Adhyaya 51

Verse 1

। सूत उवाच । अथ ताच्छपथाञ्छ्रुत्वा स व्याघ्रो विस्मयान्वितः । सत्यं मत्वा पुनः प्राह नन्दिनीं पुत्रवत्सलाम्

सूत म्हणाले—ते शपथवचन ऐकून तो व्याघ्र विस्मयाने भरून गेला. ते सत्य मानून तो पुन्हा पुत्रवत्सला नंदिनीला म्हणाला.

Verse 2

यद्येवं तद्गृहं गच्छ वीक्षयस्व निजात्मजम् । सखीनामर्पयित्वाथ भूय आगमनं कुरु

जर असेल तर घरी जा आणि आपल्या पुत्राला पाहा. त्याला सखींना सोपवून मग पुन्हा येथे ये.

Verse 3

सूत उवाच । इति व्याघ्रवचः श्रुत्वा सुशीला नन्दिनी तदा । गतालयं समुद्दिश्य यत्र बालः सुतः स्थितः

सूत म्हणाले—व्याघ्राचे वचन ऐकून सुशीला नंदिनी तेव्हा आपल्या घराकडे निघाली, जिथे तिचा बालपुत्र होता.

Verse 4

अथाकालागतां दृष्ट्वा मातरं त्रस्तचेतसम् । रंभमाणां समालोक्य वत्सः प्रोवाच विस्मयात्

मग असमयी आलेली, भयाने व्याकुळ व रडणारी आई पाहून तो वत्स विस्मयाने बोलला.

Verse 5

कस्मात् प्राप्तास्यकाले तु कस्मादुद्भ्रांतमानसा । वाष्पक्लिन्नमुखी कस्माद्वद मातर्द्रुतंमम

या वेळी तू का आलीस? तुझे मन का इतके व्याकुळ झाले आहे? तुझे मुख अश्रूंनी का ओले झाले? आई, मला लवकर सांग.

Verse 6

नंदिन्युवाच । यदि पृच्छसि मां पुत्र स्तनपानं समाचर । येन तृप्तस्य ते सर्वं वृत्तांतं तद्वदाम्यहम्

नंदिनी म्हणाली—हे पुत्रा, तू मला विचारत असशील तर आधी स्तनपान कर. तू तृप्त झाल्यावर मी तुला सर्व वृत्तांत सांगीन.

Verse 7

सूत उवाच । सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा पीत्वा क्षीरं यथोचितम् । आघ्रातश्च तया मूर्ध्नि ततः प्रोवाच सत्वरम्

सूत म्हणाले—त्यानेही तिचे वचन ऐकून यथोचित दूध प्याले. मग तिने स्नेहाने त्याच्या मस्तकाचा घ्राण (चुंबन) केला आणि तो तत्क्षणी बोलू लागला.

Verse 8

सर्वं कीर्तय वृत्तांतमद्यारण्यसमुद्भवम् । येन मे जायते स्वास्थ्यं श्रुत्वा मातस्तवास्यतः

आज अरण्यात जे काही घडले त्याचा सर्व वृत्तांत सांग. आई, तुझ्या मुखातून ऐकले की माझे स्वास्थ्य व शांती परत येईल.

Verse 9

नंदिन्युवाच । अहं गता महारण्ये ह्यद्य पुत्र यथेच्छया । व्याघ्रेणासादिता तत्र भ्रममाणा इतस्ततः

नंदिनी म्हणाली—हे पुत्रा, आज मी इच्छेप्रमाणे महान अरण्यात गेले. तिथे इकडे-तिकडे फिरत असताना एका वाघाने मला गाठले.

Verse 10

स मया प्रार्थितः पुत्र भक्षमाणो नखायुधः । शपथैरागमिष्यामि गोकुले वीक्ष्य चात्मजम्

हे पुत्रा, नखरूपी आयुधधारी तो मला भक्षण करण्यास उद्यत होता. मी त्याला विनवून शपथांनी बांधले व म्हणाले—‘गोकुळात जाऊन माझ्या बाळाला पाहून मी पुन्हा येईन.’

Verse 11

साहं तेन विनिर्मुक्ता शपथैर्बहुभिः कृतैः । भूयस्तत्रैव यास्यामि दृष्टः संभाषितो भवान्

अशा रीतीने अनेक शपथा करून त्याने मला मुक्त केले. आता तुम्हाला पाहून व बोलून मी पुन्हा त्याच ठिकाणी परत जाईन.

Verse 12

वत्स उवाच । अहं तत्रैव यास्यामि यत्र त्वं हि प्रगच्छसि । श्लाघ्यं हि मरणं सम्यङ्मातुरग्रे ममाधुना

वत्स म्हणाला—तू जिथे जात आहेस तिथेच मीही जाईन. कारण आता माझ्यासाठी आईसमोर योग्य रीतीने मरणे हेच गौरवास्पद मरण आहे.

Verse 13

एकाकिनापि मर्तव्यं त्वया हीनेन वै मया । विनापि क्षीरपानेन स्वल्पेन समयेन तु

तुझ्याविना मी एकटाच असलो तरी मला मरावेच लागेल. आणि दूध न पिता देखील थोड्याच वेळात प्राण संपतील.

Verse 14

यदि मातस्त्वया सार्धं व्याघ्रो मां सूदयिष्यति । या गतिर्मातृभक्तानां सा मे नूनं भविष्यति

हे आई, तुझ्यासोबत असताना जर वाघ मला मारून टाकेल, तर मातृभक्तांना जी गती मिळते तीच नक्की मला मिळेल.

Verse 16

नास्ति मातृसमो बन्धुर्बालानां क्षीरजीविनाम् । नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः

दुधावर जगणाऱ्या बालांसाठी आईसारखा कोणी बंधू नाही; आईसारखा कोणी नाथ नाही; आणि आईसारखी कोणतीही शरण-गती नाही.

Verse 17

नास्ति मातृसमः पूज्यो नास्ति मातृसमः सखा । नास्ति मातृसमो देव इह लोके परत्र च

मातेप्रमाणे पूज्य कोणी नाही, मातेप्रमाणे सखा कोणी नाही। या लोकी आणि परलोकी मातेप्रमाणे देवही कोणी नाही।

Verse 18

एवं मत्वा सदा मातुः कर्तव्या भक्तिरुत्तमैः । तमेनं परमं धर्मं प्रजापतिविनिर्मितम् । अनुतिष्ठंति ये पुत्रास्ते यांति परमां गतिम्

असे जाणून उत्तम जनांनी सदैव मातृभक्ती करावी। हा प्रजापतीने निर्मिलेला परम धर्म आहे; जो पुत्र याचे आचरण करतात ते परम गतीस पोहोचतात।

Verse 19

तस्मादहं गमिष्यामि त्वं च तिष्ठात्र गोकुले । आत्मप्राणैस्तव प्राणान्रक्षयिष्याम्यसंशयम्

म्हणून मी जाईन, आणि तू येथे गोकुळातच थांब. माझ्या स्वतःच्या प्राणांनी मी तुझे प्राण निःसंशय रक्षण करीन.

Verse 20

नंदिन्युवाच । ममैव विहितो मृत्युर्न ते पुत्राद्य वासरे । तत्कथं मम जीवं त्वं रक्षस्यसुभिरात्मनः

नंदिनी म्हणाली: आजच्या दिवशी माझ्यासाठीच विधात्याने मृत्यु ठरविला आहे, तुझ्यासाठी नाही रे पुत्रा। मग तू आपल्या प्राणांनी माझे जीवन कसे रक्षण करशील?

Verse 21

अपश्चिममिदं पुत्र मातृसंदिष्टमुत्तमम् । त्वया कार्यं प्रयत्नेन मद्वाक्यमनुतिष्ठता

पुत्रा, हा माझा शेवटचा व उत्तम मातृउपदेश आहे. माझ्या वचनाचे पालन करून तुला प्रयत्नपूर्वक हे अवश्य करावे लागेल.

Verse 22

भ्रममाणो वने पुत्र मा प्रमादं करिष्यसि । लोभात्संजायते नाश इहलोके परत्र च

वनात भ्रमण करताना, पुत्रा, प्रमाद करू नकोस। लोभापासून नाश होतो—इहलोकीही आणि परलोकीही।

Verse 23

समुद्रमटवीं युद्धं विशंते लोभमोहिताः । इह तन्नास्ति लोभेन यत्र कुर्वंति मानवाः

लोभाने मोहित झालेले लोक समुद्रासारख्या अटवीत आणि युद्धातही शिरतात. येथे मनुष्य जे काही करतात, ते लोभाशिवाय नसते.

Verse 24

लोभात्प्रमादाद्विश्रंभात्पुरुषो वध्यते त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्तव्यो न प्रमादो न विश्वसेत्

लोभ, प्रमाद आणि अंधविश्वास—या तिघांमुळे पुरुषाचा नाश होतो. म्हणून लोभ करू नये, प्रमाद करू नये, आणि विवेकाविना विश्वास ठेवू नये.

Verse 25

आत्मा पुत्र त्वया रक्ष्यः सर्वदैव प्रय त्नतः । सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च भ्रमता गहने वने

पुत्रा, तुला सदैव प्रयत्नपूर्वक स्वतःचे रक्षण करावे—विशेषतः घनदाट वनात भटकताना सर्व श्वापदांपासून.

Verse 26

विषमस्थं तृणान्नाद्यं कथंचित्पुत्रक त्वया । नैकाकिना प्रगंतव्यं यूथं त्यक्त्वा निजं क्वचित्

प्रिय बाळा, विषम ठिकाणी असलेले गवत कधीही खाऊ नकोस. आणि आपला कळप सोडून कुठेही एकट्याने जाऊ नकोस.

Verse 27

एवं संभाष्य तं वत्समवलिह्य मुहुर्मुहुः । शोकेन महताविष्टा बाष्पव्याकुललोचना

असे बोलून तिने आपल्या वासराला पुन्हा पुन्हा चाटले। महान शोकाने व्याकुळ होऊन तिचे डोळे अश्रूंनी भरून आले।

Verse 28

ततः सखीजनं सर्वं गता द्रष्टुं द्विजोत्तमाः । नन्दिनीं पुत्रशोकेन पीडितांगी सुविह्वला

त्यानंतर, हे द्विजोत्तम, तिच्या सर्व सख्या नंदिनीला पाहायला गेल्या—जी पुत्रशोकाने देहाने पीडित व अत्यंत विह्वळ झाली होती.

Verse 29

ततः प्रोवाच ताः सर्वा गत्वाऽरण्यं द्विजोत्तमाः । चरंतीः स्वेच्छया हृष्टा वांछितानि तृणानि ताः

मग, हे द्विजोत्तम, अरण्यात जाऊन तिने त्या सर्व गायींना सांगितले—ज्या स्वेच्छेने आनंदाने फिरत होत्या व इच्छित गवत चरात होत्या.

Verse 30

बहुले चंपके दामे वसुधारे घटस्रवे । हंसनादि प्रियानंदे शुभक्षीरे महोदये

‘बहुला, चंपक, दाम, वसुधारा, घटस्रव येथे; तसेच हंसनाद, प्रियानंद, शुभक्षीर आणि महोदय येथे (जाऊन चरा)।’

Verse 31

तथान्या धेनवो याश्च संस्थिता गोकुलांतिके । शृण्वंतु वचनं मह्यं कुर्वंतु च ततः परम् । अद्याहं निजयूथस्य भ्रमंती नातिदूरतः

‘तसेच गोकुळाजवळ थांबलेल्या इतर धेनूंनी माझे वचन ऐकावे व त्याप्रमाणे करावे. आज मी आपल्या कळपापासून फार दूर भटकणार नाही।’

Verse 32

ततश्च गहनं प्राप्ता वनं मानुषवर्जितम् । व्याघ्रेणासादिता तत्र भ्रमंती तृणवांछया

त्यानंतर ती मनुष्यवर्जित अशा दाट वनात पोहोचली. तेथे गवत शोधीत भटकत असता एका वाघाने तिला गाठले.

Verse 33

युष्माकं दर्शनार्थाय सुतसंभाषणाय च । संप्राप्ता शपथैः कृच्छ्रात्तं विश्वास्य नखायुधम्

‘तुमचे दर्शन घ्यावे व पुत्राशी बोलावे म्हणून मी मोठ्या कष्टाने येथे आले. शपथांनी नखायुध त्या शत्रूला विश्वासात घेऊन मी त्याच्याजवळ गेले.’

Verse 34

दृष्टः संभाषितः पुत्रः शासितश्च मया हि सः । अधुना भवतीनां च प्रदत्तः पुत्रको यथा

‘मी पुत्राला पाहिले, त्याच्याशी बोलले आणि त्याला शिकवणही दिली. आता हा बालक मी तुम्हा सर्वांच्या हाती सोपविते—सोपविलेला समजून त्याचे पालन करा.’

Verse 35

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि भवतीनां मया कृतम् । यत्किंचिद्दुष्कृतं भद्रास्तत्क्षंतव्यं प्रसादतः

‘अज्ञानाने किंवा जाणूनबुजून तुमच्याविषयी माझ्याकडून जे काही दुष्कृत्य झाले असेल, हे भद्रजनहो, कृपेने ते क्षमा करा.’

Verse 36

अनाथो ह्यबलो दीनः क्षीरपो मम बालकः । मातृशोकाभिसंतप्तः पाल्यः सर्वाभिरेव सः

‘माझा बालक अनाथ, अशक्त व दीन आहे; तो अजून दूधावरच जगतो. मातृशोकाने संतप्त झालेल्या त्याचे पालन-पोषण तुम्हा सर्वांनीच करावे.’

Verse 37

भ्रममाणोऽसमे स्थाने व्रजमानोऽन्यगोकुले । अकार्येषु च संसक्तो निवार्यः सर्वदाऽदरात्

तो विषम ठिकाणी भटकला, किंवा दुसऱ्या कळपात गेला, किंवा अकार्यांत आसक्त झाला—तर त्याला नेहमीच सावध आदराने आवरले पाहिजे।

Verse 38

अहं तत्र गमिष्यामि स व्याघ्रो यत्र संस्थितः । अपश्चिमप्रणामोऽयं सर्वासां विहितो मया

मी तिथे जाईन, जिथे तो व्याघ्र उभा आहे। निरोप घेताना तुमच्यां सर्वांना हा माझा अंतिम प्रणाम आहे।

Verse 39

धेनव ऊचुः । न गंतव्यं त्वया तत्र कथंचिदपि नंदिनि । आपद्धर्मं न वेत्सि त्वं नूनं येन प्रगच्छसि

धेनूंनी म्हटले—हे नंदिनी, तू कशाही प्रकारे तिथे जाऊ नकोस। तू आपद्धर्म जाणत नाहीस, म्हणूनच तू पुढे निघाली आहेस।

Verse 40

न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु जातिर्न विवाहकाले । प्राणात्यये सर्वधनापहारे पंचानृतान्याहुरपातकानि

विनोदाने बोललेले वचन दोषकारक होत नाही; स्त्रियांविषयी नाही, विवाहकाळी नाही. प्राणसंकटात व सर्वधनहरणात—ही पाच असत्ये ‘अपातक’ म्हणतात।

Verse 41

तस्मात्तत्र न गंतव्यं दोषो नास्त्यत्र ते शुभे । पालयस्व निजं पुत्रं व्रजास्माभिर्निजं गृहम्

म्हणून तिथे जाऊ नकोस; हे शुभे, यात तुझा काही दोष नाही. आपल्या पुत्राचे रक्षण कर; आम्ही आमच्या घरी परत जातो।

Verse 42

नंदिन्युवाच । परेषां प्राणयात्रार्थं तत्कर्तुं युज्यते शुभाः । आत्मप्राणहितार्थाय न साधूनां प्रशस्यते

नंदिनी म्हणाली—हे शुभजनांनो, परक्यांच्या प्राणयात्रेसाठी असे करणे योग्य आहे. पण केवळ स्वतःच्या प्राणहितासाठी केलेले कृत्य साधुजनांत प्रशंसनीय नाही.

Verse 43

सत्ये प्रतिष्ठितो लोको धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः । उदधिः सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघयेत्

सत्यावरच हा लोक प्रतिष्ठित आहे आणि धर्मही सत्यावरच उभा आहे. सत्यवचनाच्या प्रभावाने समुद्रसुद्धा आपली मर्यादा ओलांडत नाही.

Verse 44

विष्णवे पृथिवीं दत्त्वा बलिः पातालमाश्रितः । सत्यवाक्यं समाश्रित्य न निष्क्रामति दैत्यपः

विष्णूला पृथ्वी दान करून बळी पाताळात आश्रयास गेला. सत्यवचनाचा आधार घेत तो दैत्यपती तेथून बाहेर पडत नाही.

Verse 45

यः स्वं वाक्यं प्रतिज्ञाय न करोति यथोदितम् । किं तेन न कृतं पापं चौरेणाकृत बुद्धिना

जो स्वतःच्या वचनाची प्रतिज्ञा करूनही जसे सांगितले तसे करत नाही, त्या अक्कलशून्य चोरासारख्या माणसाकडून कोणते पाप घडत नाही?

Verse 46

सख्य ऊचुः । त्वं नंदिनि नमस्कार्या सर्वेरपि सुरासुरैः । या त्वं सत्यप्रतिष्ठार्थं प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान्

सख्या म्हणाल्या—हे नंदिनी, देव-दानव सर्वांनाच तू नमस्कारयोग्य आहेस; कारण सत्याची प्रतिष्ठा राखण्यासाठी तू त्यागणे कठीण असे प्राणही सोडण्यास सिद्ध आहेस.

Verse 47

किं त्वां कल्याणि वक्ष्यामः स्वयं धर्मार्थवादिनीम् । सवरेंपि गुणैर्युक्ता नित्यं सत्ये प्रतिष्ठिताम्

हे कल्याणी! आम्ही तुला काय सांगावे? तू स्वतः धर्मार्थयुक्त वचन बोलणारी, सर्व गुणांनी युक्त आणि नित्य सत्यात प्रतिष्ठित आहेस।

Verse 48

तस्माद्गच्छ महाभागे न शोच्यः पुत्रकस्तव । भवत्या यद्वयं प्रोक्तास्तत्करिष्याम एव हि

म्हणून, हे महाभागे! तू जा; तुझा पुत्र शोक करण्यास योग्य नाही। तू आम्हाला जे सांगितलेस, तेच आम्ही निश्चयाने करू।

Verse 49

एतत्पुनर्वयं विद्मः सदा सत्यवतां नृणाम् । न निष्फलः क्रियारंभः कथंचिदपि जायते

हे आम्ही निश्चयाने जाणतो की सत्यनिष्ठ पुरुषांचा धर्मकर्माचा आरंभ कधीही, कोणत्याही प्रकारे निष्फळ होत नाही।

Verse 50

सूत उवाच । एवं संभाष्य तं सर्वं नंदिनी स्वसखीजनम् । प्रस्थिता व्याघ्रमुद्दिश्य पुत्रशोकेन पीडिता

सूत म्हणाले—अशा रीतीने आपल्या सर्व सखीजनांशी बोलून, पुत्रशोकाने पीडित नंदिनी व्याघ्राकडे निघाली।

Verse 51

शोकाग्निनापि संतप्ता निराशा पुत्रदर्शने । वियुक्ता चक्रवाकीव लतेव पतिता तरोः

शोकाग्नीने संतप्त, पुत्रदर्शनाची आशा हरपलेली, ती जणू जोडीदारापासून वियुक्त चक्रवाकी; जणू वृक्षापासून गळून पडलेली लता झाली।

Verse 52

अंधेव दृष्टिनिर्मुक्ता प्रस्खलंती पदेपदे । वनाधिदेवताः सर्वाः प्राऽर्थयच्च सुतार्थतः

दृष्टी हरपलेल्या अंधीसारखी ती पावलोपावली ठेचकाळत, केवळ पुत्राच्या हितासाठी वनातील सर्व अधिदेवतांना कळकळीने प्रार्थना करू लागली।

Verse 53

प्रसुप्तं भ्रममाणं वा मम पुत्रं सुबालकम् । वनाधिदेवताः सर्वा रक्षंतु वचनान्मम

माझा लहानगा पुत्र झोपलेला असो वा इकडे-तिकडे फिरत असो—वनातील सर्व अधिदेवता माझ्या वचनबळाने माझ्या सुकुमार बाळाचे रक्षण करो।

Verse 54

एवं प्रलप्य मनसा संप्राप्ता तत्र यत्र सः । आस्ते विस्फूर्जितास्यश्च तीक्ष्णदंष्ट्रो भयावहः

अशी मनातल्या मनात विलाप करत ती जिथे तो होता तिथे पोहोचली; तेथे तो उभा होता—तोंड फाडून थरथरत, तीक्ष्ण दातांचा, पाहताच भय उत्पन्न करणारा।

Verse 55

व्याघ्रः क्षुत्क्षामकण्ठश्च तस्या मार्गावलोककः । संरंभाटोपसंयुक्तः सृक्किणी परिलेहयन्

भुकेने कंठ कोरडा पडलेला तो वाघ तिच्या मार्गाकडे टक लावून पाहत होता; क्रोध व दर्पाने फुगलेला, तो तोंडाच्या कडा चाटत होता।

Verse 56

नंदिन्युवाच । आगताहं महाव्याघ्र सत्ये च शपथे स्थिता । कुरु तृप्तिं यथाकामं मम मांसेन सांप्रतम्

नंदिनी म्हणाली—हे महावाघ्रा! सत्य व शपथेवर स्थिर राहून मी आले आहे. आता माझ्या मांसाने, तुझ्या इच्छेप्रमाणे, तृप्ती करून घे.

Verse 57

तां दृष्ट्वा सोऽपि दुष्टात्मा वैराग्यं परमं गतः । सत्याशया पुनः प्राप्ता संत्यज्य प्राणजं भयम्

तिला पाहून तो दुष्टचित्तही परम वैराग्याला पोहोचला. सत्यावर विश्वास ठेवून ती पुन्हा परत आली आणि प्राणांशी चिकटलेली भीती टाकून दिली.

Verse 58

व्याघ्र उवाच । स्वागतं तव कल्याणि सुधेनो सत्यवादिनि । न हि सत्यवतां किंचिदशुभं विद्यते क्वचित्

व्याघ्र म्हणाला—कल्याणी, तुझे स्वागत आहे; हे सुधेनू, सत्यवादिनी! सत्यवानांना कुठेही काही अशुभ होत नाही.

Verse 59

त्वयोक्तं शपथैर्भद्रे आगमिष्याम्यहं पुनः । तेन मे कौतुकं जातं किमेषा प्रकरिष्यति

भद्रे, तू शपथपूर्वक म्हणालीस—‘मी पुन्हा येईन.’ त्यामुळे माझ्या मनात कुतूहल निर्माण झाले—ही खरेच काय करील?

Verse 60

सोऽहं भद्रे दुराचारो नृशंसो जीवघातकः । यास्यामि नरकं घोरं कर्मणानेन सर्वदा

भद्रे, मी दुराचारी, नृशंस आणि जीवघातक आहे. या कर्मामुळे मी नक्कीच घोर नरकात जाईन.

Verse 61

तस्मात्त्वं मे महाभागे पापास्यातिदुरात्मनः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि

म्हणून, महाभागे, माझ्यासारख्या पापी व अतिदुरात्म्यावर उपदेश देऊन कृपा करणे तुला शोभते.

Verse 62

येन मे स्यात्परं श्रेय इह लोके परत्र च । न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सत्याचारान्मतिर्मम

ज्यायोगे मला या लोकी व परलोकी परम श्रेय प्राप्त होईल, तो मार्ग मला उपदेशा. तुम्हांला काहीही अज्ञात नाही; माझी बुद्धी सत्याचाराकडे वळली आहे.

Verse 63

तस्मात्त्वं धर्मसर्वस्वं संक्षेपान्मम कीर्तय । सत्संगमफलं येन मम संजायतेऽखिलम्

म्हणून तुम्ही मला संक्षेपाने धर्माचे सर्वस्व—त्याचा सार—सांगावे, ज्यायोगे सत्संगाचे अखिल फळ मला पूर्णपणे प्राप्त होईल.

Verse 64

नंदिन्युवाच । तपः कृते प्रशंसंति त्रेतायां ध्यानमेव च । द्वापरे यज्ञयोगं च दानमेकं कलौ युगे । सर्वेषामेव दानानां नास्ति दानमतः परम्

नंदिनी म्हणाली—कृतयुगात तपाची प्रशंसा करतात, त्रेतायुगात ध्यानाचीच; द्वापरात यज्ञ-योगाचा विधी. पण कलियुगात दान हाच एक परम मार्ग आहे; कारण सर्व दानांमध्ये याहून श्रेष्ठ दान नाही.

Verse 65

चराचराणां भूतानामभयं यः प्रयच्छति । स सर्वभयनिर्मुक्तः परं ब्रह्मा धिगच्छति

जो चराचर सर्व भूतांना अभय देतो, तो सर्व भयांपासून मुक्त होऊन परम ब्रह्माला प्राप्त होतो.

Verse 66

व्याघ्र उवाच । अन्येषां चैव भूतानां तद्दानं युज्यते शुभे । अहिंसया भवेद्येषां प्राणयात्रान्नपूर्वकम्

व्याघ्र म्हणाला—हे शुभे! ते (अभयाचे) दान इतर प्राण्यांसाठीच योग्य आहे, ज्यांची प्राणयात्रा अहिंसेने, अन्नाच्या आधाराने, चालू शकते.

Verse 67

न हिंसया विनाऽस्माकं यतः स्यात्प्राणधारणम् । तस्माद्ब्रूहि महाभागे किञ्चिन्मम सुखावहम् । उपदेशं सुधर्माय हिंसकस्यापि देहिनाम्

अहिंसेविना आमचे प्राणधारण होऊ शकत नाही। म्हणून, हे महाभागे, माझ्या कल्याणासाठी काही सांग—हिंसक देहधाऱ्यांनाही योग्य अशा सद्‌धर्माचा उपदेश।

Verse 68

नन्दिन्युवाच । अत्रास्ति सुमहल्लिंगं पुरा बाणप्रतिष्ठितम् । गहने यत्प्रभावेन त्वया मुक्तास्म्यहं ध्रुवम्

नंदिनी म्हणाली—इथे एक अतिमहान लिंग आहे, जे पूर्वी बाणाने प्रतिष्ठित केले. या दाट अरण्यात त्याच्या प्रभावाने तुझ्यामुळे मी निश्चयच मुक्त होईन।

Verse 69

तस्य त्वं प्रातरुत्थाय कुरु नित्यं प्रदक्षिणाम् । प्रणामं च ततः सिद्धिं वांछितां समवाप्स्यसि

तू रोज पहाटे उठून त्या (लिंगाची) नित्य प्रदक्षिणा कर. मग नमस्कार कर; तेव्हा इच्छित सिद्धी तुला प्राप्त होईल.

Verse 70

नान्यस्य कर्मणः शक्तिर्विद्यते ते नखायुध । पूजादिकस्य हीनत्वाद्धस्ताभ्यामिति मे मतिः

हे नखायुधा, इतर कर्म करण्याची तुझी शक्ती नाही. पूजा इत्यादी साधने नसल्यामुळे माझे मत असे की आपल्या ‘दोन हातांनी’—म्हणजे प्रदक्षिणा व नमस्कार यांसारख्या सोप्या कृतींनी—भक्ती करणेच योग्य।

Verse 71

एवमुक्त्वाथ सा धेनुर्व्याघ्रस्याथ वनांतिके । तल्लिंगं दर्शयामास पुरः स्थित्वा द्विजोत्तमाः

असे बोलून ती धेनू वनाच्या काठावर व्याघ्राला त्या लिंगाचे दर्शन घडवू लागली, त्याच्या समोर उभी राहून—हे द्विजोत्तमांनो।

Verse 72

सोऽपि संदर्शनात्तस्य तत्क्षणान्मुक्तिमाप्तवान् । व्याघ्रत्वात्पार्थिवो भूयः स बभूव यथा पुरा

त्याचे केवळ दर्शन होताच तोही त्या क्षणीच मुक्त झाला; वाघरूपातून मुक्त होऊन तो पूर्वीप्रमाणे पुन्हा राजा झाला।

Verse 73

शापं दुर्वाससा दत्तं राज्यं स्वं सहितैः सुतैः । सस्मार स नृपश्रेष्ठस्ततः प्रोवाच नंदिनीम्

दुर्वासांनी दिलेला शाप—ज्यामुळे पुत्रांसह आपले राज्य गेले—आठवून तो नृपश्रेष्ठ मग नंदिनीला म्हणाला।

Verse 74

नृपः कलशनामाहं हैहयान्वयसंभवः । शप्तो दुर्वाससा पूर्वं कस्मिंश्चित्कारणांतरे

मी कलश नावाचा राजा, हैहय वंशात जन्मलेला; पूर्वी काही कारणाने दुर्वासांनी मला शाप दिला होता।

Verse 75

ततः प्रसादितेनोक्तस्तेनाहं नंदिनी यदा । दर्शयिष्यति तल्लिंगं तदा मुक्तिर्भविष्यति

नंतर तो प्रसन्न झाल्यावर मला म्हणाला—‘हे नंदिनी, तू जेव्हा ते लिंग दाखवशील, तेव्हा माझी मुक्ती होईल।’

Verse 76

सा नूनं नन्दिनी त्वं हि ज्ञाता शापान्ततो मया । तत्त्वं ब्रूहि प्रदेशोऽयं कतमो वरधेनुके

निश्चितच तू नंदिनी आहेस; शापाच्या अंताने मी तुला ओळखले आहे. हे वरदायिनी धेनु, सत्य सांग—हा प्रदेश कोणता?

Verse 77

येन गच्छाम्यहं भूयः स्वगृहं प्रति सत्वरम् । मार्गं दृष्ट्वा महाभागे मानुषं प्राप्य कञ्चन

मी कोणत्या मार्गाने लवकर पुन्हा माझ्या घरी जाऊ? हे महाभागे, मार्ग दाखवून मला एखादा मानवी मार्गदर्शक मिळो.

Verse 78

नंदिन्युवाच । चमत्कारपुरक्षेत्रमेतत्पातकनाशनम् । सर्वतीर्थमयं राजन्सर्वकामप्रदायकम्

नन्दिनी म्हणाली—हे चमत्कारपुराचे पवित्र क्षेत्र पापनाशक आहे. हे राजन्, हे सर्वतीर्थमय असून सर्व कामना पूर्ण करणारे आहे.

Verse 79

यदन्यत्र भवेच्छ्रेयो वत्सरेण तपस्विनाम् । दिनेनैवात्र तत्सम्यग्जायते नात्र संशयः

तपस्वी अन्यत्र एका वर्षात जे आध्यात्मिक श्रेय मिळवितात, तेच येथे एका दिवसात पूर्णपणे प्राप्त होते; यात संशय नाही.

Verse 80

एवं मत्वा मया लिंगं स्नापितं पयसा सदा । एतद्यूथं परित्यज्य भक्त्या पूतेन चेतसा

हे जाणून मी सदैव दुधाने लिंगाचा अभिषेक केला आहे. हे कळप मागे ठेवून, भक्तीने पवित्र झालेल्या मनाने…

Verse 81

राजोवाच । गच्छ नन्दिनि भद्रं ते निजं प्राप्नुहि बालकम् । गोकुलं च सखीः स्वाश्च तथान्यं च सुहृज्जनम्

राजा म्हणाला—जा नन्दिनी, तुझे कल्याण होवो. तुझ्या वासराला, तुझ्या गोकुळाला, तुझ्या सखींना आणि इतर सुहृद् जनांना जाऊन भेट.

Verse 82

एतत्क्षेत्रं मया पूर्वं ब्राह्मणानां मुखाच्छ्रुतम् । वांछितं च सदा प्रष्टुं न च द्रष्टुं प्रपारितम्

हे पवित्र क्षेत्र मी पूर्वी ब्राह्मणांच्या मुखातून ऐकले होते। याविषयी विचारण्याची मला नेहमीच इच्छा होती; पण दर्शन घडणे शक्य झाले नाही।

Verse 83

राज्यकर्मप्रसक्तेन भोगासक्तेन नंदिनि । स्वयमेवाधुना लब्धं नाहं सन्त्यक्तुमुत्सहे

हे नंदिनी, राज्यकर्मात गुंतलेला आणि भोगांत आसक्त असा मी—आताच स्वयमेव जे प्राप्त झाले आहे, ते सोडण्याचे धैर्य मला होत नाही.

Verse 84

दिष्ट्या मे मुनिना तेन दत्तः शापो महात्मना । कथं स्यादन्यथा प्राप्तिः क्षेत्रस्यास्य सुशोभने

सुदैवाने त्या महात्मा मुनिने मला शाप दिला. हे सुशोभने, अन्यथा या रम्य क्षेत्राची प्राप्ती मला कशी झाली असती?

Verse 85

सूत उवाच । एवमुक्त्वा महीपालो नन्दिनीं तां विसृज्य च । स्थितस्तत्रैव तल्लिंगं ध्यायमानो दिवानिशम्

सूत म्हणाले—असे बोलून राजाने नंदिनीला निरोप दिला आणि तेथेच राहून त्या लिंगाचे दिवसरात्र ध्यान करू लागला.

Verse 86

प्रासादं तत्कृते मुख्यं विधायाद्भुतदर्शनम् । कैलासशिखराकारं तपस्तेपे तदग्रतः

त्यासाठी त्याने अद्भुत दर्शन असलेला मुख्य प्रासाद (मंदिर) उभारला, कैलासशिखरासारखा आकार असलेला, आणि त्याच्या समोर तपश्चर्या केली.

Verse 87

ततस्तस्य प्रभावेन स्वल्पैरेव दिनैर्द्विजाः । संप्राप्तः परमां सिद्धिं दुर्लभां याज्ञिकैरपि

मग त्या तीर्थाच्या प्रभावाने, हे द्विजांनो, अल्पच दिवसांत त्याने परम सिद्धी प्राप्त केली; जी यज्ञकर्मात रत याज्ञिकांनाही दुर्लभ आहे.

Verse 88

तत्र यः कार्तिके मासि दीपकं संप्रयच्छति । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

जो तेथे कार्तिक महिन्यात दीप अर्पण करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन शिवलोकी मान पावतो.

Verse 89

मार्गशीर्षे च सम्प्राप्ते गीतनृत्यादिकं नरः । तदग्रे कुरुते भक्त्या स गच्छति परां गतिम्

आणि मार्गशीर्ष आला की जो मनुष्य भक्तीने त्याच्या (लिंगाच्या) समोर गीत, नृत्य इत्यादी करतो, तो परम गतीस जातो.

Verse 90

एतद्वः सर्वमाख्यातं सर्वपातकनाशनम् । कलशेश्वरमाहात्म्यं विस्तरेण द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो, मी तुम्हाला विस्ताराने सर्व सांगितले—कलशेश्वराचे माहात्म्य, जे सर्व महापातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 91

भक्त्या पठति यश्चैतच्छ्रद्धया परया युतः । सोऽपि पापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

जो हे भक्तीने, परम श्रद्धेसह हे पठण करतो, तोही पापमुक्त होऊन शिवलोकी मान पावतो.

Verse 151

अथवा ये त्वया तस्य विहिताः शपथाः शुभे । ते संतु मम तिष्ठ त्वं तस्मादत्रैव गोकुले

किंवा, हे शुभे! तू त्याच्यावर घातलेल्या शपथा माझ्यासाठीच स्थिर राहोत; म्हणून तू इथेच, या गोकुळातच, निवास कर।