Adhyaya 100

Verse 1

सूत उवाच । एवं भुक्त्वा स विप्रर्षिर्वांछया राममंदिरे । दत्ताशीर्निर्गतः पश्चादामंत्र्य रघुनंदनम्

सूत म्हणाले—राममंदिरात इच्छेप्रमाणे भोजन करून तो विप्रऋषी आशीर्वाद देऊन, रघुनंदन (श्रीराम) यांची रीतसर परवानगी घेऊन नंतर निघून गेला।

Verse 2

अथ याते मुनौ तस्मिन्दुर्वाससि तदंतिकात् । लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह

तो दुर्वासा मुनी तेथून निघून गेल्यावर लक्ष्मणाने खड्ग उचलून भगवान रामांना म्हटले।

Verse 3

एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय । येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा

“हे प्रभो! हे खड्ग घेऊन त्वरेने मला वध करा, ज्यायोगे तुमचे वचन सत्य ठरेल आणि पूर्वीची प्रतिज्ञा पूर्ण होईल.”

Verse 4

ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा तां प्रतिज्ञां स्वयं कृताम् । वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च

तेव्हा रामांनी काही वेळाने स्वतः केलेली ती प्रतिज्ञा आठवली—की वधाच्या हेतूने जो कोणी त्यांच्या सान्निध्यात प्रवेश करील, त्याचा वध निश्चित होईल।

Verse 5

ततोऽतिचिंतयामास व्याकुलेनांतरात्मना । बाष्पव्याकुलनेत्रश्च निःष्वसन्पन्नगो यथा

मग तो व्याकुळ अंतःकरणाने तो अतिशय चिंतन करू लागला; अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी तो सर्पासारखा निःश्वास टाकू लागला।

Verse 6

तं दीनवदनं दृष्ट्वा निःष्वसंतं मुहुर्मुहुः । भूयः प्रोवाच सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः

त्याचा दीन चेहरा व वारंवार निःश्वास पाहून, विनयाने नतमस्तक उभा असलेला सौमित्रि (लक्ष्मण) पुन्हा बोलला।

Verse 7

एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः । यथात्मीयं वचस्तथ्यं क्रियते निर्विकल्पितम्

हाच विशेषतः राजांचा परम धर्म—आपले दिलेले सत्य वचन कोणताही संदेह वा पर्याय न ठेवता पूर्ण करणे।

Verse 9

तस्मात्त्वया प्रभो प्रोक्तं स्वयमेव ममाग्रतः । तस्यैव देवदूतस्य तारनादेन कोपतः

म्हणून, हे प्रभो, तुम्ही स्वतः माझ्या समोर त्या देवदूताविषयी सांगितले होते—ज्याच्या क्रोधातून तीक्ष्ण तारनाद उठला आणि (हे सर्व) घडू लागले।

Verse 10

तदहं चागतस्तात भयाद्दुर्वाससो मुनेः । निषिद्धोऽपि त्वयातीव तस्माच्छीघ्रं तु घातय

म्हणून, हे तात, दुर्वासा मुनींच्या भयाने मी आलो आहे; तू मला कठोरपणे रोखलेस तरी, आता लवकर मला घात कर।

Verse 11

ततः संमंत्र्य सुचिरं मंत्रिभिः सहितो नृपः । ब्राह्मणैर्धर्मशास्त्रज्ञैस्तथान्यैर्वेदपारगैः

त्यानंतर राजा मंत्र्यांसह बराच काळ धर्मशास्त्रज्ञ ब्राह्मणांशी तसेच वेदपारंगत इतर विद्वानांशी विचारविनिमय करू लागला।

Verse 12

प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् । वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः

यानंतर विनयाने नतमस्तक उभ्या असलेल्या लक्ष्मणाला राम बोलला; रामाचे मुख अश्रूंनी ओले झाले होते, स्वर गद्गद झाला होता आणि तो वारंवार उसासे टाकीत होता।

Verse 13

व्रज लक्ष्मण मुक्तस्त्वं मया देशातरं द्रुतम् । त्यागो वाथ वधो वाथ साधूनामुभयं समम्

जा, लक्ष्मणा—मी तुला मुक्त केले आहे—लवकर दुसऱ्या देशात निघून जा। साधूजनांसाठी त्याग असो वा वध, धर्मासाठी दोन्हीही समानच आहेत।

Verse 14

न मया दर्शनं भूयस्तव कार्यं कथंचन । न स्थातव्यं च देशेऽपि यदि मे वांछसि प्रियम्

आता कोणत्याही प्रकारे पुन्हा माझे दर्शन तुला करायचे नाही; आणि जर माझे प्रिय तुला हवे असेल, तर या देशातही थांबू नकोस।

Verse 15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य ततः परम् । निर्ययौ नगरात्तस्मात्तत्क्षणादेव लक्ष्मणः

त्याचे वचन ऐकून लक्ष्मणाने साष्टांग प्रणाम केला; आणि मग त्याच क्षणी त्या नगरातून निघून गेला।

Verse 16

अकृत्वापि समालापं केनचिन्निजमंदिरे । मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदाथवा

स्वतःच्या घरात कोणाशीही संवाद न करता—मातेबरोबर वा पत्नीबरोबर, पुत्राबरोबर किंवा मित्राबरोबरही नाही।

Verse 17

ततोऽसौ सरयूं गत्वाऽवगाह्याथ च तज्जलम् । शुचिर्भूत्वा निविष्टोथ तत्तीरे विजने शुभे

त्यानंतर तो सरयू नदीकाठी गेला, तिच्या जलात स्नान केले; शुद्ध होऊन त्या शुभ, एकांत तीरावर बसला।

Verse 18

पद्मासनं विधायाथ न्यस्यात्मानं तथात्मनि । ब्रह्मद्वारेण तं पश्चात्तेजोरूपं व्यसर्जयत्

मग त्याने पद्मासन धारण केले, आत्म्याला आत्म्यात स्थिर केले; आणि नंतर ब्रह्मद्वारातून (शिरोमणीतून) त्या तेजोमय प्राणाचा विसर्जन केला।

Verse 19

अथ तद्राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम् । विस्मयेन समायुक्तोऽचिन्तयत्किमिदं ततः

ते महान तेज आकाशात जाताना पाहून राघव विस्मयाने भरला आणि विचार करू लागला—“हे काय आहे?”

Verse 20

अथ मर्त्ये परित्यक्ते तेजसा तेन तत्क्षणात् । वैष्णवेन तुरीयेण भागेन द्विजसत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठांनो! त्या क्षणीच, त्या तेजामुळे मर्त्यभाव त्यागला गेला—वैष्णव अशा चतुर्थ अंशाच्या प्रभावाने [तो परगतीस गेला]।

Verse 21

पपात भूतले कायं काष्ठलोष्टोपमं द्रुतम् । लक्ष्मणस्य गतश्रीकं सरय्वाः पुलिने शुभे

तेव्हा सरयूच्या शुभ पुलिनावर लक्ष्मणाचे तेज हरपलेले देह काष्ठ वा मातीच्या ढेकळासारखे वेगाने भूमीवर कोसळले।

Verse 22

ततस्तु राघवः श्रुत्वा लक्ष्मणं गतजीवितम् । पतितं सरितस्तीरे विललाप सुदुःखितः

नंतर राघवाने लक्ष्मणाचे प्राण गेले असून तो नदीकाठी पडला आहे असे ऐकून अतिशय दुःखी होऊन विलाप केला।

Verse 23

स्वयं गत्वा तमुद्देशं सामात्यः ससुहृज्जनः । लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत्

तो स्वतः मंत्र्यांसह व सुहृद्जनांसह त्या ठिकाणी गेला; तेथे पडलेला लक्ष्मण पाहून करुणेने आक्रोश केला।

Verse 24

हा वत्स मां परित्यज्य किं त्वं संप्रस्थितो दिवम् । प्राणेष्टं भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम्

हाय वत्सा! मला सोडून तू स्वर्गाला का निघून गेलास? हे श्रेष्ठ भाऊ, माझ्या प्राणप्रिय—तू सदैव आपल्या निर्धारात स्थिर होतास।

Verse 25

तस्मिन्नपि महारण्ये गच्छमानः पुरादहम् । । अपि संधार्यमाणेन अनुयातस्त्वया तदा

त्या महावनातही, मी नगरातून निघालो तेव्हा तू कष्ट सहन करून मला सावरत माझ्यामागे आला होतास।

Verse 26

संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये राक्षसे बलवत्तरे । त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं प्ररक्षितः

बलवान कबंध नावाचा राक्षस समोर आला तरी, भयाण रात्रीच्या आरंभी तू मला—पत्नीसमवेत—रक्षण केलेस।

Verse 28

येन शूर्पणखा ध्वस्ता राक्षसी सा च दारुणा । लीलयापि ममादेशात्सोयमेवंविधः स्थितः

ज्याच्या पराक्रमाने ती दारुण राक्षसी शूर्पणखा नष्ट झाली, तोच आता माझ्या आज्ञेमात्राने—जणू खेळत—अशा अवस्थेत पडला आहे।

Verse 29

यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः । सोऽयं निपतितः शेते मम भ्राता ह्यनाथवत् ।

ज्याच्या बाहुबळाचा आधार घेऊन मी निशाचरांचा नाश केला, तोच माझा भाऊ आज पडून अनाथासारखा पडला आहे।

Verse 30

हा वत्स क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम् । ज्येष्ठं प्राणसमं किं ते स्नेहोऽद्य विगतः क्वचित्

हाय वत्सा! तू कुठे गेलास, आपल्या निज भावाला—मला, ज्येष्ठ व प्राणसम—सोडून? आज तुझा स्नेह कुठे तरी नाहीसा झाला काय?

Verse 31

सूत उवाच । एवं बहुविधान्कृत्वा प्रलापान्रघुनन्दनः । मातृभिः सहितो दीनः शोकेन महतान्वितः

सूत म्हणाले—अशा अनेक प्रकारचे विलाप करून रघुनंदन मातांसह दीन झाला व महान शोकाने व्याप्त राहिला।

Verse 32

ततस्ते मंत्रिणस्तस्य प्रोचुस्तं वीक्ष्य दुःखितम् । विलपंतं रघुश्रेष्ठं स्त्रीजनेन समन्वितम्

तेव्हा त्याचे मंत्री त्याला दुःखाने व्याकुळ पाहून—स्त्रीजनांनी वेढलेला रघुकुलश्रेष्ठ राजा विलाप करीत आहे असे जाणून—जवळ येऊन हितोपदेश करू लागले।

Verse 33

मंत्रिण ऊचुः । मा शोकं कुरु राजेन्द्र यथान्यः प्राकृतः स्थितः । कुरुष्व च यथेदं स्यात्सांप्रतं चौर्ध्वदैहिकम्

मंत्री म्हणाले—“हे राजेंद्र! सामान्य माणसासारखा शोक करू नकोस. आत्ताच असे कर की विधिपूर्वक ऊर्ध्वदैहिक (अंत्येष्टीनंतरचे) कर्म पार पडो.”

Verse 34

नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः । धीराणां तु पुरा राजन्नष्टं नष्टं मृतं मृतम्

“नष्ट, मृत आणि गेलेले यासाठी जे शोक करतात ते कुबुद्धी. पण धीर पुरुषांसाठी, हे राजन्, जे नष्ट ते नष्टच, आणि जे मृत ते मृतच.”

Verse 35

एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य ततस्तस्य कलेवरम् । लक्ष्मणस्य विलप्यौच्चैश्चन्दनोशीरकुंकुमैः

असे बोलून ते मंत्री मग लक्ष्मणाच्या देहाजवळ गेले; मोठ्याने विलाप करीत चंदन, उशीरा व कुंकुम यांनी त्याचे लेपन करू लागले।

Verse 36

कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः । परिवेष्ट्य शुभैर्वस्त्रैः पुष्पैः संभूष्य शोभनैः

कपूर-अगुरु मिश्रित तसेच इतर सुगंधी द्रव्यांनी (सुगंधित करून), शुभ वस्त्रांनी वेष्टून, सुंदर पुष्पांनी त्यास अलंकृत केले।

Verse 37

चन्दनागुरुकाष्ठैश्च चितिं कृत्वा सुविस्तराम् । न्यदधुस्तस्य तद्गात्रं तत्र दक्षिणदिङ्मुखम्

चंदन व अगरूच्या काष्ठांनी त्यांनी विस्तीर्ण चिता रचली आणि तेथे त्याचे शरीर दक्षिण दिशेकडे मुख करून ठेवले।

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे जातं तत्राश्चर्यं द्विजोत्तमाः । तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वंतु सकलं द्विजाः

याच दरम्यान, हे द्विजश्रेष्ठांनो, तेथे एक अद्भुत घटना घडली. आता मी सांगत असलेला सर्व वृत्तांत, हे ब्राह्मणांनो, ऐका।

Verse 39

यावत्तेंऽतः समारोप्य चितां तस्य कलेवरम् । प्रयच्छंति हविर्वाहं तावन्नष्टं कलेवरम्

ते त्याचे कलेवर चितेवर चढवीत होते आणि हविर्वाह अग्नीला अर्पण करणार इतक्यातच, त्याच क्षणी ते कलेवर नाहीसे झाले।

Verse 40

एतस्मिन्नंतरे वाणी निर्गता गगनांगणात् । नादयंती दिशः सर्वाः पुष्पवर्षादनंतरम्

त्याच क्षणी, पुष्पवृष्टी झाल्यानंतर लगेच, आकाशमंडलातून एक दिव्य वाणी प्रकट झाली आणि सर्व दिशांना निनादू लागली।

Verse 41

रामराम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव । न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथंचन

‘राम, राम, हे महाबाहो! तू शोकात बुडू नकोस. याला चिताग्नीत देणे कोणत्याही प्रकारे योग्य नाही.’

Verse 42

ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तस्य संन्यस्तस्य विशेषतः । अग्निदानं न युक्तं स्यात्सर्वेषामपि योगिनाम्

ब्रह्मज्ञानात स्थिर, विशेषतः संन्याशासाठी अग्निदान योग्य नाही; तसेच सर्व योग्यांसाठीही ते उचित मानले जात नाही.

Verse 43

तवायं बांधवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः । ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः

हे राम, तुझा हा बांधव ब्रह्माच्या धामास गेला आहे. तो महायशस्वी ‘ब्रह्मद्वार’ाने आत्मा मुक्त करून प्रस्थान पावला.

Verse 44

अथ ते मंत्रिणः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वाऽकाशगं वचः । अशोच्यो यं महाराज संसिद्धिं परमां गतः । लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात्स्वभवने विभो

तेव्हा आकाशवाणी ऐकून मंत्र्यांनी म्हटले—‘महाराज, याचा शोक करू नये; याने परम सिद्धी प्राप्त केली आहे. म्हणून, हे प्रभो, लक्ष्मणास येथून शीघ्र त्याच्या स्वधामास नेले जावे.’

Verse 45

चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् । कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान्

राज्यकार्यांचा विचार करा आणि और्ध्वदैहिक जे आवश्यक कर्म आहे तेही करा. श्रेष्ठ ब्राह्मणांना विचारून, त्याच्यासाठी स्नेह व धर्मास अनुरूप कृत्य करा.

Verse 46

राम उवाच । नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना । प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना

राम म्हणाला—‘आता लक्ष्मणाविना मी घरी जाणार नाही. त्या महात्म्याने जसे केले, तसेच मी इथेच प्राणत्याग करीन.’

Verse 47

एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः । युष्मभ्यं क्रियतां राज्ये मदीये यदि रोचते

हा पुत्र—कुश नावाचा—माझ्या संमतीने दिला आहे; आज मी तो तुम्हांला अर्पण करीत आहे. तुम्हांस रुचल्यास माझ्या राज्यात याचा राज्याभिषेक करा.

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामो गन्तुकामो दिवालयम् । चिन्तयामास भूयोऽपि स्मृत्वा मित्रं विभीषणम्

असे बोलून, देवालयास जाण्याची इच्छा असलेल्या श्रीरामांनी पुन्हा एकदा मित्र विभीषणाचे स्मरण करून विचार केला.

Verse 49

मया तस्य तदा दत्तं लंकायां राज्यमक्षयम् । बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः

त्या वेळी मी लंकेत त्याला अक्षय राज्य दिले—त्याच्या अपार भक्तीने अत्यंत प्रसन्न होऊन—जोपर्यंत चंद्र, सूर्य व तारे आहेत तोपर्यंत.

Verse 50

अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता । विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले

कारण राक्षसांची जात अत्यंत क्रूर म्हणून स्मरणात आहे; आणि विशेषतः वरदानांनी पुष्ट झालेले (राक्षस) या धरातलावर उत्पन्न होतात.

Verse 51

तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः । करिष्यति सुरैः सार्धं विरोधं रावणो यथा

परंतु जर तो महात्मा विभीषण राक्षसी भावाने देवांशी वैर करील—जसा अधम रावणाने केले—

Verse 52

तं देवाः सूदयिष्यंति उपायैः सामपूर्वकैः । त्रैलोक्यकण्टको यद्वत्तस्य भ्राता दशाननः

देव सामादी उपायांनी त्याचा संहार करतील—जसा त्रैलोक्यकंटक त्याचा भाऊ दशानन याचा केला होता।

Verse 53

ततो मे स्यान्मृषा वाणी तस्माद्गत्वा तदंतिकम् । शिक्षां ददामि तस्याहं यथा देवान्न दूषयेत्

मग माझी वाणी खोटी ठरेल; म्हणून त्याच्याजवळ जाऊन मी त्याला उपदेश देईन, जेणेकरून तो देवांना पीडा देणार नाही।

Verse 54

तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरः स्थितः । सुग्रीवाख्यो महाभागो जांबवांश्च तथाऽपरः

तसेच वानरांमध्ये माझा दुसरा परम मित्र आहे—महाभाग सुग्रीव; आणि तसेच जांबवानही।

Verse 55

सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः । कुमुदाख्यश्च तारश्च तथान्येऽपि च वानराः

सेवकांसह वायुपुत्रही आहे, वालिपुत्रासह; तसेच कुमुद, तारा आणि इतर वानरही आहेत।

Verse 56

तस्मात्तानपि संभाष्य सर्वान्संमंत्र्य सादरम् । ततो गच्छामि देवानां कृतकृत्यो गृहं प्रति

म्हणून त्यांच्याशीही बोलून आणि सर्वांशी आदराने सल्लामसलत करून, मग कृतकृत्य होऊन मी देवांच्या गृहाकडे जाईन।

Verse 57

एवं संचिन्त्य सुचिरं समाहूय च पुष्पकम् । तत्रारुह्य ययौ तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति

अशा रीतीने दीर्घ काळ विचार करून त्याने पुष्पक विमानास बोलाविले; त्यावर आरूढ होऊन तो वेगाने किष्किन्धा नामक पुरीकडे निघाला।

Verse 58

अथ ते वानरा दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । विज्ञाय राघवं प्राप्तं सत्वरं सम्मुखा ययुः

मग त्या वानरवीरांनी पुष्पक विमानाची तेजस्वी झळाळी पाहिली; राघव (राम) आला हे ओळखून ते त्वरित समोर भेटीस धावले।

Verse 59

ततः प्रणम्य ते दूराज्जानुभ्यामवनिं गताः । जयेति शब्दमादाय मुहुर्मुहुरितस्ततः

त्यानंतर त्यांनी दूरूनच नमस्कार करून गुडघ्यावर भूमीवर नतमस्तक झाले; आणि पुन्हा पुन्हा ‘जय! जय!’ असा जयघोष केला।

Verse 60

ततस्तेनैव संयुक्ताः किष्किन्धां तां महापुरीम् । विविशुः सत्पताकाभिः समंतात्समलंकृताम्

यानंतर त्याच्यासह ते किष्किन्धेच्या त्या महापुरीत प्रवेशले, जी सर्व बाजूंनी शुभ ध्वज-पताकांनी अलंकृत होती।

Verse 61

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्सुग्रीवभवने शुभे । प्रविवेश द्रुतं रामः सर्वतः सुविभूषिते

मग श्रेष्ठ विमानातून उतरून राम सर्व बाजूंनी सुंदर अलंकारांनी विभूषित अशा सुग्रीवाच्या शुभ भवनात त्वरेने प्रवेशले।

Verse 62

तत्र रामं निविष्टं ते विश्रांतं वीक्ष्य वानराः । अर्घ्यादिभिश्च संपूज्य पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

तेथे बसलेले व विश्रांत श्रीराम पाहून वानरांनी अर्घ्यादि अर्पून त्यांची पूजा केली; आणि लगेचच त्यांना प्रश्न विचारला।

Verse 63

वानरा ऊचुः । तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन । कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव

वानर म्हणाले—हे रघुनंदना! तू पूर्वीच्या तेजापासून जणू वंचित दिसतोस; फारच कृश आणि व्याकुळ आहेस। तुझ्या घरी सर्व कुशल आहे ना?

Verse 64

काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः । न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव

आणि तुझा अनुज लक्ष्मण—जो नेहमी देहासारखा तुझ्या मागे असतो—आज जवळ दिसत नाही। हे राघवा, आज काय कारण?

Verse 65

तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता तव प्रभो । दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम्

तसेच हे प्रभो! प्राणासारखी प्रिय सीताही तुझ्या बाजूला उभी का दिसत नाही? हे आम्हांस परम आश्चर्य वाटते।

Verse 66

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः । वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत्

सूत म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून राघवाने बराच वेळ दीर्घ निःश्वास टाकला; मग अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी सर्व वृत्तांत त्यांना सांगितला।

Verse 67

अथ सीता परित्यक्ता तथा भ्राता स लक्ष्मणः । यदर्थं तत्र संप्राप्तः स्वयमेव द्विजोत्तमाः

अशा रीतीने सीतेचा परित्याग झाला आणि माझा भाऊ लक्ष्मणही (दूर झाला)। त्याच प्रयोजनासाठी मी स्वतः येथे आलो आहे, हे द्विजोत्तमा!

Verse 68

तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः । रुरुदुस्ते सुदुःखार्ताः समालिंग्य ततः परम्

हे ऐकून सुग्रीवप्रमुख सर्व वानर अत्यंत दुःखाने व्याकुळ झाले। ते रडू लागले आणि मग (त्याला/एकमेकांना) आलिंगन देऊन शोकात निमग्न राहिले।

Verse 69

एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम् । आदेशो दीयतां राजन्योऽस्माभिरिह सिध्यति

अशा प्रकारे दीर्घकाळ मोठ्याने विलाप करून त्यांनी रघूत्तमास म्हटले—“हे राजन्, आज्ञा द्या; येथे जे काही साध्य करावयाचे आहे ते आम्ही सिद्ध करू.”

Verse 70

धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम । ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मंदिरे

धरापृष्ठावर आम्ही धन्य आहोत, हे रघुसत्तम, कारण तुम्ही असा स्नेहयुक्त होऊन आमच्या निवासस्थानी येता।

Verse 71

राम उवाच । उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मंदिरे । प्रातर्लंकां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः

राम म्हणाले—“हे सुग्रीव, तुझ्या मंदिरी एक रात्रि राहून मी सकाळी लंकेस जाईन, जिथे विभीषण राहतो.”

Verse 72

प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम । आगंतव्यं मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति

हे कपिश्रेष्ठा! तूही आपल्या प्रधान मंत्र्यांसह माझ्याबरोबर विभीषणाच्या गृहाकडे अवश्य ये।

Verse 97

येनेन्द्रजिद्धतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः । स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले

ज्या भयंकर रूपधारी निशाचराने युद्धात इंद्रजिताचा वध केला, तोच आता प्राण गेलेला होऊन धरणीतलावर पडून आहे।