Adhyaya 81
अध्याय ८१ हा संवादांच्या थरांतून उलगडतो. गरुड भृगुवंशातील एका ब्राह्मण मित्राची व त्याची कन्या माधवीची कथा सांगतो—तिला योग्य वर मिळत नाही. गरुड विष्णूंनाच रूप‑गुणांनी सर्वश्रेष्ठ वर मानून विनंती करतो. विष्णू दिव्य तेजाबद्दलची शंका दूर करण्यासाठी कन्येला प्रत्यक्ष दर्शनार्थ आणण्यास सांगतात. यानंतर गृह्य‑अनुष्ठानाच्या वातावरणात तणाव निर्माण होतो. लक्ष्मी कन्येचे सान्निध्य स्पर्धेसारखे मानून शाप देतात की ती ‘अश्वमुखी’ (घोड्याच्या मुखाची) होईल. त्यामुळे लोक घाबरतात आणि ब्राह्मण संतप्त होतात. तेव्हा एक ब्राह्मण म्हणतो—फक्त वाचिक विनंती म्हणजे विवाह नव्हे; म्हणून शापाची लागू शक्यता मर्यादित असून त्याचे फल भविष्यातील जन्मसंबंधांत प्रकट होईल. पुढे गरुड विष्णूजवळ एक विलक्षण वृद्धा पाहतो. विष्णू तिला शाण्डिली—ज्ञान व ब्रह्मचर्याने प्रसिद्ध—असे ओळख करून देतात. स्त्रिया व तरुण वासना यांविषयी गरुड संशययुक्त बोलताच तत्क्षणी त्याचे पंख नाहीसे होतात आणि तो असहाय होतो. हा प्रसंग वाणीसंयम, पूर्वग्रह टाळणे आणि तपस्विनीचा आदर करण्याचा बोध देतो.
Shlokas
Verse 1
। श्रीगरुड उवाच । ममास्ति दयितं मित्रं ब्राह्मणो भृगुवंशजः । तस्यास्ति माधवीनाम कन्या कमललोचना
श्रीगरुड म्हणाले: माझा एक प्रिय मित्र आहे—भृगुवंशातील एक ब्राह्मण. त्याची ‘माधवी’ नावाची कमलनयना कन्या आहे.
Verse 2
न तस्याः सदृशः कांतः प्राप्तस्तेन महात्मना । यतस्ततोऽहमादिष्टः कांतमस्यास्त्वमानय । अनुरूपं द्विजश्रेष्ठ यद्यहं संमतस्तव
त्या महात्म्यास तिच्यासारखा योग्य वर मिळाला नाही. म्हणून मला आज्ञा झाली: ‘या कन्येस अनुरूप पती आण, हे द्विजश्रेष्ठ—जर तू माझी विनंती मान्य करीत असशील.’
Verse 3
ततो मयाऽखिला भूमिस्तद्वरार्थं विलोकिता । न तदर्थं वरो लब्धः सर्वैः समुचितो गुणैः
मग असा वर शोधण्यासाठी मी अखिल पृथ्वी पाहिली; परंतु त्या हेतूस योग्य, सर्व समुचित गुणांनी युक्त असा वर मला मिळाला नाही।
Verse 4
ततस्त्वं पुण्डरीकाक्ष मम चित्ते व्यवस्थितः । अनुरूपः पतिस्तस्याः सर्वैरेव गुणैर्युतः
म्हणून, हे पुण्डरीकाक्ष! तू माझ्या चित्तात दृढपणे स्थित आहेस; त्या कन्येसाठी सर्व गुणांनी युक्त असा अनुरूप पती तूच आहेस।
Verse 5
तस्मात्पाणिग्रहं तस्याः स्वीकुरुष्व सुरेश्वर । अत्यन्तरूपयुक्ताया मम वाक्यप्रणोदितः
म्हणून, हे सुरेश्वर! माझ्या विनंतीने प्रेरित होऊन, अत्यंत रूपवती त्या कन्येचा पाणिग्रह स्वीकार कर।
Verse 6
भगवानुवाच । अत्रानय द्विजश्रेष्ठ तां कन्यां कमलेक्षणाम् । येन दृष्ट्वा स्वयं पश्चात्प्रकरोमि यथोदितम्
भगवान म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ! त्या कमलेक्षणा कन्येला येथे आण; तिला मी स्वतः पाहून मग सांगितल्याप्रमाणे करीन।
Verse 7
गरुड उवाच । तव तेजोभयादेव सा कन्या जनकान्विता । मया दूरे विनिर्मुक्ता तत्कथं तामिहानये
गरुड म्हणाला—तुझ्या तेजाच्या भयामुळेच ती कन्या पित्यांसह माझ्याकडून दूर सोडून दिली; मग मी तिला येथे कशी आणू?
Verse 8
श्रीभगवानुवाच । अत्र तां मम तत्तेजो जनकेन समन्विताम् । न हि धक्ष्यति तस्मात्त्वं शीघ्रं द्विजवराऽनय
श्रीभगवान म्हणाले—हे श्रेष्ठ द्विजा! तिच्या पित्यांसह त्या कन्येला लवकर येथे आण. माझे ते तेज तिला जाळणार नाही; म्हणून तू भय मानू नकोस.
Verse 9
एवमुक्तस्ततस्तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । तां कन्या मानयामास तं च विप्रभृगूद्वहम्
प्रभविष्णु विष्णूने असे सांगितल्यावर त्याने त्या कन्येचा मान केला आणि भृगुवंशातील श्रेष्ठ ब्राह्मण—द्विजांतील अग्रगण्य—यांचाही यथोचित सन्मान केला.
Verse 10
अथासौ प्रणिपत्योच्चैर्ब्राह्मणो मधुसूदनम् । लक्ष्मीवन्न्यविशत्पार्श्वे गरुडस्य समीपतः
मग त्या ब्राह्मणाने मधुसूदनाला अत्यंत नमस्कार केला आणि लक्ष्मीप्रमाणे गरुडाजवळ, प्रभूच्या पार्श्वभागी जाऊन बसला.
Verse 11
सापि कन्या वरारोहा बाल्यभावादनिन्दिता । शय्यैकांते समाविष्टा दक्षिणे मुरविद्विषः
तीही वरारोहा कन्या—बाल्यभावामुळे अनिंद्य—शय्येच्या एकांत टोकाशी, मुरविद्वेषी विष्णूच्या उजव्या बाजूस जाऊन बसली.
Verse 12
अथ कोपपरीतांगी महिष्याधर्ममाश्रिता । लक्ष्मीः शशाप तां कन्यां सपत्नीति विचिन्त्य च
मग क्रोधाने व्यापलेल्या अंगांची लक्ष्मी—ईर्ष्याळ राणीप्रमाणे अधर्माचा आश्रय घेऊन—“ही माझी सपत्नी” असे मानून त्या कन्येला शाप देऊ लागली.
Verse 13
यस्मान्मे पुरतः पापे कांतस्य मम हर्षिता । शय्यायां त्वं समाविष्टा लज्जां त्यक्त्वा सुदूरतः । तस्मादश्वमुखी नूनं विकृता त्वं भविष्यसि
कारण, हे पापिणी, माझ्या समोरच तू माझ्या प्रिय कांतावर हर्षित होऊन त्याच्या शय्येवर बसलीस, लज्जा फार दूर टाकून; म्हणून तू निश्चयच विकृत होऊन अश्वमुखी होशील।
Verse 14
एवं शापे श्रिया दत्ते हाहाकारो महानभूत् । सर्वेषां तत्र संस्थानां कोपश्चापि द्विजन्मनः
अशा रीतीने श्री (लक्ष्मी) यांनी शाप दिल्यावर मोठा हाहाकार झाला। तेथे जमलेले सर्वजण व्याकुळ झाले, आणि द्विज (ब्राह्मण)ही क्रोधाविष्ट झाला।
Verse 16
यावन्नाग्निद्विजातीनां प्रत्यक्षं गुरुसंनिधौ । ससंकल्पं स्वयं दत्ता गृह्योक्तविधिना जनैः
पवित्र अग्नी व द्विज साक्षी म्हणून उपस्थित असताना, तसेच गुरूंच्या सान्निध्यात, लोकांनी स्वतः संकल्प करून—गृह्यविधीनुसार—ते दान अर्पण केले।
Verse 18
एवमुक्त्वा स विप्रेंद्रस्ततः प्रोवाच केशवम् । आतिथ्यं विहितं ह्येतत्तव पत्न्या यथोचितम् । तस्मात्तत्र प्रयास्यामि यत्र स्यात्तादृशी सुता
असे बोलून तो विप्रेंद्र नंतर केशवाला म्हणाला: “तुझ्या पत्नीने यथोचित रीतीने हे आतिथ्य विधिपूर्वक केले आहे. म्हणून मी त्या ठिकाणी जाईन जिथे अशीच गुणवान कन्या मिळेल.”
Verse 19
ब्राह्मण उवाच । सहस्रं याच्यते कन्या करोत्येकः करग्रहम् । वाङ्मात्रेण न तस्याः स्यात्पत्नीभावः कथंचन
ब्राह्मण म्हणाला: “कन्येला हजार जण मागू शकतात, पण करग्रहण (विवाह) एकच करतो. केवळ शब्दांनी ती कधीही पत्नी होत नाही.”
Verse 20
तस्मान्नाश्वमुखी ह्येषा जन्मन्यस्मिन्भविष्यति । गृहीत्वेमां गृहं गच्छ प्रयच्छ स्वेप्सिताय च
म्हणून या जन्मात ती अश्वमुखी होणार नाही। तिला घेऊन घरी जा आणि ज्याला तू इच्छितोस त्याच्याशी तिचा विवाह करून दे।
Verse 22
सेयं तव सुता विप्र बंधुस्थानं समाश्रिता । भविष्यति ततो जामिः कनिष्ठा मेऽन्यजन्मनि
हे विप्र! तुझी ही कन्या बंधुत्वस्थानाचा आश्रय घेत आहे; म्हणून पुढील जन्मी ती माझी कनिष्ठा बहीण, निकट रक्तसंबंधी होईल.
Verse 23
अवतीर्णस्य भूपृष्ठे देवकार्येण केनचित् । वाजिवक्त्रधरा प्रोक्ता यद्येषा मम कांतया
जेव्हा मी कोणत्यातरी देवकार्याकरिता पृथ्वीवर अवतरेन, माझ्या प्रियेच्या कारणाने जर हिला ‘अश्वमुखधारिणी’ असे म्हटले जाईल…
Verse 24
ततोऽहं सुमहत्कृत्वा तपश्चैवानया सह । करिष्यामि शुभास्यां च तथा लक्ष्मीमपि द्विज
मग मी तिच्यासह अत्यंत महान तप करीन; आणि हे द्विज! शुभमुखीला तसेच लक्ष्मीला देखील प्रकट करीन.
Verse 25
एवं स भगवान्विप्रं तं सन्तोष्य तदा गिरा । गरुडेन समं चक्रे कथाश्चित्रा मनोरमाः
अशा रीतीने भगवानांनी वाणीने त्या विप्राला संतुष्ट केले आणि मग गरुडासह अद्भुत व मनोहर कथा केल्या.
Verse 26
अथ तस्मिन्कथांते स गरुडः पुरुषोत्तमम् । प्रोवाच तां स्त्रियं दृष्ट्वा वृद्धां तेजःसमन्विताम्
मग तो संवाद समाप्त होताच गरुडाने पुरुषोत्तमाशी बोलणे केले. तेजस्वी वृद्ध स्त्रीला पाहून तिच्याविषयी तो म्हणू लागला.
Verse 27
अपूर्वेयं सुरश्रेष्ठ स्त्री वृद्धा तव पार्श्वगा । किमर्थं केयमाख्याहि कुतः प्राप्ता जनार्दन
हे देवश्रेष्ठ! तुझ्या बाजूला उभी असलेली ही वृद्ध स्त्री विलक्षण आहे. ही येथे कशासाठी? सांग—ही कोण आणि कुठून आली आहे, हे जनार्दन?
Verse 28
श्रीभगवानुवाच । एषा ख्याता खगश्रेष्ठ लोकेऽस्मिन्वृद्धकन्यका । शांडिलीनाम सर्वज्ञा ब्रह्मचर्यपरायणा
श्रीभगवान म्हणाले: हे खगश्रेष्ठ! ही या लोकी ‘वृद्धकन्यका’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. हिचे नाव शाण्डिली—सर्वज्ञ आणि ब्रह्मचर्यव्रतास पूर्ण समर्पित.
Verse 29
तपोवीर्यसमोपेता सर्वदेवाभिवंदिता । नास्ति वै चेदृशी नारी खगेन्द्रात्र जगत्त्रये
तपस्येच्या वीर्याने युक्त आणि सर्व देवांनी वंदिलेली—हे खगेन्द्र! त्रैलोक्यात खरोखर तिच्यासारखी स्त्री नाही.
Verse 30
सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विहस्य विहगाधिपः । प्रोवाच वासुदेवं च तां विलोक्य चिरं द्विजाः
सूत म्हणाले: ते वचन ऐकून विहगाधिप गरुड हसला. हे द्विजांनो! तिला बराच वेळ पाहून मग तो वासुदेवाशी बोलला.
Verse 31
गरुड उवाच । नैतच्चित्रं तपो यच्च क्रियते सुमहत्तरम् । यथा च दीयते दानं यच्च तत्रास्ति चाद्भुतम् । तथा च क्रियते युद्धं संग्रामे युद्धशालिभिः
गरुड म्हणाला—अतिमहान तप करणे हे काही आश्चर्य नाही; तसेच दान देणेही, जरी ते अद्भुत वाटले तरी. त्याप्रमाणे रणांगणात युद्धकुशल वीरही युद्ध करतात.
Verse 32
नाश्चर्यं चित्रमेतच्च ब्रह्मचर्यं तदद्भुतम् । विशेषाद्यौवनावस्थां संप्राप्य पुरुषोत्तम
हे खरे आश्चर्य नाही. ब्रह्मचर्य—इंद्रियनिग्रहयुक्त संयम—हेच अद्भुत आहे, विशेषतः यौवनावस्थेला पोहोचल्यावर, हे पुरुषोत्तम.
Verse 33
विशेषेण च नारीभिरत्र न श्रद्दधाम्यहम् । अवश्यं यौवनस्थेन तिर्यग्योनिगतेन च
आणि या बाबतीत, विशेषतः स्त्रियांविषयी, मला श्रद्धा बसत नाही. कारण यौवनात असलेला—अगदी तिर्यग्योनीत जन्मलेलाही—निश्चितच कामवेगाने प्रवृत्त होतो.
Verse 34
विकारः खलु कर्तव्यो नाधि काराय यौवनम् । यदि न प्राप्नुवंत्येताः पुरुषं योषितः क्वचित्
यौवनात विकार व चंचलता स्वभावतः उद्भवते; ते संयमासाठी सहज योग्य नाही. जर या स्त्रियांना कुठेही पुरुष मिळाला नाही, तर त्यांचा काम अधिकच वाढतो.
Verse 35
अन्योन्यं मैथुनं चक्रुः कामबाणप्रपीडिताः । कुष्ठिनं व्याधितं वापि स्थविरं व्यंगमेव च । अप्येताः पुरुषाभावे मन्यंते पंचसायकम्
कामदेवाच्या बाणांनी पीडित होऊन त्या परस्परही मैथुन करतात; किंवा कुष्ठी, रोगी, वृद्ध, अगदी व्यंग व्यक्तीसोबतही. योग्य पुरुष नसतानाही त्या पंचसायक कामाला दुर्निवार मानतात.
Verse 36
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नांतकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना
अग्नीला काष्ठांनी कधी तृप्ती येत नाही, महासागरालाही नद्यांनी तृप्ती येत नाही. अंतक प्राण्यांनी तृप्त होत नाही—तशीच वामलोचना स्त्री पुरुषांनी तृप्त होत नाही.
Verse 37
न परत्र भयादेता मर्यादां विदधुः स्त्रियः । मुक्त्वा भूपभयं चैकमथवा गुरुजं भयम्
स्त्रिया परलोकाच्या भयाने आचरणाची मर्यादा ठरवत नाहीत; त्या केवळ राजदंडाच्या भयाने—किंवा गुरुजन व वृद्धांच्या भयाने—अशी सीमा घालतात.
Verse 38
सूत उवाच । एवं तस्य वचः श्रुत्वा शांडिली ब्रह्मचारिणी । मौनव्रतधराऽप्येवं हृदि कोपं दधार सा
सूत म्हणाले—ते वचन ऐकून ब्रह्मचारिणी शांडिली, मौनव्रत पाळत असूनही, हृदयात क्रोध धरून राहिली.
Verse 39
एतस्मिन्नंतरे तस्य पक्षिनाथस्य तत्क्षणात् । उभौ पक्षौ गतौ नाशं रुण्डाकारोऽत्र सोऽभवत्
याच क्षणी पक्षिनाथाचे दोन्ही पंख नष्ट झाले; तो येथे धडासारखा, पंखहीन व विकल झाला.
Verse 40
मांसपिंडमयो रौद्रः सर्वरोगविवर्जितः । अशक्तश्च तथा गन्तुं पदमात्रमपि क्वचित्
तो मांसपिंडासारखा रौद्र, सर्व रोगांपासून मुक्त होता; तरीही तो अशक्त झाला—कुठेही एक पाऊलही चालू शकला नाही.