वध्य आहे. थोडेसेही छिद्र मिळताच तू आपल्या आश्रयस्थानी निघून जा.

Verse 28

सूत उवाच । बाढमित्येवमुक्ता च ब्रह्मलोकं गतो विधिः । विश्वामित्रवसिष्ठौ च सरस्वत्यास्तटे स्थितौ

सूत म्हणाला—असे सांगितल्यावर विधाता ब्रह्मदेव ‘बाढम्’ असे म्हणून ब्रह्मलोकास गेले. आणि विश्वामित्र व वसिष्ठ सरस्वतीच्या तीरावरच स्थित राहिले.

Verse 171

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वसिष्ठविश्वामित्र युद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनंनामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात, वसिष्ठ-विश्वामित्र युद्धातील ‘दिव्यास्त्र-निवर्तन-वर्णन’ नामक एकशे एकाहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.