Adhyaya 141

Verse 1

सूतौवाच । तथान्योऽपि हि तत्रास्ति देवो मिष्टान्नदायकः । यस्य संदर्शनादेव मिष्टान्नं लभते नरः

सूत म्हणाले—तेथे आणखी एक देव आहे, जो मिष्टान्न देणारा आहे; ज्याचे केवळ दर्शन होताच मनुष्याला मिष्टान्न-प्रसाद प्राप्त होतो.

Verse 2

आसीत्पूर्वं नृपो नाम्ना वसुसेन इति स्मृतः । आनर्त्ताधिपतिः ख्यातो बृहत्कल्पे द्विजोत्तमाः

पूर्वी वसुसेन नावाचा एक राजा होता; तो आनर्ताचा प्रसिद्ध अधिपती होता—हे द्विजोत्तमांनो—बृहत्कल्पात।

Verse 3

अत्यैश्वर्यसमायुक्तो गजवाजिरथान्वितः । जितारिपक्षस्तेजस्वी दाता भोगी जितेंद्रियः

तो अतिशय ऐश्वर्ययुक्त, गज-घोडे-रथांनी संपन्न; शत्रुपक्ष जिंकणारा, तेजस्वी, दाता, भोगसमर्थ व जितेंद्रिय होता.

Verse 4

स संक्रांतौ व्यतीपाते ग्रहणे रवि सोमयोः । पर्वकालेषु चान्येषु विविधेषु सुभक्तितः

तो संक्रांती, व्यतीपात, सूर्य‑चंद्रग्रहण तसेच इतर विविध पर्वकाळीही अत्यंत श्रद्धा‑भक्तीने पुण्यकर्मे करीत असे।

Verse 5

प्रयच्छति द्विजातिभ्यो रत्नानि विविधानि च । इंद्रनीलमहानीलविद्रुमस्फटिकादि च

तो द्विजांना नानाविध रत्ने दान देई—इंद्रनील, महानील, विद्रुम (मूंगा), स्फटिक इत्यादी।

Verse 6

माणिक्यमौक्तिकान्येव विद्रुमाणि विशेषतः । हस्त्यश्वरथयानानि वस्त्राणि विविधानि च

तो माणिक व मोती, विशेषतः मूंगे; तसेच हत्ती‑घोडे‑रथ अशी वाहने आणि नानाविध वस्त्रेही दान करी।

Verse 7

न कस्यचित्प्रदद्यात्स सस्यं ब्राह्मणसत्तमाः । अतीव सुलभं मत्वा तथा तोयं विशेषतः

परंतु, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, तो कोणालाही धान्य देत नसे—ते अत्यंत सुलभ आहे असे मानून; तसेच पाणीही, विशेषतः।

Verse 8

ततो राज्यं चिरं कृत्वा दृष्ट्वा पुत्रोद्भवान्सुतान् । कालधर्ममनुप्राप्तः कस्मिंश्चित्कालपर्यये

नंतर तो दीर्घकाळ राज्य करून, आपल्या वंशात जन्मलेल्या पुत्रांना पाहून, एका ठराविक काळपर्यायी येता कालधर्म (मृत्यू) प्राप्त झाला।

Verse 9

ततश्च मंत्रिभिस्तस्य सत्यसेन इति स्मृतः । अभिषिक्तः सुतो राज्ये वीर्योदार्यसमन्वितः

त्यानंतर मंत्र्यांनी त्याचा ‘सत्यसेन’ म्हणून प्रसिद्ध असलेला पुत्र राज्यावर अभिषिक्त केला; तो पराक्रम व उदारतेने संपन्न होता।

Verse 10

वसुसेनोऽपि संप्राप्य स्वर्गं दानप्रभावतः । दिव्यांबरधरो भूत्वा दिव्यरत्नैर्विभूषितः

दानाच्या प्रभावाने वसुसेनही स्वर्गास प्राप्त झाला; तो दिव्य वस्त्रे धारण करून दिव्य रत्नांनी विभूषित झाला।

Verse 11

सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च विमानवरमाश्रितः । बभ्राम सर्वलोकेषु स्वेच्छया क्षुत्समावृतः

अप्सरांनी सेवित आणि श्रेष्ठ विमानात आरूढ होऊन तो स्वेच्छेने सर्व लोकांत फिरत राहिला; तरीही तो भुकेने आच्छादित होता।

Verse 12

पिपासाकुलचित्तश्च मुखेन परिशुष्यता । न कंचिद्ददृशे तत्र भुंजानमपरं दिवि

तृषेने व्याकुळ मन आणि कोरड्या पडलेल्या मुखाने त्याने स्वर्गात तिथे कोणालाही खाताना वा पिताना पाहिले नाही।

Verse 13

न च पानसमासक्तं न सस्यं सलिलं न च

तिथे पानास आसक्त असा कोणीही नव्हता; ना धान्य होते, ना पाणीही होते।

Verse 14

ततो गत्वा सहस्राक्षमुवाच द्विजसत्तमाः । क्षुत्तृषावृतदेहस्तु लज्जयाऽधोमुखः स्थितः

मग तो सहस्राक्ष (इंद्र) याच्याकडे जाऊन तो श्रेष्ठ द्विजाप्रमाणे बोलला. भूक-तहान यांनी आच्छादित देह घेऊन तो लज्जेने मान खाली घालून उभा राहिला.

Verse 15

नैवात्र दृश्यते कश्चित्क्षुत्तृषापरिपीडितः । मां मुक्त्वा विबुधश्रेष्ठ तत्किमेतद्वदस्वमे

इथे मला सोडून भूक-तहानांनी पीडित असा कोणीही दिसत नाही. हे देवश्रेष्ठ, याचा अर्थ काय—ते मला सांगावे.

Verse 16

एष मे स्वर्गरूपेण नरकः समुपस्थितः । किमेतैर्भूषणैर्वस्त्रैर्विमानादिभिरेव च

माझ्यासाठी तर हा स्वर्गरूपाने आलेला नरकच आहे. या भूषणांनी, वस्त्रांनी आणि विमानादिंनी तरी काय उपयोग?

Verse 17

क्षुधा संपीड्यमानस्य स्वर्गमेतच्छचीपते । अग्नितुल्यं समुद्दिष्टं मम चित्तेऽपि वर्तते

हे शचीपते, भुकेने संपीडित झालेल्यासाठी हा स्वर्गही अग्निसमान असे सांगितले आहे; तसेच ते माझ्या चित्तातही जळत राहते.

Verse 18

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा क्षुन्न प्रबाधते । नोचेत्क्षिप सुरश्रेष्ठ रौरवे नरके द्रुतम्

म्हणून माझ्यावर प्रसाद करा, जेणेकरून भूक मला बाधू नये. नाहीतर, हे सुरश्रेष्ठ, मला त्वरित रौरव नरकात टाका.

Verse 19

इंद्रौवाच । अनर्होसि महीपाल नरकस्य त्वमेव हि । त्वया दानानि दत्तानि संख्याहीनानि सर्वदा

इंद्र म्हणाला—हे महीपाल, तू नरकास अयोग्य आहेस; खरे तर तू तिथला नाहीस. तरीही तुझी दाने नेहमीच संख्या व परिमाणाने अपुरीच राहिली.

Verse 21

तोयं सान्नं सदा दद्यादन्नं चैव सदक्षिणम् । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिमिह लोके परत्र च

जो इहलोकी व परलोकी शाश्वत तृप्ती इच्छितो, त्याने नेहमी पाणी, शिजवलेले अन्न, आणि दक्षिणेसह अन्नदान करावे.

Verse 22

तस्मात्त्वं हि क्षुधाविष्टः स्वर्गे चैव महीपते । भूषितो भूषणैः श्रेष्ठैर्विमानवरमाश्रितः

म्हणून, हे महीपते, स्वर्गातही तू क्षुधेने ग्रस्त आहेस—जरी तू श्रेष्ठ अलंकारांनी भूषित असलास आणि उत्तम विमानात आरूढ असलास तरीही.

Verse 23

राजोवाच । अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र देवौ वा मानुषोऽपि वा । क्षुत्पिपासेऽतितीव्रे मे विनाशं येन गच्छतः

राजा म्हणाला—इथे काही उपाय आहे काय? देवाने किंवा मनुष्यानेही, ज्यामुळे माझी अतितीव्र भूक व तहान नष्ट होईल?

Verse 24

इन्द्र उवाच । यदि कश्चित्सुतस्तुभ्यं विप्रेभ्यः सततं जलम् । ददाति च सदा सस्यं तत्ते तृप्तिः प्रजायते

इंद्र म्हणाला—तुझा एखादा पुत्र जर ब्राह्मणांना सतत पाणी देत राहिला आणि नेहमी धान्य/अन्नही दान करीत राहिला, तर तुझी तृप्ती उत्पन्न होईल.

Verse 25

नान्यथा पार्थिवश्रेष्ठ एकस्मिन्नपि वासरे । अदत्तस्य तव प्राप्तिः सत्यमेतन्मयोदितम्

हे राजश्रेष्ठा, हे अन्यथा होऊ शकत नाही; एक दिवसही दान न केल्यास तुला कोणतीही प्राप्ती होत नाही. हे मी सांगितलेले सत्य आहे.

Verse 26

सोऽपि भूमिपतेः पुत्रस्तव यच्छति नोदकम् । न च सस्यं द्विजातिभ्यस्त्वन्मार्गमनुसंचरन्

हे भूमिपते, तुझा तो पुत्रही पाणी देत नाही; आणि तुझ्याच मार्गाने चालत द्विजांना अन्नही देत नाही.

Verse 27

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः । ब्रह्मलोकात्स्थितौ यत्र तौ भूमिपसुरेश्वरौ

याच वेळी ब्रह्मलोकातून मुनिश्रेष्ठ नारद तेथे आले, जिथे राजा आणि देवेश्वर दोघेही थांबले होते.

Verse 28

ततः शक्रः समुत्थाय तस्मै तुष्टिसमन्वितः । अर्घं दत्त्वा विधानेन सादरं चेदमब्रवीत्

तेव्हा आनंदाने भरलेला शक्र (इंद्र) उठून उभा राहिला; विधिपूर्वक अर्घ्य देऊन आदराने हे वचन बोलला.

Verse 29

कुतः प्राप्तोऽसि विप्रेंद्र प्रस्थितः क्व च सांप्रतम् । केन कार्येण चेद्गुह्यं न तेऽस्ति वद सांप्रतम्

हे विप्रश्रेष्ठा, तू कुठून आला आहेस आणि आता कुठे प्रस्थान करीत आहेस? कोणत्या कार्यासाठी? गुप्त नसेल तर आत्ताच मला सांग.

Verse 30

नारद उवाच । ब्रह्मलोकादहं प्राप्तः प्रस्थितस्तु धरातले । तीर्थयात्राकृते शक्र नान्यदस्तीह कारणम्

नारद म्हणाले—मी ब्रह्मलोकातून आलो असून पृथ्वीवर जाण्यास निघालो आहे. हे शक्रा, तीर्थयात्रेसाठीच हे; याखेरीज येथे दुसरे कारण नाही.

Verse 31

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा स नृपो हृष्टस्तमुवाच मुनीश्वरम् । प्रसादः क्रियतां मह्यं दीनस्य मुनिपुंगव

सूत म्हणाले—हे ऐकून राजा आनंदित झाला व मुनीश्वरास म्हणाला: हे मुनिपुंगवा, मी दीन आहे; माझ्यावर कृपा करा, प्रसन्न व्हा.

Verse 32

त्वया भूमितले वाच्यो मम पुत्रो महीपतिः । आनर्त्ताधिपतिः ख्यातः सत्यसेन इति प्रभो

पृथ्वीवर तू माझ्या पुत्र राजाला—आनर्ताचा ख्यात अधिपती—‘सत्यसेन’ या नावाने संबोधावे, हे प्रभो.

Verse 33

तव तातो मया दृष्टः शक्रस्य सदनं प्रति । क्षुत्पिपासापरीतांगो दीनात्मा देवमध्यगः

मी तुझ्या पित्याला शक्राच्या सदनाकडे जाताना पाहिले—भूक-तहानाने व्याकुळ देह, दीन मन, देवांच्या मध्ये उभा होता.

Verse 34

तस्मात्पुत्रोऽसि चेन्मह्यं त्वं सत्यं परिरक्षसि । तन्मन्नाम्ना प्रयच्छोच्चैः सस्यानि सलिलानि च

म्हणून जर तू खरोखर माझा पुत्र असशील आणि सत्याचे रक्षण करशील, तर माझ्या नावाने उदार दान दे—धान्यही आणि जलही.

Verse 35

स तथेति प्रतिज्ञाय नारदो मुनिसत्तमः । अनुज्ञाप्य सहस्राक्षं प्रस्थितो भूतलं प्रति

मुनिश्रेष्ठ नारदांनी “तथास्तु” असे म्हणून प्रतिज्ञा केली. सहस्राक्ष इंद्राची अनुज्ञा घेऊन ते भूतलाकडे प्रस्थान केले.

Verse 36

ततः क्रमेण तीर्थानि भ्रममाणः स सद्द्विजः । आनर्त्तविषयं प्राप्य सत्यसेनमुपाद्रवत्

त्यानंतर तो सद्द्विज मुनि क्रमाने तीर्थे भ्रमण करीत आनर्त्त देशात पोहोचला आणि सत्यसेनाकडे गेला.

Verse 37

अथ संपूजितस्तेन सम्यग्भूपतिना मुनिः । पितुः संदेशमाचख्यौ विजने तस्य सादरम्

मग त्या धर्मनिष्ठ राजाने विधिपूर्वक पूजन केल्यावर मुनिने एकांतात आदराने त्याला पित्याचा संदेश सांगितला.

Verse 38

तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्तः सत्यसेनो महीपतिः । तं विसृज्य मुनिश्रेष्ठं पूजयित्वा विधानतः

हे ऐकून महीपति सत्यसेन शोकाने व्याकुळ झाला. मग विधिपूर्वक मुनिश्रेष्ठाचे पूजन करून त्यांना आदराने निरोप दिला.

Verse 39

ततो जनकमुद्दिश्य मिष्टान्नेन सुभक्तितः । सहस्रं ब्राह्मणेंद्राणां भोजयामास नित्यशः

त्यानंतर पित्याच्या उद्देशाने, उत्तम भक्तीने, तो नित्य मिष्टान्नाने हजारो श्रेष्ठ ब्राह्मणांना भोजन घालीत असे.

Verse 40

प्रपादानं तथा चक्रे ग्रीष्मकाले विशेषतः । त्यक्त्वान्याः सकला याश्च क्रिया धर्मसमुद्भवाः

त्याने विशेषतः ग्रीष्मकाळात प्रपा (पाणपोई) उभारल्या. इतर सर्व धर्मजन्य पुण्यकर्मे बाजूला ठेवून तो याच सेवेत तत्पर राहिला.

Verse 41

एवं तस्य महीपस्य वर्तमानस्य च द्विजाः । अनावृष्टिरभूद्रौद्रा सर्वसस्यक्षयावहा

हे द्विजांनो! त्या राजाच्या कारकीर्दीत भयंकर अनावृष्टी झाली, जी सर्व पिकांचा नाश करणारी ठरली.

Verse 42

यावद्द्वादशवर्षाणि न जलं त्रिदशाधिपः । मुमोच धरणीपृष्ठे सर्वे लोकाः क्षुधार्दिताः

बारा वर्षे देवाधिपतीने पृथ्वीवर पाणी सोडले नाही; सर्व लोक उपासमारीने पीडित झाले.

Verse 43

अत्राभावात्ततो भूयो न सस्यं संप्रयच्छति । ब्राह्मणेभ्यः समुद्दिश्य पितरं स्वं यथा पुरा

येथे पावसाअभावी भूमी पुन्हा धान्य देईना. म्हणून पूर्वीप्रमाणे पितृगणांत आपल्या पित्याला उद्देशून ब्राह्मणांना दान-अर्पण केले.

Verse 44

ततः स क्षुत्परीतांगः पिता तस्य महीपतेः । स्वप्ने प्रोवाच तं पुत्रमतीव मलिनांबरः

त्यानंतर त्या राजाचा पिता—भुकेने व्याकुळ देह व अत्यंत मळकट वस्त्रे धारण केलेला—स्वप्नात पुत्राला बोलला.

Verse 45

त्वया पुत्रेण पुत्राहं क्षुत्पिपासासमाकुलः । स्वर्गस्थोऽपि हि तिष्ठामि तस्मादन्नं प्रयच्छ वै । मन्नाम्ना तोयसंयुक्तं यदि त्वं मत्समुद्भवः

हे पुत्रा! तुझ्यामुळे मी पिता असूनही भूक-तहान यांनी व्याकुळ आहे; स्वर्गात राहूनही तसेच आहे. म्हणून, तू खरोखर माझ्यापासूनच उत्पन्न असशील तर माझ्या नावाने जलासह अन्नदान-अर्पण कर.

Verse 46

ततः शोकसमायुक्तः स नृपः स्वप्नदर्शनात् । अन्नाभावात्समं मंत्रं मंत्रिभिः स तदाकरोत्

त्यानंतर स्वप्नदर्शनामुळे शोकाकुल झालेल्या त्या राजाने, अन्नाच्या अभावामुळे, मंत्र्यांसह विचारविनिमय करून तसा निर्णय घेतला.

Verse 47

अहमाराधयिष्यामि सस्यार्थे वृषभध्वजम् । राज्ये रक्षा विधातव्या भवद्भिः सादरं सदा

मी पिकांच्या हितासाठी वृषभध्वज (भगवान् शिव) यांची आराधना करीन; तुम्ही सर्वांनी सदैव आदराने राज्याचे रक्षण करावे.

Verse 48

ततोऽत्रैव समागत्य स्थापयित्वा महेश्वरम् । सम्यगाराधयामास व्रतैश्च नियमैस्तथा

त्यानंतर तो याच ठिकाणी येऊन महेश्वर (शिव) यांची स्थापना करून, व्रत-नियमांसह विधिपूर्वक त्यांची आराधना करू लागला.

Verse 49

अथ तस्य गतस्तुष्टिं वर्षांते भगवाञ्छिवः । अब्रवीद्वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम्

वर्षाच्या अखेरीस भगवान शिव त्याच्यावर प्रसन्न झाले आणि म्हणाले—‘मी वरदाता आहे; तुला जे इच्छित आहे ते वर माग.’

Verse 51

तथा संजायता वृष्टिः समस्ते धरणीतले । येन सस्यानि जायंते सलिलानि च सांप्रतम्

मग संपूर्ण धरित्रीवर पाऊस पडला; ज्यामुळे आता पिके उगवली आणि पाणीही पुन्हा मुबलक झाले।

Verse 52

जायतां मम तातस्य स्वर्गस्थस्य महात्मनः । प्रसादात्तव संतृप्तिरक्षया सुरसत्तम

माझ्या स्वर्गस्थ महात्मा पित्याचे कल्याण होवो। हे देवश्रेष्ठा, तुझ्या प्रसादाने तुझी तृप्ती अक्षय व अव्यय राहो।

Verse 53

श्रीभगवानुवाच । भविता न चिराद्वृष्टिः प्रभूता धरणीतले । भविष्यंति तथान्नानि यानि कानि महीतले

श्रीभगवान म्हणाले—लवकरच धरित्रीवर मुबलक पाऊस पडेल। त्यानुसार भूमीवर सर्व प्रकारची अन्नधान्ये उत्पन्न होतील।

Verse 54

तस्मात्त्वं गच्छ राजेंद्र स्वगृहं प्रति सांप्रतम् । मम वाक्यादसंदिग्धमेतदेव भविष्यति

म्हणून, हे राजेंद्र, आता आपल्या घरी जा. माझ्या वचनावरून निःसंशय हेच घडेल।

Verse 55

तच्चैतन्मामकं लिंगं यत्त्वया स्थापितं नृप । प्रातरुत्थाय यः कश्चित्सम्यक्तद्वीक्षयिष्यति

आणि हे माझेच लिंग, जे तू स्थापिले आहेस, हे नृपा—जो कोणी सकाळी उठून श्रद्धेने याचे विधिपूर्वक दर्शन करील—

Verse 56

मिष्टान्नममृतस्वादु स हि नूनमवाप्स्यति । मम वाक्यान्नृपश्रेष्ठ सदा जन्मनिजन्मनि

तो निश्चयच अमृततुल्य स्वाद असलेले मिष्टान्न प्राप्त करील। माझ्या वचनाने, हे नृपश्रेष्ठा, जन्मोजन्मी हे सदैव घडेल।

Verse 57

स एवं भगवानुक्त्वा ततश्चादर्शनं गतः । सोऽपि राजा निजं स्थानं हर्षेण महतान्वितः । आजगाम चकाराथ राज्यं निहतकंटकम्

असे म्हणून भगवान् नंतर अदृश्य झाले। राजा देखील महान हर्षाने युक्त होऊन आपल्या स्थानी परत आला आणि पुढे कण्टकरहित (उपद्रवरहित) राज्य करू लागला।

Verse 58

सूत उवाच । अद्यापि कलिकालेऽत्र संप्राप्ते दारुणे युगे । यस्तं मिष्टान्नदं पश्येत्प्रातरुत्थाय भक्तितः

सूत म्हणाले—आजही या दारुण कलियुगात, जो प्रातःकाळी उठून भक्तीने त्या मिष्टान्नदाचे (मिष्टान्न देणाऱ्याचे) दर्शन करील—

Verse 59

स मिष्टान्नमवाप्नोति यदि कामयते द्विजाः । निष्कामो वा समभ्येति स्थानं देवस्य शूलिनः

हे द्विजांनो! तो इच्छा करील तर मिष्टान्न प्राप्त करतो; आणि निष्काम असेल तर शूलधारी देव (शिव) यांच्या धामास पोहोचतो।

Verse 141

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यातील “मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्यवर्णन” नामक १४१वा अध्याय समाप्त झाला।