Adhyaya 112

Verse 1

सूत उवाच । ततः कतिपयाहस्य गते तस्मिन्महीपतौ । स्वगृहं प्रति दुःखार्ते परिवारसमन्विते

सूत म्हणाले—काही दिवस गेल्यावर तो महीपती दुःखाने व्याकुळ होऊन, परिवार-परिजनांसह, आपल्या घराकडे निघाला।

Verse 2

पद्भ्यामेव समायाता ह्यष्टषष्टिर्द्विजोत्तमाः । परिश्रांताः कृशांगाश्च धूलिधूसरिताननाः

पायी चालतच अडुसष्ट श्रेष्ठ द्विज आले—अतिशय थकलेले, कृश देहाचे, आणि धुळीने मळलेले मुख असलेले।

Verse 3

यावत्पश्यति दाराः स्वा दिव्याभरण भूषिताः । दिव्यवस्त्रैः सुसंवीता राजपत्न्य इवापराः

जेव्हा त्यांनी आपल्या स्त्रियांना पाहिले—दिव्य आभूषणांनी अलंकृत, उत्तम वस्त्रांनी सुशोभित, जणू इतर राजपत्नीच—तेव्हा ते विस्मयाने स्तब्ध झाले।

Verse 4

ततश्च विस्मयाविष्टाः पप्रच्छुस्ते क्षुधान्विताः । किमिदं किमिदं पापा विरुद्धं विहितं वपुः

मग ते विस्मयाने भारावून, भुकेने पीडित होऊन विचारू लागले—“हे काय, हे काय, अरे पापिणीं! योग्यतेच्या विरुद्ध असे हे रूप कसे?”

Verse 5

कथं प्राप्तानि वस्त्राणि भूषणानि वराणि च । नूनमस्मद्गतेर्भ्रंशः खे जातो नाऽन्यथा भवेत्

तुम्हांला ही उत्तम वस्त्रे व श्रेष्ठ भूषणे कशी प्राप्त झाली? निश्चयच आमच्या गतीत भ्रंश झाला आहे; आमच्या स्थितीत काही च्युतिः उत्पन्न झाली आहे—अन्यथा असे होणे शक्य नाही।

Verse 6

विकारमेनं संत्यक्त्वा युष्मदीयं सुगर्हिताः । अथ ताः सर्ववृत्तांतमूचुस्तापसयोषितः

तुमच्यासाठी अत्यंत निंद्य असा हा अनुचित विकार सोडून, त्या तापसांच्या पत्नींनी मग सर्व वृत्तांत सांगितला।

Verse 7

यथा राज्ञी समायाता दमयन्ती नृपप्रिया । भूषणानि च दत्तानि तया चैव यथा द्विजाः

त्यांनी सांगितले—राजप्रिय राणी दमयंती कशी आली, आणि हे द्विजांनो, जसे घडले तसेच तिने स्वतः भूषणेही दिली।

Verse 8

यथा शापश्च सञ्जातो ब्राह्मणानां महात्मनाम् । अथ ते मुनयः क्रुद्धास्तच्छ्रुत्वा गर्हितं वचः । राजप्रतिग्रहो निंद्यस्तापसानां विशेषतः

त्यांनी सांगितले—महात्मा ब्राह्मणांकडून शाप कसा उत्पन्न झाला. ते निंद्य वचन ऐकून मुनि क्रुद्ध झाले व म्हणाले—राजाकडून दान-प्रतिग्रह निंद्य आहे, विशेषतः तापसांसाठी।

Verse 9

ततो भूपस्य राष्ट्रस्य नाशार्थं जगृहुर्जलम् । क्रोधेन महताविष्टा वेपमाना निरर्गलम्

मग ते प्रचंड क्रोधाने आविष्ट होऊन, अनावर थरथरत, राजाच्या राष्ट्रनाशासाठी (शापकर्मासाठी) जल घेऊन उभे राहिले।

Verse 10

अनेन पाप्मनाऽस्माकं कुभूपेन प्रणाशिता । खे गतिर्लोभयित्वा तु पत्न्योऽस्माकमकृत्रिमाः । सरलास्तद्गणाः सर्वे येनेदृग्व्यसनं स्थितम्

या पापकर्माने त्या दुष्ट राजाने आमचा सर्वनाश केला. आमची गती व निर्धार लोभवून त्याने आमच्या निष्कपट पत्नींसही फसविले. त्याचे ते सर्व सरळ जन—त्याच्यामुळेच—ही भयंकर आपत्ती उद्भवली.

Verse 11

सूत उवाच । एवं ते मुनयो यावच्छापं तस्य महीपतेः । प्रयच्छंति च तास्तावदूचुर्भार्या रुषान्विताः

सूत म्हणाले—असे ते मुनी त्या राजाला शाप देण्यास उद्यत होत असतानाच, क्रोधाने भरलेल्या त्याच्या राण्या उठून बोलू लागल्या.

Verse 12

न देयो भूपतेस्तस्य शापो ब्राह्मणसत्तमाः । अस्मदीयं वचस्तावच्छ्रोतव्यमविशंकितैः

हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, त्या राजाला शाप देऊ नका. प्रथम तुम्ही निःशंका होऊन आमचे वचन ऐका.

Verse 13

वयं सर्वा नरेन्द्रस्य भार्यया समलंकृताः । सुवस्त्रैर्भूषणैर्दिव्यैः श्रद्धापूतेन चेतसा

आम्ही सर्वजणी नरेन्द्राच्या राण्यांप्रमाणे अलंकृत होतो—सुंदर वस्त्रे व दिव्य भूषणे धारण करून—आणि आमचे चित्त श्रद्धेने पवित्र होते.

Verse 14

वयं दरिद्रदोषेण सदा युष्मद्गृहे स्थिताः । कर्शिता न च संप्राप्तं सुखं मर्त्यसमु द्भवम्

परंतु दारिद्र्यदोषामुळे आम्ही सदैव तुमच्या घरीच आश्रित राहिलो. आम्ही क्लेशाने कृश झालो, आणि मर्त्यजीवनात मिळणारे साधे सुखही आम्हाला लाभले नाही.

Verse 15

एतेषां परलोकोऽत्र विद्यते ये तपोरताः । न च मर्त्यफलं किंचिदपि स्वल्पतरं भवेत्

तपश्चर्येत रत असणाऱ्यांसाठी येथेही परलोकच परम अर्थ आहे; त्यांच्यासाठी मर्त्यलोकीचे अगदी अल्प फळही काहीच मानले जात नाही।

Verse 16

अन्येषां विषयस्थानामिह लोकः प्रकीर्तितः । भोगप्रसक्तचित्तानां नीचानां सुदुरात्मनाम्

परंतु जे विषयांतच स्थिर आहेत, त्यांच्यासाठी हाच लोक त्यांचा ‘प्रदेश’ म्हणून सांगितला आहे—भोगासक्त चित्ताचे, नीच स्वभावाचे, अतिदुरात्मे।

Verse 17

गृहस्थाश्रमिणां चैव स्वधर्मरतचेतसाम् । इह लोकः परश्चैव जायते नाऽत्र संशयः

परंतु गृहस्थाश्रमात राहून स्वधर्मात रत चित्त असणाऱ्यांसाठी इहलोक आणि परलोक—दोन्हीही सिद्ध होतात; यात संशय नाही।

Verse 18

ता वयं नात्र सन्देहो गृहस्थाश्रममुत्तमम् । संसेव्य साधयिष्यामो लोकद्वयमनुत्तमम्

म्हणून आम्ही—यात मुळीच संशय नाही—उत्तम गृहस्थाश्रमाचे यथाविधि आचरण करून दोन्ही लोकांचे परम कल्याण साधू।

Verse 19

तस्माद्गृहाणि रम्याणि प्रवदंति समाहिताः । भूपालाद्भूमिमादाय वृत्तिं चैवाभिवांछिताम्

मग ते समाहित चित्ताने म्हणाले—“म्हणून आम्हांस रम्य घरे द्या; आणि राजाकडून भूमी मिळवून, आम्हांस अभिवांछित उपजीविकाही द्या।”

Verse 20

ततश्चैवाथ वीक्षध्वं पुत्रपौत्रसमुद्भवम् । सौख्यं चापि कुमारीणां बांधवानां विशेषतः

त्यानंतर तुम्ही निश्चयच पुत्र‑पौत्रांची वाढ पाहाल; तसेच कन्यांचे सौख्य आणि विशेषतः आपल्या बंधू‑बांधवांचेही कल्याण पाहाल।

Verse 21

न करिष्यथ चेद्वाक्यमेतदस्मदुदीरितम् । सर्वाः प्राणपरित्यागं करिष्यामो न संशयः

तुम्ही आम्ही सांगितलेले हे वचन पाळले नाहीत, तर आम्ही सर्वजण प्राणत्याग करू—यात संशय नाही।

Verse 22

यूयं स्त्रीवधपापेन युक्ताः सन्तस्ततः परम् । नरकं रौरवं दुर्गं गमिष्यथ सुनिश्चितम्

तुम्ही स्त्रीवधाच्या पापाने कलुषित झाल्यावर, पुढे निश्चयच दुर्गम रौरव नरकात जाल—हे ठाम आहे।

Verse 23

एवं ते मुनयः श्रुत्वा तासां वाक्यानि तानि वै । भूपृष्ठे तत्यजुस्तोयं शापार्थं यत्करैर्धृतम्

त्या स्त्रियांची वचने ऐकून, मुनिंनी शापासाठी हातात धरलेले पाणी तेव्हा भूमीवर ओतले।

Verse 24

ततस्तत्तोयनिर्दग्धं तद्विभागं क्षितेस्तदा । ऊषरत्वमनुप्राप्तमद्यापि द्विजसत्तमाः

मग त्या जलाने दग्ध होऊन पृथ्वीचा तो भाग ऊसर (खारट बंजर) झाला; हे द्विजश्रेष्ठांनो, तो आजही तसाच आहे।

Verse 25

आस्तामन्नादिकं तत्र यदुत्पं न प्ररोहति । न जन्म चाप्नुयाद्भूयः पक्षी वा कीट एव वा

तेथे धान्य वगैरे पेरले तरी अंकुरत नाही. तेथे पुन्हा जन्म मिळत नाही—ना पक्षी म्हणून, ना कीटक म्हणूनही.

Verse 26

तृणं वाथ मृगस्तत्र किं पुनर्भक्तिमान्नरः । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं श्रद्धया फाल्गुने नरः

तेथे गवत किंवा मृगालाही असा परिणाम होतो, तर भक्तिमान मनुष्याची काय कथा! जो मनुष्य फाल्गुन महिन्यात श्रद्धेने तेथे श्राद्ध करतो—

Verse 27

पौर्णमास्यां रवैर्वारे स पितॄनुद्धरेन्निजान् । अपि स्वकर्मणा प्राप्तान्नरके दारुणाकृतौ

पौर्णिमेला जेव्हा रविवार येतो, तेव्हा तो आपल्या पितरांचा उद्धार करतो—स्वकर्माने भयंकर नरकात गेलेल्यांचाही.

Verse 112

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्यान ऊषरोत्पत्तिमाहात्म्यकथनंनाम द्वादशोत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यातील दमयन्त्युपाख्यानातील ‘ऊषरोत्पत्तिमाहात्म्यकथन’ नामक एकशे बारावा अध्याय समाप्त झाला.