Adhyaya 18

Verse 1

। सूत उवाच । ततः सोऽपि महीपालः क्षुत्पिपामासमाकुलः । पपात धरणीपृष्ठे पद्भ्यां गत्वा वनांतरम्

सूत म्हणाले—त्यानंतर तो महीपाल भूक-तहानें व्याकुळ होऊन पायी वनाच्या अंतरात गेला आणि धरणीवर कोसळला।

Verse 2

अथाऽपश्यद्वियत्स्थानात्स त्रीन्प्रेतान्सु दारुणान् । ऊर्ध्वकेशान्सुरक्ताक्षान्कृष्णदन्तान्कृशोदरान्

तेव्हा आकाशस्थ स्थानावरून त्याने तीन अत्यंत भयंकर प्रेत पाहिले—उभे केस, रक्तवर्ण नेत्र, काळे दात आणि कृश उदर असलेले।

Verse 3

तान्दृष्ट्वा भयसंत्रस्तो विशेषेण स भूपतिः । निराशो जीविते कृच्छ्रादिदं वचनमब्रवीत्

त्यांना पाहून तो भूपती विशेषतः भयाने व्याकुळ झाला; त्या संकटात जीवनाविषयी निराश होऊन तो हे वचन बोलला।

Verse 4

के यूयं विकृताकारा मया दृष्टा न कर्हिचित् । एवंविधा नृलोकेऽत्र भ्रमता प्राग्विभीषणाः

“तुम्ही कोण, असे विकृत रूपधारी? मी तुम्हाला कधीच पाहिले नाही. असे भयंकर प्राणी या मनुष्यलोकी कसे भटकता?”

Verse 5

विदूरथो नरेन्द्रोऽहं क्षुत्पिपासातिपीडितः । मृगलिप्सुरिह प्राप्तो वने जन्तुविवर्जिते

“मी नरेन्द्र विदूरथ आहे, भूक व तहानेने अत्यंत पीडित. मृगाच्या शोधात मी येथे जन्तुविवर्जित वनात आलो आहे.”

Verse 6

ततस्तेषां तु यो ज्येष्ठो मांसादः प्रत्युवाच तम् । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः

मग त्यांच्यातील ज्येष्ठ—मांसभक्षक—त्याला उत्तर देऊ लागला; हात जोडून, विनयाने नतमस्तक होऊन तो उभा राहिला।

Verse 7

वयं प्रेता महाराज निवसामोऽत्र कानने । स्वकर्मजनिताद्दोषाद्दुःखेन महता वृताः

हे महाराज, आम्ही प्रेत आहोत व या काननात निवास करीत आहोत। स्वकर्मजन्य दोषामुळे आम्ही महान दुःखाने सर्वथा वेढलेलो आहोत।

Verse 8

अहं मांसादकोनाम द्वितीयोऽयं विदैवतः । कृतघ्नश्च तृतीयस्तु त्रयाणामेष पापकृत्

माझे नाव मांसाद. हा दुसरा विदैवतः म्हणून ओळखला जातो. तिसरा कृतघ्न; अशा रीतीने आम्ही तिघेही पापकर्मी आहोत.

Verse 9

राजोवाच । सर्वेषां देहि नां नाम जायते पितृमातृजम् । किमेतत्कारणं येन सर्वे यूयं स्वनामकाः

राजा म्हणाला—सर्व देहधाऱ्यांचे नाव आई-वडिलांपासून प्राप्त होते. मग कोणत्या कारणाने तुम्ही सर्वजण स्वतः घडविलेली नावे धारण करता?

Verse 10

तच्छ्रुत्वा प्राह मांसादः कर्मनामानि पार्थिव । मिथः कृतानि संज्ञार्थमस्माभिः स्वयमेव हि

हे ऐकून मांसाद म्हणाला—हे पार्थिव, ही कर्मांवरून पडलेली नावे आहेत; आचरणाची खूण म्हणून आम्ही परस्परांनी ती स्वतःच ठेवली आहेत.

Verse 11

शृणुष्वाऽवहितो भूत्वा सर्वेषां नः पृथक्पृथक् । कर्मणा येन संजातं प्रेतत्वमिह भूमिप

हे भूमिप, सावध होऊन ऐका; आम्हा सर्वांचे—एकेक करून—ज्या कर्मांमुळे येथे प्रेतत्व आले ते मी सांगतो.

Verse 12

वयं हि ब्राह्मणा जात्या वैदिशाख्ये पुरे नृप । देवरातस्य विप्रस्य गृहे जाता महात्मनः

हे नृपा! आम्ही जन्मतः ब्राह्मण; वैदिशा नावाच्या नगरीत महात्मा ब्राह्मण देवरात यांच्या घरी जन्मलो।

Verse 13

नास्तिका भिन्नमर्यादाः परदाररताः सदा । पाप कर्मरतास्तत्र शुभकर्मविवर्जिताः

तेथे आम्ही नास्तिक, मर्यादा भंग करणारे, सदैव परस्त्रीसक्त; पापकर्मात रत व शुभकर्मवर्जित झालो।

Verse 14

जिह्वालौल्यप्रसंगेन मया भुक्तं सदाऽमिषम् । तेन मे कर्मजं नाम मांसादाख्यं व्यवस्थितम्

जिभेच्या लोभामुळे मी सदैव मांसभक्षण केले; म्हणून कर्मजन्य माझे नाव ‘मांसाद’ असे निश्चित झाले।

Verse 15

द्वितीयोऽयं महाराज यस्तिष्ठति तवाऽग्रतः । अनेनाऽन्नं सदा भुक्तमकृत्वा देवतार्चनम्

हे महाराज! तुमच्या समोर उभा असलेला हा दुसरा, देवतांचे अर्चन न करता सदैव अन्न सेवन करी।

Verse 16

तेन कर्मविपाकेन प्रेतयोनिं समाश्रितः । विदैवत इति ख्यातो द्वितीयोऽयं सुपापकृत्

त्या कर्मविपाकामुळे याने प्रेतयोनीचा आश्रय घेतला; म्हणून हा दुसरा ‘विदैवत’ म्हणून प्रसिद्ध—हा महापापी आहे।

Verse 17

सदैवाऽनुष्ठिताऽनेन सुपापेन कृतघ्नता । कृतघ्नः प्रोच्यते तेन कर्मणा नृपसत्तम

या महापाप्याने सदैव कृतघ्नता आचरली. म्हणून, हे नृपश्रेष्ठा, त्या कर्मामुळेच तो ‘कृतघ्न’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 18

राजोवाच । आहारेण नृलोकेऽस्मिन्सर्वे जीवन्ति जन्तवः । युष्माकं कतमो योऽत्र प्रोच्यतां मे सविस्तरम्

राजा म्हणाला—या मनुष्यलोकी सर्व प्राणी आहारानेच जगतात. तुमच्यापैकी येथे कोण विशेषतः कशामुळे पोसला जातो, ते मला सविस्तर सांगा.

Verse 19

मांसाद उवाच । भोज्यकाले गृहे यत्र स्त्रीणां युद्धं प्रवर्तते । अपि मन्त्रौषधीप्रायं प्रेता भुंजति तत्र हि

मांसाद म्हणाला—ज्या घरात जेवणाच्या वेळी स्त्रियांचा कलह सुरू होतो, तेथे मंत्र-औषधींनी सिद्ध केलेले अन्नही प्रेतच भोगतात.

Verse 20

भुज्यते यत्र भूपाल वेंश्वदेवं विना नरैः । पाकस्याग्रमदत्त्वा च प्रेता भुंजति तत्र च

हे भूपाला, जिथे लोक वैश्वदेव न करता जेवतात आणि शिजलेल्या अन्नाचा पहिला भाग अर्पण करत नाहीत, तिथेही प्रेत भुंजतात.

Verse 21

रात्रौ यत्क्रियते श्राद्धं दानं वा पर्ववर्जितम् । तत्सर्वं नृपशार्दूल प्रेतानां भोजनं भवेत्

हे नृपशार्दूला, रात्री जे श्राद्ध किंवा दान केले जाते, अथवा पर्व न पाळता केले जाते—ते सर्व प्रेतांचे भोजन ठरते.

Verse 22

यस्मिन्नो मार्जनं हर्म्ये क्रियते नोपलेपनम् । न मांगल्यं च सत्कारः प्रेता भुंजति तत्र हि

ज्या घरात झाडू घातली जाते, पण लिंपण-पुतण होत नाही; तसेच जिथे मांगल्याचार व अतिथी-सत्कार नाही—तेथे खरोखर प्रेत भोग करतात।

Verse 23

भिन्नभाण्डपरित्यागो यत्र न क्रियते गृहे । न च वेदध्वनिर्यत्र प्रेता भुञ्जंति तत्र हि

ज्या घरात फुटकी भांडीकुंडी टाकून दिली जात नाहीत, आणि जिथे वेदध्वनी ऐकू येत नाही—तेथे खरोखर प्रेत भोग करतात।

Verse 24

यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं क्रियाहीनं च वा नृप । तथा रजस्वलादृष्टं तदस्माकं प्रजायते

हे नृपा! जे श्राद्ध दक्षिणाविहीन किंवा विधिक्रियाहीन असते, तसेच रजस्वला स्त्रीच्या दर्शनाने दूषित होते—ते श्राद्ध आमच्या (प्रेतांच्या) वाट्याला जाते।

Verse 25

हीनांगा ह्यधिकांगा वा यस्मिञ्च्छ्राद्धे द्विजातयः । भुंजते वृषलीनाथास्तदस्माकं प्रजायते

ज्या श्राद्धात हीनांग किंवा अधिकांग (अयोग्य) द्विज भोजन करतात, आणि जे अनुचित आसक्ती/संगतीच्या अधीन असतात—ते श्राद्ध आमच्या (प्रेतांच्या) वाट्याला जाते।

Verse 26

अतिथिर्यत्र संप्राप्तः श्राद्धकाल उपस्थिते । अपूजितो गृहाद्याति तच्छ्राद्धं प्रेततृप्तिदम्

श्राद्धकाळी अतिथी आला असता, पूजन-सत्कार न करता तो घरातून निघून गेला—तर ते श्राद्ध प्रेतांना तृप्त करणारे ठरते।

Verse 27

किं वा ते बहुनोक्तेन शृणु संक्षेपतो नृप । अस्माकं भोजनं नित्यं यत्त्वं श्रुत्वा विगर्हसि

अधिक बोलून काय उपयोग? हे नृप, संक्षेपाने ऐक—आमचे नित्य भोजन तेच आहे, जे ऐकून तू निंदा करतोस.

Verse 28

यदन्नं केशसूत्रास्थिश्लेष्मादिभिरुपप्लुतम् । हीनजात्यैश्च संस्पृष्टं तदस्माकं प्रजायते

केस, सूत, हाड, श्लेष्म इत्यादींनी दूषित झालेले आणि हीन जात मानल्या गेलेल्यांनी स्पर्श केलेले अन्न—तेच आमच्या वाट्याला येते.

Verse 29

राजोवाच । केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं जायते नृणाम् । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व मांसाद मम पृच्छतः

राजा म्हणाला—मनुष्यांना प्रेतत्व कोणत्या कर्मविपाकाने प्राप्त होते? हे मांसभक्षक, मी विचारतो आहे; सर्व मला सविस्तर सांग.

Verse 32

परदाररतश्चैव परवित्तापहारकः । परापवादसंतुष्टः स प्रेतो जायते नरः

जो परस्त्रीसक्त असतो, परधनाचा अपहार करतो आणि परनिंदेतच संतुष्ट राहतो—तो नर प्रेत म्हणून जन्मतो.

Verse 33

कन्यां यच्छति वृद्धाय नीचाय धनलिप्सया । कुरूपाय कुशीलाय स प्रेतो जायते नरः

जो धनलोभाने आपल्या कन्येचा विवाह वृद्ध, नीच, कुरूप व कुकर्मी पुरुषाशी लावतो—तो नर प्रेत म्हणून जन्मतो.

Verse 34

कुले जातां विनीतां च धर्मपत्नीं सुखोच्छ्रिताम् । यस्त्यजेद्दोषनिर्मुक्तां स प्रेतो जायते नरः

जो उत्तम कुळात जन्मलेली, विनयशील, धर्मपत्नी व सुखसमृद्ध, दोषरहित पत्नीचा त्याग करतो, तो मनुष्य प्रेतयोनीत जन्म घेतो.

Verse 35

देवस्त्रीगुरुवित्तानि यो गृहीत्वा न यच्छति । विशेषाद्ब्राह्मणस्वं च स प्रेतो जायते नरः

जो देव, स्त्री किंवा गुरु यांचे धन घेऊन परत देत नाही—विशेषतः ब्राह्मणाचे द्रव्य—तो मनुष्य प्रेतयोनीत जन्म घेतो.

Verse 36

परव्यसनसंतुष्टः कृतघ्नो गुरुतल्पगः । दूषको देवविप्राणां स प्रेतो जायते नरः

जो परक्याच्या दुःखात आनंद मानतो, कृतघ्न आहे, गुरुतल्पगामी आहे आणि देव व ब्राह्मणांची निंदा करतो—तो मनुष्य प्रेतयोनीत जन्म घेतो.

Verse 37

दीयमानस्य वित्तस्य ब्राह्मणेभ्यः सुपापकृत् । विघ्नमारभते यस्तु स प्रेतो जायते नरः

ब्राह्मणांना दिल्या जाणाऱ्या दानधनात जो महापापी अडथळा आणतो, तो मनुष्य प्रेतयोनीत जन्म घेतो.

Verse 38

शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि । स प्रेतो जायते राजन्यद्यपि स्यात्षडंगवित्

हे राजन्, शूद्राकडून मिळालेल्या अन्नासह पोटात असताना ब्राह्मण मरण पावला, तर तो प्रेतयोनीत जन्म घेतो—जरी तो षडंगवेदज्ञ असला तरीही.

Verse 39

कुलदेशोचितं धर्मं यस्त्यक्त्वाऽन्यत्समाचरेत् । कामाद्वा यदि वा लोभात्स प्रेतो जायते नरः

जो मनुष्य कुल-देशोचित धर्म सोडून कामाने वा लोभाने अन्य आचरण करतो, तो प्रेतयोनीत जन्म घेतो।

Verse 40

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया पार्थिवसत्तम । येन कर्मविपाकेन प्रेतः संजायते नरः

हे राजश्रेष्ठा! कर्मविपाकामुळे मनुष्य कसा प्रेत होऊन जन्मतो, ते सर्व मी तुला सविस्तर सांगितले आहे।

Verse 41

राजोवाच । कृतेन कर्मणा येन न प्रेतो जायते नरः । तन्मे कीर्तय मांसाद विस्तरेण विशेषतः

राजा म्हणाला: ‘कोणत्या कर्मांनी मनुष्य प्रेत होत नाही? हे मांसाद! ते मला विशेषतः सविस्तर व स्पष्ट सांग.’

Verse 42

मांसाद उवाच । मातृवत्परदारान्यः परद्रव्याणि लोष्टवत् । यः पश्यत्यात्मवज्जंतून्न प्रेतो जायते नरः

मांसाद म्हणाला: ‘जो परस्त्रीला मातेसमान, परधनाला मातीच्या ढेकळासमान आणि सर्व प्राण्यांना आत्म्यासमान पाहतो, तो मनुष्य प्रेत होत नाही.’

Verse 43

अन्नदानपरो नित्यं विशेषेणातिथिप्रियः । स्वाध्यायव्रतशीलो यो न प्रेतो जायते नरः

जो नित्य अन्नदानात तत्पर असतो, विशेषतः अतिथींचा प्रिय सत्कार करतो, आणि स्वाध्याय व व्रतांत शीलवान असतो—तो मनुष्य प्रेत होत नाही।

Verse 44

समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः । समो मानापमानेषु न प्रेतो जायते नरः

जो शत्रू व मित्र यांमध्ये समभाव ठेवतो, मातीचा ढेकूळ, दगड व सोने समान मानतो, आणि मान-अपमानात सम राहतो—तो मनुष्य प्रेतयोनीत जन्म घेत नाही।

Verse 46

यूकामत्कुणदंशादीन्सर्वसत्त्वानि यो नरः । पुत्रवत्पालयेन्नित्यं न प्रेतो जायते नरः

जो उवा, ढेकूण व चावणारे कीटक इत्यादी सर्व सजीवांचे आपल्या पुत्राप्रमाणे नित्य पालन-रक्षण करतो—तो मनुष्य प्रेतयोनीत जन्म घेत नाही।

Verse 47

सदा यज्ञक्रियोपेतः सदा तीर्थपरायणः । शास्त्रश्रवणसंयुक्तो न प्रेतो जायते नरः

जो सदैव यज्ञादि पवित्र कर्मांत रत असतो, सदैव तीर्थपरायण असतो, आणि शास्त्रश्रवणाने युक्त असतो—तो मनुष्य प्रेतयोनीत जन्म घेत नाही।

Verse 48

वापीकूपतडागानामारामाणां विशे षतः । आरोपकः प्रपाणां च न प्रेतो जायते नरः

जो बावडी, विहीर व तळ्यांचे निर्माण करवितो, विशेषतः उद्याने लावतो, आणि पाणपोई (प्रपा) स्थापतो—तो मनुष्य प्रेतयोनीत जन्म घेत नाही।

Verse 49

दानधर्मप्रवृत्तानां धर्ममार्गा नुयायिनाम् । प्रोत्साहं वर्धयेद्यस्तु न प्रेतो जायते नरः

जो दानधर्मात प्रवृत्त असणाऱ्यांचा व धर्ममार्गाचे अनुयायी असणाऱ्यांचा उत्साह वाढवितो—तो मनुष्य प्रेतयोनीत जन्म घेत नाही।

Verse 50

गत्वा गयाशिरः पुण्यमेकैकस्य पृथक्पृथक् । श्राद्धं देहि महीपाल त्रयाणामपि सादरम्

हे महीपाल! पुण्य गयाशिर तीर्थास जाऊन, प्रत्येकासाठी वेगवेगळे श्राद्ध कर; आणि त्या तिघांसही सादर विधिपूर्वक पिंडदान कर।

Verse 51

प्रेतत्वं याति येनेदं त्वत्प्र सादात्सुदारुणम् । नाऽन्यथा मुक्तिरस्माकं भविष्यति कथंचन

तुझ्या कृपेने ही अत्यंत दारुण अवस्था प्रेतत्वास आली आहे; अन्यथा आमची मुक्ती कधीही कोणत्याही प्रकारे होणार नाही।

Verse 52

राजोवाच । ईदृग्जातिस्मृतिर्यस्यां प्रेतयोनौ च खे गतिः । धर्माधर्मपरिज्ञानं तच्च कस्मात्प्रनिंदसि

राजा म्हणाला— ‘प्रेतयोनीत अशी जन्मस्मृती, आकाशात गती, आणि धर्माधर्माचे ज्ञान आहे; मग तू या अवस्थेची निंदा का करतोस?’

Verse 53

मांसाद उवाच । प्रेतयोनिरियं राजन्नवमी देवसंज्ञिता । गुणत्रयसमायुक्ता शेषैर्दोषैः समंततः

मांसाद म्हणाला— ‘हे राजन्! ही प्रेतयोनी “नवमी” म्हणून ओळखली जाते आणि “देव” अशीही संज्ञा आहे. ती त्रिगुणयुक्त आहे; पण इतर दोषांनी सर्व बाजूंनी वेढलेली आहे.’

Verse 54

एका जातिस्मृतिः सम्यगस्यामेवप्रजायते । खेचरत्वं तथैवान्यद्धर्माधर्मविनिश्चयः

याच अवस्थेत तीन विशेष गुण उत्पन्न होतात— खरी जन्मस्मृती, आकाशात संचार करण्याची शक्ती, आणि धर्माधर्माचा स्पष्ट निर्णय।

Verse 55

एतद्गुणत्रयं प्रोक्तं प्रेतयोनौ नृपोत्तम । दोषानपि च ते वच्मि ताञ्च्छृणुष्व समाहितः

हे नृपोत्तम! प्रेतयोनीविषयी हे तीन गुण सांगितले आहेत. आता तिचे दोषही सांगतो—समाधानी चित्ताने ऐक.

Verse 56

यदि तावद्वनादस्माद्यामोन्यत्र वयं नृप । अदृष्टमुद्गराघातैर्नूनं हन्यामहे ततः

हे नृपा! आम्ही या वनातून बाहेर दुसरीकडे जाऊ पाहिले तर, निश्चयच तेथे अदृश्य गदा-प्रहारांनी आम्ही मारले जातो.

Verse 57

तथा धर्मक्रियाः सर्वा मानुषाणामुदाहृताः । न प्रेतानां न देवानां नान्येषां मानुषं विना

तसेच सर्व धर्मक्रिया मनुष्यांसाठीच सांगितल्या आहेत; प्रेतांसाठी नाहीत, देवांसाठी नाहीत, इतरांसाठीही नाहीत—मानवदेहावाचून नाही.

Verse 58

पश्यामो दूरतो राजञ्जलपूर्णाञ्जला शयान् । पिपासाकुलिताः श्रांता भास्करे वृषसंस्थिते

हे राजन्! दूरून आम्ही पाहतो—काही जण जलाने भरलेल्या अंजली करून पडलेले; तहानेने व्याकुळ, थकलेले—भास्कर वृषराशीत असताना.

Verse 59

गच्छामः संनिधौ तेषां यदि पार्थिवसतम । अदृष्टमुद्गराघातैर्वयं हन्यामहे ततः

हे पार्थिवश्रेष्ठ! आम्ही त्यांच्या जवळ गेलो तर, तेथेही अदृश्य गदा-प्रहारांनी आम्ही मारले जातो.

Verse 60

तथा रसवती सिद्धाः पश्यामो दूरसंस्थिताः । क्षुधाविष्टा गृहस्थानां गृहेषु विविधा नृप

हे नृपा! तसेच आम्ही दूरून गृहस्थांच्या अनेक घरांत सिद्ध झालेली रसाळ, स्वादिष्ट अन्नपदार्थ पाहतो; तरीही आम्ही नानाप्रकारे भुकेने ग्रासलेलेच राहतो।

Verse 61

तथा सुफलिनो वृक्षान्कलपक्षिभिरावृतान् । स्निग्धान्सच्छाययोपेतान्सेवितुं न लभामहे

तसेच फळांनी लगडलेली, पक्ष्यांच्या थव्यांनी वेढलेली, हिरवीगार व मनोहर छायायुक्त अशी झाडे असतानाही त्यांच्या सान्निध्यात विसावा घेण्याचा योग आम्हाला मिळत नाही।

Verse 62

किंवा ते बहुनोक्तेन यद्यत्कर्म विगर्हितम् । क्लेशदं च तदस्माकं स्वयमेवोपतिष्ठते

अधिक बोलून काय उपयोग? जे जे कर्म निंद्य व क्लेशदायक आहे, तेच आमच्याकडे आपोआप येऊन उभे राहते।

Verse 63

न च्छिद्रेण विनाऽस्माकं प्राणयात्रा प्रजायते । न जलानि न च च्छाया न यानं न च वाहनम्

कुठलाही ‘आधार-छिद्र’ (आश्रय) नसल्यास आमची प्राणयात्रा चालत नाही। आमच्यासाठी ना पाणी आहे, ना सावली, ना यान, ना वाहन।

Verse 64

एतस्मात्कारणान्नित्यं भ्रमामश्छिद्रहेतवे । प्राप्ते रात्रिमुखे राजन्न प्रातर्न च वासरे

याच कारणामुळे आम्ही नित्य ‘उपाय-छिद्र’ शोधीत भटकत राहतो. हे राजन्! रात्रि जवळ येताच आमच्यासाठी ना सकाळ उरते, ना दिवस।

Verse 65

यत्त्वं शंससि चाऽस्माकं खेचरत्वं महीपते । व्यर्थं तदपि न श्रेयः शृणु तत्रापि कारणम्

हे महीपते! तू आमच्या ‘खेचरत्वा’ची जी स्तुती करतोस, तेही व्यर्थ आहे व खरे श्रेय देणारे नाही. त्याचे कारणही ऐक.

Verse 66

क्रियते खेचरत्वेन किंकिं धर्मं विनिश्चयैः । यतो न सिध्यते मोक्षो जाति स्मृत्यादिकं तथा

फक्त ‘खेचरत्वा’ने निश्चयपूर्वक कोणता धर्म साध्य होतो? कारण त्याने मोक्ष सिद्ध होत नाही, तसेच जन्मस्मृती इत्यादीही होत नाहीत.

Verse 67

तस्माद्दोषादिमे राजन्गुणा यद्यपि कीर्तिताः । प्रेतानां यान्समाश्रित्य काचित्सिद्धिर्न जायते

म्हणून, हे राजन्, हे ‘गुण’ जरी कीर्तिले गेले तरी त्या दोषामुळे जे प्रेत त्यांचा आश्रय करतात त्यांना कोणतीही खरी सिद्धी होत नाही.

Verse 68

विषादो जायते भूयो गुणैरेतैर्नराधिप । अशक्ताः प्रेतयोगाद्वै सर्वस्य शुभकर्मणः

हे नराधिप! या ‘गुणां’मुळे उलट अधिकच विषाद वाढतो; कारण प्रेतयोगामुळे आम्ही सर्व शुभकर्म करण्यास असमर्थ होतो.

Verse 69

राजोवाच यदि यास्यामि भूयोऽहं गृहमस्मान्महावनात् । तत्करिष्यामि सर्वेषां गयाश्राद्धमसंशयम्

राजा म्हणाला—जर मी या महावनातून पुन्हा घरी परत गेलो, तर निःसंशय मी या सर्वांचे गयाश्राद्ध करीन.

Verse 70

तारयिष्यामि सर्वांश्च सर्वपापैः प्रयत्नतः । अप्यात्मदेहदानेन सत्येनात्मानमालभे

मी प्रयत्नपूर्वक सर्वांना सर्व पापांपासून तारून नेईन। सत्याची शपथ घेऊन, देहदान करूनही, या संकल्पास मी स्वतःला अर्पण करीन।

Verse 71

यस्माद्धृद्गतशंका मे हृता युष्माभिरद्य वै । येन तत्प्राप्य युष्माकमुपकारं करोम्यहम्

आज तुम्ही माझ्या हृदयातील शंका निश्चयाने दूर केलीत. म्हणून आता उपाय मिळाल्यावर, तुमच्या उपकाराचा प्रत्युपकार मी करीन।

Verse 72

मांसाद उवाच । इतः स्थानान्महाराज नातिदूरे जलाशयः । अस्ति नानाद्रुमोपेतश्चित्ताह्लादकरः परः

मांसाद म्हणाला—महाराज, येथून फार दूर नाही असा एक जलाशय आहे. तो नानाविध वृक्षांनी शोभलेला, मनाला परम आनंद देणारा आहे।

Verse 73

तस्मादुदङ्मुखो गच्छ यत्र ते जलपक्षिणः । दृश्यंते व्योममार्गेण प्रगच्छतः समंततः

म्हणून उत्तराभिमुख होऊन त्या ठिकाणी जा, जिथे ते जलपक्षी दिसतात. ते आकाशमार्गाने जात, सर्व बाजूंनी उडताना दिसतील।

Verse 74

सूत उवाच । अथासौ नृपशार्दूलः समुत्थाय शनैःशनैः । सौम्यां दिशं समुद्दिश्य प्रतस्थे स तु दुःखितः

सूत म्हणाला—मग तो नृपशार्दूल हळूहळू उठला. सौम्य उत्तर दिशेकडे मार्ग धरून तो निघाला; पण तो दुःखी होता।

Verse 76

एवं प्रगच्छता तेन क्षुत्पिपासाकुलेन च । अदूरादेव संदृष्टं नीलं द्रुमकदंबकम् । भ्रममाणैर्बकैर्हंसैः सारसैर्मद्गुभिस्तथा

असा पुढे जात असता, क्षुधा व तृषेने व्याकुळ झालेल्या त्याने, फारसे दूर नसताना निळसर वृक्षांचा दाट कदंबवन पाहिले; त्याभोवती बगळे, हंस, सारस व मद्गु पक्षी घिरट्या घालत होते।

Verse 77

अथाऽपश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् । आश्रमं ह्रदतीरस्थं तापसैः सर्वतो वृतम्

मग त्याने मनोहर असा आश्रम पाहिला, जो सौम्य स्वभावाच्या सत्त्वांनी सेवित होता; तो सरोवराच्या तीरावर स्थित असून सर्व बाजूंनी तापसांनी वेढलेला होता।

Verse 78

पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवेष्टितम् । विचित्रैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः

तो आश्रम सर्व बाजूंनी फुलांनी व फळांनी बहरलेल्या वृक्षांनी वेढलेला होता आणि श्रेष्ठ पक्ष्यांच्या विविध मधुर किलबिलाटाने निनादत होता।

Verse 79

तत्रापश्यन्नगाधस्तात्तपस्विगणसेवितम् । शिवधर्मपरं शांतं जैमिनिं मुनिसत्तमम्

तेथे, हे प्रिय, त्याने मुनिश्रेष्ठ जैमिनींना पाहिले—तपस्वीगणांनी सेवित, शिवधर्मात परायण आणि अत्यंत शांत।

Verse 80

अथ गत्वा स राजेंद्रः प्रणिपत्य मुनीश्वरम् । तथान्यानपि तच्छिष्यान्निपपात धरातले

मग तो राजेंद्र तेथे जाऊन मुनीश्वरांना साष्टांग प्रणाम करून, त्या मुनिच्या इतर शिष्यांनाही भूमीवर लोटांगण घालून वंदन करू लागला।

Verse 81

ते दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वं तं राजलक्षणलक्षितम् । धूलिधूसरितांगं च भस्मावृतमिवाचलम्

त्याला—पूर्वी कधी न पाहिलेल्या—पाहून, राजलक्षणांनी युक्त, धुळीने धूसर झालेले अंग असलेला, जणू भस्माने आच्छादित पर्वत, असे त्यांना दिसले।

Verse 82

मन्यमाना महीपालं विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । प्रोचुश्च मधुरैर्वाक्यैराशीर्वादपुरःसरैः

त्याला महीपाल राजा समजून, विस्मयाने फुललेल्या डोळ्यांनी, आशीर्वाद पुढे ठेवून, ते मधुर वचनांनी त्याच्याशी बोलले।

Verse 84

पार्थिवस्येव लिंगानि दृश्यंते तव भूरिशः । न विद्मो निश्चयं तस्माद्वदागमनकारणम्

हे महाबलवान! तुझ्यावर पार्थिवासारखी राजलक्षणे स्पष्ट दिसतात; पण आम्हाला निश्चय होत नाही, म्हणून तुझ्या आगमनाचे कारण सांग।

Verse 85

अथोवाच नृपः कृच्छ्रात्पिपासा मां प्रबाधते । तस्माद्वदत पानीयं यत्पीत्वा कीर्तयाम्यहम्

मग राजा कष्टाने म्हणाला—“तहान मला फार त्रास देते. म्हणून ते पाणी कुठले ते सांगा; ते पिऊन मी त्याची कीर्ती गाईन.”

Verse 86

ततस्तैर्दर्शितं तोयं समीपे यन्महीपतेः । सोऽपि पीत्वाऽवगाह्याथ वितृष्णः समपद्यत

मग त्यांनी जवळचे ते पाणी दाखवले. राजानेही ते पिऊन आणि त्यात स्नान करून नंतर तृष्णारहित झाला।

Verse 87

ततः फलानि पक्वानि तरूणां पतितान्यधः । सुमृष्टानि समादाय भक्षयामास वांछया

त्यानंतर त्याने झाडांखाली पडलेली पिकलेली फळे उचलली, ती नीट स्वच्छ करून इच्छेनुसार भक्षण केली।

Verse 88

ततस्तृप्तिं परां प्राप्य गत्वा जैमिनिसंनिधौ । उपविष्टः प्रणम्योच्चैस्तथान्यांश्च मुनीन्क्रमात्

मग परम तृप्ती प्राप्त करून तो जैमिनीच्या सान्निध्यात गेला; प्रणाम करून बसला आणि क्रमाने इतर मुनींनाही नमस्कार केला।

Verse 89

उवाच च निजां वार्तां कृतांजलिपुटः स्थितः । स पृष्टस्तापसैः सर्वैः सुविस्मयसमन्वितैः

हात जोडून उभा राहून त्याने आपली हकीकत सांगितली; अत्यंत विस्मययुक्त सर्व तपस्वींनी त्याला प्रश्न विचारले होते।

Verse 90

विदूरथो महीपोऽहं माहिष्मत्यां कृतास्पदः । मृगलिप्सुर्वने घोरे प्रविष्टः सैनिकैः सह

मी विदूरथ नावाचा राजा, माहिष्मतीत स्थिर आहे. मृगशिकाराची इच्छा धरून मी सैनिकांसह भयंकर वनात प्रवेश केला।

Verse 91

ततो मे भ्रममाणस्य प्रणष्टाः सर्वसैनिकाः । गुल्मैरंतरिताश्चाऽन्ये न जानेऽहं कथं स्थिताः

मग मी भटकत असताना माझे सर्व सैनिक हरवले; काही जण झुडपांमुळे वेगळे पडले—ते कसे आहेत, मला माहीत नाही।

Verse 92

आसीद्धयो ममाऽधस्ताज्जात्यः सर्वगुणान्वितः । सोऽपि कर्मविपाकेन पञ्चत्वं समुपस्थितः ।ा

माझ्या खाली उत्तम जातिचा, सर्वगुणसंपन्न घोडा होता; तरीही कर्मविपाकाने तोही अंतास जाऊन पंचतत्त्वात विलीन झाला.

Verse 93

कुतस्त्वमनुसंप्राप्तो वनेऽस्मिञ्जनवर्जिते । एकाकी सुकुमारांगः पदातिः श्रमविह्वलः

तू कुठून या जनवर्जित वनात येऊन पोहोचलास? एकटा, सुकुमार देहाचा, पायी चालत चालत श्रमाने व्याकुळ दिसतोस.

Verse 94

ततस्ते तापसाः प्रोचुर्विद्महे न वयं पुरीम् । त्वां च देशं च ते राजन्कोऽयं देशश्च कीर्त्यते

मग ते तापस म्हणाले—आम्हाला नगरे माहीत नाहीत. हे राजन्, आम्हाला ना तू माहीत, ना तुझा देश; हा कोणता देश आणि कोणत्या नावाने प्रसिद्ध आहे?

Verse 95

नरेन्द्रैर्नैव नः कार्यं न दिशैर्न पुरैर्नृप । वनेचरा वयं नित्यं शिवाराधनतत्पराः

हे नृप, आम्हाला नरेन्द्रांशी काही काम नाही, ना दिशा-प्रदेशांशी, ना नगरांशी. आम्ही नित्य वनवासी असून शिवआराधनेत तत्पर असतो.

Verse 96

सर्वे शीर्णानि वृक्षाणां पुष्पाणि च फलानि च । भक्षयामोऽथ पत्राणि शरी रस्थितिहेतुना

आम्ही वृक्षांवरून गळून पडलेली फुले व फळेच खातो; आणि शरीरधारणेसाठी पानांचेही भक्षण करतो.

Verse 97

मानुषैः सह संसर्गं संभाषं च नराधिप । न कुर्मो न च पश्यामो गच्छामोऽन्यत्र दूरतः

हे नराधिप! आम्ही सामान्य मनुष्यांशी न संग करतो, न संभाषण; त्यांच्याकडे पाहतही नाही—उलट दूर अन्यत्र निघून जातो।

Verse 98

एकैकस्य तरोर्मूले दिवसं वा दिनद्वयम् । तिष्ठामो न भवेद्येन ममत्वं तत्समुद्भवम्

आम्ही प्रत्येक झाडाच्या मुळाशी एक दिवस, किंवा फार तर दोन दिवस थांबतो—जेणेकरून तिथे राहिल्याने ‘माझेपणा’ उत्पन्न होऊ नये।

Verse 99

कारणात्तव राजेंद्र निशामेतां वनस्पतौ । नेष्यामोऽन्यत्र यास्यामः प्रभा तेऽन्यत्र कानने

परंतु हे राजेंद्र! तुमच्या कारणासाठी आम्ही या वृक्षाजवळ ही रात्र घालवू. प्रभात होताच आम्ही अन्यत्र जाऊ, आणि तुमची प्रभा दुसऱ्या काननात उजळेल।

Verse 101

एकाकी पार्थिवेन्द्रोऽयं नेष्यति च कथं निशाम् । वनेऽस्मिन्मंत्रयित्वैवं ततोऽत्रैव व्यवस्थिताः

हा पार्थिवेंद्र या वनात एकटा रात्र कशी काढील?—असा विचार करून, वनात सल्लामसलत करून, ते मग इथेच स्थिर झाले।

Verse 102

तस्मादत्रैव नेष्यामः समेताः शर्वरीमिमाम् । गंतव्यं प्रातरुत्थाय ततः सर्वैर्यदृच्छया

म्हणून आपण सर्वांनी एकत्र इथेच ही रात्र घालवू. सकाळी उठल्यावर मग प्रत्येकाने यदृच्छेने पुढे निघावे।

Verse 103

एवं संवदतां तेषां भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः । अस्ताचलमनुप्राप्तः कुंकुमक्षोदसंनिभः

ते असे परस्पर बोलत असतानाच तीक्ष्ण किरणांचा भगवान सूर्य अस्ताचलास पोहोचला आणि कुंकुम-चूर्णासारखा अरुण भासू लागला।

Verse 104

अथ तास्तापसान्राजा प्रोवाच प्रणतः स्थितः । संध्याकालः समायातः सांप्रतं मुनिसत्तमाः । तस्मात्संध्याविधिः कार्यः सर्वैरेव यथोचितः

मग राजा नम्रपणे प्रणाम करून त्या तपस्वींना म्हणाला— “हे मुनिश्रेष्ठांनो, आता संध्याकाळचा काळ आला आहे; म्हणून सर्वांनी यथोचित संध्याविधी करावा।”

Verse 105

अथ ते मुनयः सर्वे स च राजा तथा द्विजाः । चक्रुः सायंतनं कर्म यथोद्दिष्टं पुरातनैः

मग ते सर्व मुनि, राजा आणि द्विज यांनी प्राचीनांनी सांगितल्याप्रमाणे सायंकालीन कर्म यथावत केले।

Verse 106

कामिभिः कामिनीलोकैः प्रियोक्तैरभिवां छिता । असत्स्त्रीभिर्विशेषेण संप्राप्ता रजनी ततः

त्यानंतर रात्र आली; ती कामी पुरुषांना व कामिनीजनांना प्रिय वचने देणारी म्हणून हवीहवीशी वाटे, विशेषतः दुराचारिणी स्त्रियांना।

Verse 107

पीयूषार्णववेलेव विषवृक्षलतेव च । उलूकैश्चक्रवाकैश्च युगपद्या विलोक्यते

ती रात्रि एकाच वेळी दोन विरुद्ध रूपांनी दिसते—जणू अमृतसागराचा किनारा आणि जणू विषवृक्षावरची वेल; उल्लू आणि चक्रवाक पक्षी दोघांनाही ती अशीच भासते।

Verse 108

उलूका राक्षसाश्चौराः कामिनः कुलटांऽगनाः । यां वांछंति सदा सोत्काः सुवृष्टिमिव कर्षुकाः

घुबड, राक्षस, चोर, कामी पुरुष आणि कुलटा स्त्रिया त्या (रात्री)ची नेहमीच उत्कंठेने इच्छा करतात—जसे शेतकरी उत्तम पावसाची आस धरतात।