Adhyaya 208

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । एवं शक्रे दिवं प्राप्ते देवेषु सकलेषु च । गौतमः स्वाश्रमं प्रापत्कोपेन महता ज्वलन्

विश्वामित्र म्हणाले—अशा रीतीने शक्र स्वर्गास गेल्यावर आणि सर्व देवही निघून गेल्यावर, गौतम ऋषी महान क्रोधाने जळत आपल्या आश्रमात परत आले।

Verse 2

ततः स कथयामास सर्वं देवविचेष्टितम् । वरदानं च शक्राय शता नन्दस्य चाग्रतः

त्यानंतर त्यांनी देवतांची सर्व चेष्टा सांगितली आणि शक्राला दिलेले वरदानही शतानंदाच्या समोर कथन केले।

Verse 3

तच्छ्रुत्वा पितरं प्राह विनयावनतः स्थितः । तातांबाया न कस्मात्त्वं प्रसादं प्रकरोषि मे

ते ऐकून तो नम्रतेने वाकून उभा राहिला आणि पित्याला म्हणाला—“तात, माझ्या आईविषयी माझ्यावर तुम्ही कृपा का करत नाही?”

Verse 4

उत्थापने न ते किञ्चिदसाध्यं विद्यते विभो । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यान्मम चांबया

हे विभो, पुनः उभे करण्यामध्ये तुमच्यासाठी काहीही अशक्य नाही; म्हणून माझ्यावर कृपा करा, जेणेकरून माझा माझ्या आईशी पुनर्मिलाप होईल।

Verse 5

समागमो मुनिश्रेष्ठ दीनस्योत्कण्ठितस्य च । तस्मादुत्थाप्य तां तूर्णं प्रायश्चित्तविधिं ततः । तस्मादादिश मे क्षिप्रं येन शुद्धिः प्रजायते

हे मुनिश्रेष्ठ! दीन व उत्कंठित जनास भेट हाच खरा आधार आहे. म्हणून तिला त्वरेने उठवा; मग प्रायश्चित्ताची विधी सांगा. त्यामुळे मला तात्काळ असा उपदेश करा की ज्याने शुद्धी प्राप्त होईल.

Verse 6

गौतम उवाच । मद्यावलिप्तभांडस्य यदि शुद्धिः प्रजायते । तत्स्त्रीणां जायतेशुद्धिर्योनौ शुक्राभिषेचनात्

गौतम म्हणाले—जर मद्याने लिप्त झालेले भांडेही शुद्ध होऊ शकते, तर त्याचप्रमाणे स्त्रीचीही शुद्धी होते, जरी तिच्या योनीत शुक्रसिंचन झाले तरी.

Verse 7

ब्राह्मणस्तु सुरां पीत्वा मौंजीहोमेन शुध्यति । तिंगिनीं साधयित्वा च न तु नारी विधर्मिता

ब्राह्मणाने सुरा पिल्यावरही मौंजी-होमाने तो शुद्ध होतो; पण तिंगिनी-साधना केली तरी अधर्मात पडलेली स्त्री शुद्ध होत नाही.

Verse 8

मद्यभांडमपि प्रायो यथावद्वह्निशोधितम् । विशुध्यति तथा नारी वह्निदग्धा विशुध्यति । यस्या रेतोऽथ संक्रांत मुदरांतेऽन्यसंभवम्

मद्याचे भांडेही विधिपूर्वक अग्निशोधन केल्यास शुद्ध होते; त्याचप्रमाणे अग्निदग्ध झाल्यावर स्त्रीही शुद्ध होते—जिच्या उदरात परपुरुषाचे रेत संक्रांत होऊन अन्य-सम्भव गर्भ ठरला आहे.

Verse 9

एतस्मात्कारणान्माता मया ते पुत्र सा शिला । विहिता न हि तस्याश्च विशुद्धिस्तु कथञ्चन

याच कारणामुळे, हे पुत्रा, तुझ्या मातेला मी त्या शिळारूपात नेमले आहे; कारण तिची शुद्धी कोणत्याही प्रकारे होत नाही.

Verse 10

शतानन्द उवाच । यद्येवं साधयिष्यामि तत्कृतेऽहं हुताशनम् । विषं वा भक्षयिष्यामि पतिष्यामि जलाशये

शतानंद म्हणाला—जर असेच असेल, तर त्या कार्यसिद्धीसाठी मी अग्निपरीक्षा स्वीकारीन; किंवा विष भक्षण करीन; किंवा जलाशयात उडी घेईन—कशाही प्रकारे ते साध्य करीन।

Verse 11

मातुर्वियोगतस्तात सत्यमेतन्मयोदितम् । धर्मद्रोणाः स्थिताश्चान्ये मन्वाद्या मुनयस्तथा

तात, मातृवियोगामुळे मी जे बोललो ते खरेच आहे। इतरही साक्षी म्हणून उभे आहेत—धर्मद्रोण आणि मनु आदी मुनिगणही।

Verse 12

इतिहासपुराणानि वेदांतानि बहूनि च । संचिंत्य तात सर्वाणि देहि शुद्धिं ममापि ताम् । मम मातुः करिष्यामि नो चेत्प्राणपरिक्षयम्

तात, सर्व इतिहास-पुराणे आणि अनेक वेदान्त-वचने यांचा विचार करून मला देखील तीच शुद्धी द्या. मी माझ्या मातेसाठी ते साध्य करीन; नाहीतर प्राणत्याग करीन।

Verse 13

विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा गौतमः प्राह तं सुतम् । परिष्वज्य स्वबाहुभ्यां मूर्ध्न्याघ्राय ततः परम्

विश्वामित्र म्हणाला—हे ऐकून आणि बराच काळ चिंतन करून गौतमाने त्या पुत्रास सांगितले. स्वतःच्या बाहूंनी त्याला आलिंगन देऊन, त्याच्या मस्तकाचा स्नेहाने स्पर्श/चुंबन करून, मग पुढे बोलला।

Verse 14

यद्येवं वत्स मा कार्षीः साहसं पापसंभवम् । आत्मदेहविघातेन श्रूयतां वचनं मम

जर असेच असेल, वत्सा, तर स्वतःच्या देहाला इजा करून पापजनक धाडस करू नकोस. माझे वचन ऐक।

Verse 15

मेध्यत्वे तव मातुश्च शुद्धिर्ज्ञाता मया पुरा । यया सा मम हर्म्यार्हा भविष्यति न संशयः

तुझ्या मातेस मेध्यत्व प्राप्त होण्यासाठी जी शुद्धी आहे, ती मी पूर्वीच जाणली आहे। त्या शुद्धीने ती पुन्हा पवित्र होऊन माझ्या गृहास योग्य होईल—यात संशय नाही।

Verse 18

उत्पत्स्यते रवेर्वंशे रामरूपी जना र्दनः । रावणस्य वधार्थाय मानुषं रूपमास्थितः । तस्य पादस्य संस्पर्शाद्भूयः शुद्धा भविष्यति । तस्मात्प्रतीक्ष्य तावत्त्वमौत्सुक्यं व्रज पुत्रक । एतत्सम्यङ्मया ज्ञातं वत्स दिव्येन चक्षुषा

रघुवंशात जनार्दन रामरूपाने उत्पन्न होईल। रावणवधासाठी तो मानवी देह धारण करील; त्याच्या चरणस्पर्शाने हे/ती पुन्हा शुद्ध होईल। म्हणून तो काळ येईपर्यंत प्रतीक्षा कर; पुत्रा, उतावळेपणा सोड. वत्सा, दिव्यदृष्टीने हे मी सम्यक जाणले आहे।

Verse 19

एतच्छ्रुत्वा तथेत्युक्त्वा शतानन्दः प्रहर्षितः । स्थितः प्रतीक्षमाणस्तु तं कालं मातृवत्सलः

हे ऐकून शतानंद आनंदित होऊन म्हणाला, “तथास्तु,” आणि मातृवत्सल होऊन तो नियत काळ येईपर्यंत तेथेच थांबून प्रतीक्षा करू लागला।

Verse 20

ततः कालेन महता रामरूपी जनार्दनः । रावणस्य वधार्थाय जातो दशरथालये

नंतर बराच काळ लोटल्यावर जनार्दन रामरूपाने रावणवधासाठी दशरथाच्या घरी जन्मला।

Verse 21

स मया भगवा विष्णुर्बालभावेन संस्थितः । निजयज्ञस्यरक्षार्थं समानीतः स्वमाश्रमम् । राक्षसानां विनाशाय यज्ञकर्मविनाशिनाम्

तोच भगवान विष्णु बालभावाने स्थित असताना, माझ्या यज्ञाच्या रक्षणासाठी मी त्याला माझ्या आश्रमात आणले; यज्ञकर्म नष्ट करणाऱ्या राक्षसांच्या विनाशासाठी।

Verse 22

हतैस्तै राक्षसै रौद्रैर्मम पूर्णोऽभवन्मखः । अयोध्यायाः समानीतः स मया रघुनंदनः

ते उग्र राक्षस मारले गेल्यावर माझा यज्ञ पूर्ण झाला. मग रघुकुलनंदनाला मी स्वतः अयोध्येला घेऊन गेलो.

Verse 23

सीतायाश्च विवाहार्थं लक्ष्मणेन समन्वितः । श्रुत्वा स्वयंवरं तस्याः पार्थिवानां समागमम्

सीतेच्या विवाहासाठी लक्ष्मणासह तो निघाला; तिच्या स्वयंवराची व तेथे जमलेल्या राजांच्या सभेची वार्ता त्याने ऐकली.

Verse 24

ततो मार्गे मया दृष्टा गौतमस्याश्रमे शुभे । अहिल्या सा शिला रूपा प्रमाणेन महत्तमा

मग मार्गात गौतमांच्या शुभ आश्रमात मी अहिल्येला पाहिले—ती शिळारूप होती, आकार-प्रमाणाने अत्यंत विशाल.

Verse 25

ततः प्रोक्तो मया रामः स्पृशेमां वत्स पाणिना । मानुषत्वं लभेद्येन गौतमस्य प्रिया मुनेः । शापदोषेण संजाता शिलेयं तस्य सन्मुनेः

तेव्हा मी रामाला म्हणालो—“वत्सा, आपल्या हाताने हिला स्पर्श कर; ज्यामुळे गौतम मुनींची प्रिय पत्नी पुन्हा मानुषत्व प्राप्त करील. शापदोषामुळे त्या श्रेष्ठ मुनींची ही शिळा झाली आहे.”

Verse 26

अविकल्पं ततो रामो मम वाक्येन तां शिलाम् । पस्पर्श पार्थिवश्रेष्ठ कौतू हलसमन्वितः

मग पार्थिवश्रेष्ठ रामाने माझ्या वचनावरून कोणताही संकोच न करता त्या शिळेला स्पर्श केला; त्याच्या अंतःकरणात पवित्र कौतुक भरले होते.

Verse 27

अथ रामेण संस्पृष्टा सहसैवांगना मुनेः । शुशुभे मानुषी जाता दिव्यरूपवपुर्धरा

तेव्हा रामाच्या स्पर्शाने मुनींची पत्नी तत्क्षणी पुन्हा मानवी झाली आणि दिव्य रूप-लावण्ययुक्त देह धारण करून तेजस्वीपणे शोभू लागली।

Verse 28

ततः सा लज्जयाऽविष्टा प्रणिपत्य च गौतमम् । स्मरमाणाऽत्मनः कृत्यं यच्छक्रेण समन्वितम्

मग ती लज्जेने व्याकुळ होऊन गौतमांना साष्टांग नमस्कार करून, शक्र (इंद्र) याच्याशी संबंधित आपले ते कृत्य आठवू लागली।

Verse 29

प्रायश्चित्तं मम स्वामिन्देहि सर्वमशेषतः । यन्नरस्य समायोगे परस्याह प्रजापतिः

‘हे स्वामी! मला सर्व प्रायश्चित्त शेष न ठेवता द्या—परस्त्री/परपुरुषाशी अनुचित संयोग झाल्यास प्रजापतींनी जे सांगितले आहे तेच।’

Verse 30

अहं दुष्करमप्येतत्करिष्यामि न संशयः । येन शुद्धिर्भवेन्मह्यं पुरश्चरणसेवनात्

‘हे जरी कठीण असले तरी मी निःसंशय करीन—निर्दिष्ट पुरश्चरण-व्रतांचे आचरण करून, ज्यायोगे मला शुद्धी प्राप्त होईल।’

Verse 31

ततः संचिंत्य सुचिरं प्रोवाच गौतमस्तदा । कुरु चान्द्रायणशतं कृच्छ्राणां च सहस्रकम्

तेव्हा गौतमांनी बराच वेळ विचार करून म्हटले—‘शंभर चान्द्रायण व्रत आणि एक हजार कृच्छ्र तपश्चर्या कर।’

Verse 32

प्राजापत्यायुतं चापि तीर्थयात्रापरायणा । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु यानि तीर्थानि भूतले । तेषां संदर्शनात्सम्यक्ततः शुद्धिमवाप्स्यसि

तीर्थयात्रेत तत्पर राहून तू दहा हजार प्राजापत्य प्रायश्चित्तेही कर. पृथ्वीवर अडुसष्ट तीर्थे आहेत; त्यांचे विधिपूर्वक दर्शन केल्याने तू अखेरीस शुद्धी प्राप्त करशील.

Verse 33

सा तथैति प्रतिज्ञाय नित्यं व्रतपरायणा । अष्टषष्टिसु तीर्थेषु वाराणस्यादिषु क्रमात्

तिने तशीच प्रतिज्ञा करून, नित्य व्रत-नियमांत परायण राहून, क्रमाने अडुसष्ट तीर्थांना प्रस्थान केले—वाराणसीपासून आरंभ करून इतर सर्व.

Verse 34

बभ्राम तानि लिंगानि पूजयन्ती प्रभक्तितः । क्रमेणैव तु संप्राप्ता हाटकेश्वरसंभवम्

ती त्या त्या लिंगांकडे फिरत राहिली व परम भक्तीने पूजन करीत राहिली; आणि क्रमानेच ती हाटकेश्वराच्या पावन सान्निध्यास येऊन पोहोचली.

Verse 35

यावत्पश्यति सा साध्वी तावन्नागबिलो महान् । पूरितो नागरेणैव मार्गः पातालसंभवः

ती साध्वी जशी पाहते तशी एक महान नागबिळ प्रकट झाले; पाताळातून उत्पन्न झालेला तो मार्ग स्वतः नागानेच भरून गेला.

Verse 36

गच्छंति येन पूर्वं तु तीर्थयात्रापरायणाः । हाटकेश्वरदेवस्य दर्शनार्थं मुनीश्वराः

त्याच मार्गाने पूर्वी तीर्थयात्रेत परायण असलेले मुनीश्वर हाटकेश्वर देवाच्या दर्शनासाठी जात असत.

Verse 37

अथ सा चिन्तयामास न दृष्टे तु सुरेश्वरे । हाटकेश्वरदेवे च न हि यात्राफलं लभेत्

तेव्हा तिने मनात विचार केला—देवाधिदेव श्री हाटकेश्वराचे दर्शन झाले नाही, तर तीर्थयात्रेचे खरे फळ प्राप्त होत नाही।

Verse 38

तस्मात्तपः करि ष्यामि स्थित्वा चैव सुदुष्करम् । येनाहं तत्प्रभावेन तं पश्यामि सुरेश्वरम्

म्हणून मी तप करीन—अतिशय कठोर नियमात स्थिर राहून—त्या तपाच्या प्रभावाने देवाधिदेवाचे दर्शन घेईन।

Verse 39

एवं सा निश्चयं कृत्वा तपस्तेपे सुदुष्करम् । दर्शनार्थं हि देवस्य पातालनिलयस्य च

असा निश्चय करून, पाताळनिवासी त्या देवाच्या दर्शनासाठी तिने अत्यंत कठोर तप केले।

Verse 40

पंचाग्निसाधका ग्रीष्मे हेमन्ते सलिलाश्रया । वर्षास्वाकाशशयना सा बभूव तपस्विनी

उन्हाळ्यात तिने पंचाग्नि-साधना केली, हेमंतात जलाचा आश्रय घेतला, आणि पावसाळ्यात उघड्या आकाशाखाली शयन केले—अशी ती खरी तपस्विनी झाली।

Verse 41

हरलिंगं प्रतिष्ठाप्य स्वनाम्ना चांतिके तदा । त्रिकालं पूजयामास गन्धपुष्पानुलेपनैः

तेव्हा तिने जवळच आपल्या नावाने हरलिंगाची प्रतिष्ठा केली आणि गंध, पुष्प व अनुलेपनांनी त्रिकाळ पूजा केली।

Verse 42

एवं तपसि संस्थायास्तस्याः कालो महान्गतः । न च संदर्शनं जातं हाटकेश्वरसंभवम्

अशी घोर तपश्चर्या करूनही तिचा फार काळ निघून गेला; तरीही हाटकेश्वराचे दर्शन झाले नाही, त्यांचा प्रादुर्भावही झाला नाही।

Verse 43

कस्यचित्त्वथ कालस्य शतानन्दश्च तत्सुतः । स तामन्वेषमाणस्तु तस्मिन्क्षेत्रे समागतः । मातृस्नेह परीतात्मा तीर्थान्वेषणतत्परः

काही काळानंतर तिचा पुत्र शतानंद तिला शोधत त्या पुण्यक्षेत्रात आला; मातृस्नेहाने भरलेले त्याचे अंतःकरण होते आणि तो तीर्थांचा शोध घेण्यात तत्पर होता।

Verse 44

अथ तां तत्र संवीक्ष्य दारुणे तपसि स्थिताम् । प्रणिपत्य स्थितो दीनः सदुःखो वाक्यमब्रवीत्

मग तिला तेथे कठोर तपात स्थित पाहून तो नम्रपणे प्रणाम करून दीन होऊन उभा राहिला; दुःखाने व्याकुळ होऊन तो असे बोलला।

Verse 45

किमत्र क्लिश्यते कायस्तपः कृत्वा सुदारुणम् । सप्तषष्टिषु तीर्थेषु यानि लिंगानि तेषु च

इथे इतके भयंकर तप करून देहाला का क्लेश दिला जातो? सप्तषष्टि तीर्थांमध्ये जी जी लिंगे आहेत, त्यांमध्ये—

Verse 46

माहेश्वराणि लिंगानि तानि दृष्टानि च त्वया । एतत्पातालसंस्थं च हाटकेश्वरसंज्ञितम्

ती माहेश्वर लिंगे तर तू पाहिलेलीच आहेत; पण पाताळात स्थित आणि ‘हाटकेश्वर’ नावाने प्रसिद्ध हे (लिंग) तर—

Verse 47

न पश्यति नरः कश्चिद्दृष्टं क्षेत्रे न केनचित् । तेन शुद्धिश्च संजाता स्वभर्त्रा विहिता तु या

कोणताही पुरुष ते पाहत नाही; या पुण्यक्षेत्रात ते कोणीही पाहिलेले नाही. तरीही त्या व्रताचरणाने तुझ्या स्वभर्त्याने विधिलेली शुद्धी निश्चयाने सिद्ध झाली आहे.

Verse 48

तस्मादागच्छ गच्छामस्ताताश्रामपदे शुभे । त्वन्मार्गं वीक्षते तातः कर्षुको वर्षणं यथा

म्हणून ये—आपण शुभ अश्रमस्थानी जाऊया. तुझे वडील तुझ्या वाटेकडे पाहत आहेत, जसा शेतकरी पावसाची वाट पाहतो.

Verse 49

आहिल्योवाच । यावत्पश्यामि नो देवं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । तावद्गच्छामि नो गेहं यदा पश्यामि तं हरम्

आहिल्या म्हणाली—जोपर्यंत मी हाटकेश्वर नावाच्या देवाचे दर्शन घेत नाही, तोपर्यंत मी घरी जाणार नाही. त्या हर (शिव) ला पाहिल्यावरच मी परतेन.

Verse 50

तदा यास्ये गृहं पुत्र निश्चयोऽयं मया कृतः

तेव्हाच मी घरी जाईन, पुत्रा—हा निश्चय मी केला आहे.

Verse 51

तच्छ्रुत्वा सोऽपि तां प्राह ह्येष चेन्निश्चयस्तव । मयाऽपि तातपार्श्वे तु प्रगंतव्यं त्वयाप

हे ऐकून तोही तिला म्हणाला—जर हा तुझा दृढ निश्चय असेल, तर मलाही तुझ्यासोबत वडिलांच्या सान्निध्यात जावे लागेल.

Verse 52

एवमुक्त्वा ततः सोपि स्थापयामास शांभ वम् । लिंगं च पूजयामास त्रिकालं तपसि स्थितः

असे बोलून त्याने शांभव (शैव) लिंगाची स्थापना केली आणि तपश्चर्येत स्थित राहून त्रिकाळ लिंगपूजा केली।

Verse 53

शतानन्दस्तु राजर्षिः गन्धपुष्पानुलेपनैः । नैवेद्यैर्विविधैः सूक्तैर्वेदोक्तैः पर्यतोषयत्

राजर्षी शतानंदाने गंध, पुष्प व अनुलेपन, विविध नैवेद्य आणि वेदोक्त सूक्तांनी देवास परितोष दिला।

Verse 54

षष्ठान्नकालभोज्यस्य व्रतचर्यारतस्य च । एवं तस्याऽपि संस्थस्य गतः कालो महान्मुने । न च तुष्यति देवेश स्ताभ्यां द्वाभ्यां कथञ्चन

तो षष्ठ अन्नकाळीच भोजन करी आणि व्रत-चर्येत रत असे; हे महामुने, असे तपात स्थित राहून मोठा काळ गेला, तरी त्या दोनच उपायांनी देवेश कधीही संतुष्ट झाला नाही।

Verse 55

ततः कालेन महता गौतमोऽपि महामुनिः । आजगाम स्वयं तत्र पुत्रदर्शनलालसः

नंतर बराच काळ गेल्यावर महामुनी गौतम स्वतः तेथे आला, पुत्रदर्शनाची उत्कंठा बाळगून।

Verse 56

स दृष्ट्वा भार्यया सार्धं पुत्रं तपसि संस्थितम् । तुतोष प्रथमं तावत्पश्चादुःखसमन्वितः

पत्नीसमवेत तपात स्थित पुत्राला पाहून तो प्रथम आनंदित झाला; नंतर मात्र दुःखाने व्याप्त झाला।

Verse 57

अहो बत महत्कष्टं पुत्रो मे कृशतां गतः । तपसः संप्रभावेन नयामि स्वगृहं कथम् । भार्येयं च तथा मह्यं विवर्णा तु कृशा स्थिता

अहो, किती मोठे कष्ट! माझा पुत्र कृश झाला आहे. तपस्येच्या प्रबळ प्रभावामुळे त्याला मी घरी कसा नेऊ? आणि माझी ही पत्नीही येथे फिकटवर्णी व कृश होऊन उभी आहे।

Verse 58

एवं संचिंत्य मनसा तावुभौ प्रत्यभाषत । गम्यतां स्वगृहं कृत्वा तपसः संनिवर्तनम्

असे मनात विचार करून त्याने त्या दोघांना म्हटले—“आता तुम्ही स्वगृही जा आणि या तपस्येचे योग्य रीतीने संनिवर्तन करा।”

Verse 59

शतानन्द उवाच । तातांबा बहुधा प्रोक्ता तपसः संनिवर्तने । नो गच्छति तथा हर्म्यमदृष्टे हाटकेश्वरे

शतानंद म्हणाला—“पूज्य पिता आणि माता, तपस्या थांबविण्याविषयी तुम्ही अनेकदा सांगितले; पण हाटकेश्वराचे दर्शन होईपर्यंत मी घरी जाणार नाही।”

Verse 60

अहं तया विहीनस्तु नैव यास्यामि निश्चितम् । एवं ज्ञात्वा महाभाग यद्युक्तं तत्समाचर

“आणि मीही, तिच्याविना, निश्चयाने जाणार नाही. हे महाभाग, हे जाणून जे योग्य तेच करा.”

Verse 61

गौतम उवाच । यद्येवं निश्चयो वत्स तव मातुश्च संस्थितः । अहं ते दर्शयिष्यामि तपसा हाटकेश्वरम्

गौतम म्हणाला—“वत्सा, तुझा आणि तुझ्या मातेचा असा निश्चय दृढ असेल, तर मी माझ्या तपोबलाने तुला हाटकेश्वराचे दर्शन घडवीन.”

Verse 62

एवमुक्त्वा ततः सोऽपि तपश्चक्रे महामुनिः । एकांतरोपवासस्तु स्थितो वर्षशतं मुनिः । षष्ठान्नकालभोजी च तावत्काले ततोऽभवत्

असे बोलून त्या महामुनींनी तपश्चर्या आरंभिली. मुनि शंभर वर्षे एकांतर उपवास करीत राहिले; त्यानंतर तितक्याच काळात ते षष्ठकाळीच अन्नसेवन करणारे झाले.

Verse 63

त्रिरात्रभोजी पश्चाच्च स बभूव मुनीश्वरः । तावत्कालं फलैर्निन्ये तावत्कालं जलाशनः । वायुभक्षस्ततो भूयस्तावत्कालमभून्मुनिः

नंतर तो मुनीश्वर त्रिरात्रांतरानेच भोजन करू लागला. तितक्याच काळात तो फलाहारावर राहिला, तितक्याच काळात केवळ जलाहार केला; आणि मग पुन्हा तितक्याच काळात वायुभक्षी झाला.

Verse 64

ततो वर्षसहस्रांते परमे संव्यवस्थिते । प्रभिद्य मेदिनीपृष्ठं निष्क्रांतं लिंगमुत्तमम्

मग हजार वर्षांच्या शेवटी, तपश्चर्या परम सिद्धीस पोहोचली असता, भूमीचा पृष्ठभाग भेदून एक उत्तम लिंग प्रकट होऊन बाहेर आले.

Verse 65

द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम । एतस्मिन्नंतरे देवः शंभुः प्रत्यक्षतां गतः

ते बारा सूर्यांसारखे तेजस्वी व सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होते. त्याच क्षणी देव शंभू प्रत्यक्ष प्रकट झाले.

Verse 66

एतस्मिन्नेव काले तु भगवाञ्छशिशेखरः । तस्य दृष्टिपथं गत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

त्याच वेळी भगवान शशिशेखर त्याच्या दृष्टिपथात येऊन हे वचन बोलले.

Verse 67

गौतमाऽहं प्रतुष्टस्ते तपसाऽनेन सुव्रत

हे गौतम! या तपश्चर्येमुळे मी तुझ्यावर पूर्णतः प्रसन्न आहे, हे सुव्रतधारी।

Verse 68

एतच्च मामकं लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । पातालाच्च विनिष्क्रांतं तव भक्त्या महामुने

हे महामुने! माझे हे लिंग ‘हाटकेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; तुझ्या भक्तीमुळे ते पाताळातून प्रकट झाले आहे।

Verse 69

एतदर्थं तपस्तप्तं सभार्येण त्वया हि तत् । सपुत्रेणाखिलं जातं फलं तस्य यथेप्सितम्

खरेच, तू पत्नीसमवेत याच हेतूसाठी तप केलेस; आणि पुत्रासह त्या तपाचे संपूर्ण फळ—जसे इच्छिले तसे—प्रकट झाले आहे।

Verse 70

एतत्पश्यतु ते भार्या अहिल्या दिव्यरूपिणी । अष्टषष्ट्युद्भवं येन यात्राफलमवाप्नुयात्

तुझी दिव्यरूपिणी पत्नी अहिल्याही हे दर्शन घेऊ दे; ज्यामुळे ‘अष्टषष्टि’ पवित्र प्राकट्यांशी संबंधित यात्राफळ प्राप्त होईल।

Verse 71

त्वं चापि प्रार्थय वरं येन सर्वं ददामि ते

आणि तूही वर माग; ज्यायोगे मी तुला सर्व काही प्रदान करीन।

Verse 72

गौतम उवाच । हाटकेश्वरसंज्ञे तु सकृद्दृष्टे च यत्फलम् । पातालस्थे च यत्पुण्यं नराणां जायते फलम् । दृष्टेनानेन तत्पुण्यं पूजितेन विशेषतः

गौतम म्हणाले—हाटकेश्वर या नामाने ज्याचे एकदाच दर्शन केल्याने जे फळ मिळते, आणि तो पाताळात स्थित असताना मनुष्यांना जे पुण्य प्राप्त होते, तेच पुण्य या प्रकट लिंगाच्या दर्शनाने मिळते; आणि पूजेमुळे तर विशेष फल प्राप्त होते।

Verse 73

अन्येऽपि ये जनास्तच्च पूजयंति प्रभक्तितः । चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां ते प्रयांतु त्रिविष्टपम्

आणि जे इतर लोकही परमभक्तीने चैत्र शुद्ध चतुर्दशीला याची पूजा करतात, ते त्रिविष्टप (स्वर्ग) प्राप्त करो।

Verse 74

एतल्लिंगं न जानंति नराः सिद्ध्यभिकांक्षिणः । विशंति विवरं तेन हाटकेश्वरकांक्षया

सिद्धीची इच्छा बाळगणारे लोक या लिंगाला ओळखत नाहीत; हाटकेश्वराची आकांक्षा धरून त्या भ्रमामुळे ते एका विवरात/भेगात प्रवेश करतात।

Verse 76

मुच्यंते मानवास्तद्वच्छतानंदेश्वरादपि । तस्मिन्दिने विहितया ताभ्यां चैव प्रपूजया

त्याचप्रमाणे शतानंदेश्वरामुळेही मनुष्य मुक्त होतात—त्या दिवशी दोन्ही देवतांची विधिपूर्वक केलेली पूजा केल्याने।

Verse 77

विश्वामित्र उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु व्याप्तः स्वर्गोऽखिलो नृप । मानुषैरपि पापाढ्यैः सर्वधर्मविवर्जितैः

विश्वामित्र म्हणाले—हे राजन्, याच काळात संपूर्ण स्वर्ग पापाने भरलेल्या आणि सर्व धर्मांपासून वंचित अशा मनुष्यांनीही व्यापून गेला आहे।

Verse 78

न कश्चित्कुरुते यज्ञं तीर्थ यात्रामथापरम् । न व्रतं नियमं चैव दानस्यापि कथामपि

कोणी यज्ञ करीत नाही, तीर्थयात्राही करीत नाही. व्रत-नियम पाळले जात नाहीत, दानाची चर्चासुद्धा होत नाही.

Verse 79

अपि पापसमोपेता लिंगस्यास्य प्रभावतः । परदारोद्भवा त्पापादहिल्येश्वरदर्शनात्

पापाने भारलेलाही मनुष्य या लिंगाच्या प्रभावाने, अहिल्येश्वराचे दर्शन होताच परस्त्रीगमनजन्य पापातून मुक्त होतो.

Verse 80

ततो भीताः सुराः सर्वे सस्पर्धैर्मानुषैर्वृताः । प्रोचुः पुरंदरं गत्वा व्यथया प्रया युताः

तेव्हा सर्व देव भयभीत झाले; स्पर्धेने भरलेल्या मनुष्यांनी त्यांना वेढले. व्यथा व चिंता यांनी व्याकुळ होऊन ते पुरंदर (इंद्र) यांच्याकडे गेले व आपली वेदना सांगितली.

Verse 81

मर्त्यलोके सहस्राक्ष सर्वे धर्माः क्षयं गताः । अपि पापसमाचारा अभ्येत्य पुरुषा इह

‘हे सहस्राक्ष (इंद्रा)! मर्त्यलोकी सर्व धर्म क्षय पावले आहेत; पापाचारी पुरुषही येथे (या पवित्र स्थानी) येऊन पोहोचतात.’

Verse 82

अस्माभिः सह गर्वाढ्याः स्पर्धां कुर्वंति सर्वदा । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे लिंगत्रयमनुत्तमम्

‘गर्वाने फुगून ते आमच्याशीही नेहमी स्पर्धा करतात. हाटकेश्वर क्षेत्रात लिंगांची अनुपम त्रयी आहे.’

Verse 83

यत्स्थितं स्थापितं तत्र गौतमेन महात्मना । सपुत्रेण सदारेण तस्य पूजाप्रभावतः

जे तेथे स्थित पवित्र लिंग आहे, ते महात्मा गौतमांनी पुत्र व पत्नीसमवेत प्रतिष्ठापिले; त्यांच्या पूजेच्या प्रभावाने त्याचे माहात्म्य प्रकट झाले।

Verse 84

अपि पापसमाचारा इहागच्छंति तेऽखिलाः । यमस्य नरकाः सर्वे सांप्रतं शून्यतां गताः

पापाचारी लोकही सर्वजण येथे येतात; म्हणून सध्या यमाचे सर्व नरक रिकामे झाले आहेत।

Verse 85

गौतमेन समानीतः पातालाद्धाटकेश्वरः । तपसा तोषयित्वा तु तत्र स्थाने सुरेश्वरः

गौतमांनी पाताळातून हाटकेश्वरास वर आणिले; तपश्चर्येने संतुष्ट होऊन देवांचा ईश्वर त्याच स्थानी वास करतो।

Verse 86

तत्प्रभावादयं जातो व्यवहारो धरातले

त्या पवित्र प्रभावामुळेच पृथ्वीवर हा व्यवहार उत्पन्न झाला आहे।

Verse 87

एवं ज्ञात्वा प्रवर्तंते यथा यज्ञास्तथा कुरु । तैर्विना नैव तृप्तिः स्यादस्माकं च कथंचन

हे जाणून ते तदनुसार प्रवृत्त होतात; म्हणून यज्ञ जसे विधिपूर्वक करावेत तसे करा. त्यांच्याविना आमची तृप्ती कधीही होणार नाही।

Verse 89

गत्वा धरातलं सर्वे ममादेशाद्द्रुतं ततः । स्वशक्त्या वारयध्वं भो गौतमेश्वरपूजकान्

म्हणून माझ्या आज्ञेने तुम्ही सर्वांनी त्वरेने पृथ्वीवर जाऊन, हे देवहो, आपल्या शक्तीने गौतमेश्वराच्या पूजकांना आवरा।

Verse 90

अहिल्येश्वरदेवस्य शतानंदेश्वरस्य च । शक्रादेशं तु संप्राप्य ते गता धरणीतले

शक्राचा आदेश प्राप्त होताच ते पृथ्वीवर उतरले आणि भगवान अहिल्येश्वर व शतानंदेश्वर यांच्या देवालयांकडे गेले।

Verse 91

कामादिका नरान्भेजुर्गौतमेश्वरपूजकान् । तथाऽहिल्येश्वरस्यापि शतानंदेश्वरस्य च

काम इत्यादी विकारांनी लोकांवर आघात केला—गौतमेश्वराच्या पूजकांवरही, तसेच अहिल्येश्वर व शतानंदेश्वर यांच्या भक्तांवरही।

Verse 92

ततो भूयो मखा जाताः समग्रे धरणीतले । संपूर्णदक्षिणाः सर्वे वतानि नियमास्तथा

त्यानंतर पुन्हा संपूर्ण पृथ्वीवर यज्ञ सुरू झाले; सर्व यज्ञांत पूर्ण दक्षिणा दिली गेली, तसेच व्रते व नियमही आचरले गेले।

Verse 93

तीर्थयात्रा जपो होमो याश्चान्याः सुकृतक्रियाः । एतत्सर्वं मया ख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि धराधिप

तीर्थयात्रा, जप, होम आणि इतर जे पुण्यकर्म आहेत—हे सर्व, हे धराधिप, तू विचारल्यामुळे मी सांगितले आहे।

Verse 94

गयाकूप्यनुषंगेण शक्रगौतमचेष्टितम् । बालमण्डनमाहात्म्यं शक्रेश्वरसमन्वितम्

गयाकूपीच्या प्रसंगाने मी शक्र व गौतम यांचे चरित्र, तसेच शक्रेश्वरासहित बालमण्डनाचे माहात्म्य वर्णिले आहे।

Verse 95

इन्द्रस्य स्थापनं मर्त्ये अहिल्याख्यानमेव च । गौतमेश्वरमाहात्म्यं तथाहिल्येश्वरस्य च

इंद्राचे मर्त्यलोकी स्थापन, अहिल्येचे आख्यान, गौतमेश्वराचे माहात्म्य तसेच अहिल्येश्वराचेही माहात्म्य मी कथन केले आहे।

Verse 96

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं श्रद्धया परया युतः । स मुच्येत्पातकात्सद्यः परदारसमुद्भवात्

जो हे नित्य परम श्रद्धेने ऐकतो, तो परस्त्रीसंबंधातून उत्पन्न पापातून तत्काळ मुक्त होतो।

Verse 98

तच्छ्रुत्वा वासवस्तत्र समाहूय च मन्मथम् । क्रोधं लोभं तथा दंभं मत्सरं द्वेषसंयुतम्

ते ऐकून वासव (इंद्र) ने तेथे मन्मथाला बोलाविले आणि क्रोध, लोभ, दंभ, मत्सर व द्वेष यांनाही आवाहन केले।

Verse 208

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वर शतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डातील हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यात ‘गौतमेश्वर-अहिल्येश्वर-शतानन्देश्वर माहात्म्यवर्णन’ नावाचा दोनशे आठवा अध्याय समाप्त झाला।