Adhyaya 236

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इष्टवस्तुप्रदो विष्णुर्लोकश्चेष्टरुचिः सदा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चातुमास्ये त्यजेच्च तत्

ब्रह्मा म्हणाले—विष्णू इष्ट वस्तू देणारे आहेत आणि लोक नेहमीच प्रिय रुचीत आसक्त असतो. म्हणून चातुर्मास्यात सर्व प्रयत्नाने त्या प्रिय भोगाचा त्याग करावा.

Verse 2

नारायणस्य प्रीत्यर्थं तदेवाक्षय्यमाप्यते । मर्त्यस्त्यजति श्रद्धावान्सोऽनंतफलभाग्भवेत्

नारायणाच्या प्रीत्यर्थ केलेले हे व्रत/त्याग अक्षय फल देणारे ठरते। जो मर्त्य श्रद्धेने याचे आचरण करतो, तो अनंत फळांचा भागी होतो।

Verse 3

कांस्यभाजनसंत्यागाज्जायते भूपतिर्भुवि । पालाशपत्रे भुञ्जानो ब्रह्मभूयस्त्वमश्नुते

कांस्य (कांसे) पात्रात भोजन करण्याचा त्याग केल्याने मनुष्य पृथ्वीवर भूपती म्हणून जन्मतो. पलाशपानावर भोजन करणारा ब्रह्मपद (ब्रह्मत्व) प्राप्त करतो.

Verse 4

ताम्रपात्रे न भुञ्जीत कदाचिद्वा गृही नरः । चातुर्मास्ये विशेषेण ताम्रपात्रं विवर्जयेत्

गृहस्थ पुरुषाने कधीही तांब्याच्या पात्रात भोजन करू नये. विशेषतः चातुर्मास्यात तांब्याची भांडी वर्ज्य करावीत.

Verse 5

अर्कपत्रेषु भुञ्जानोऽनुपमं लभते फलम् । वटपत्रेषु भोक्तव्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

अर्काच्या पानांवर भोजन केल्यास अनुपम फल मिळते. चातुर्मास्यात विशेषतः वडाच्या पानांवर भोजन करावे.

Verse 6

अश्वत्थपत्रसंभोगः कार्यो बुधजनैः सदा । एकान्नभोजी राजा स्यात्सकलं भूमिमण्डले

बुधजनांनी नेहमी अश्वत्थ (पिंपळ) पानांवर भोजन करावे. जो एकवेळ (एकान्न) भोजन करतो, तो संपूर्ण भूमंडलाचा राजा होतो.

Verse 7

तथा च लवणत्यागात्सुभगो जायते नरः । गोधूमान्नपरित्यागाज्जायते जनवलभः

तसेच मीठाचा त्याग केल्याने मनुष्य सौभाग्यवान व मनोहर होतो. आणि गव्हाच्या अन्नाचा परित्याग केल्याने तो लोकांचा प्रिय होतो.

Verse 8

अशाकभोजी दीर्घायुश्चातुर्मास्येऽभिजायते । रसत्यागान्महाप्राणी मधुत्यागात्सुलोचनः

चातुर्मास्य-व्रतात शाकभोजन न करणारा दीर्घायू होतो. रसांचा त्याग केल्याने महाप्राणशक्ती मिळते आणि मधाचा त्याग केल्याने सुंदर नेत्र लाभतात.

Verse 9

मुद्गत्यागाद्रिपुमृती राजमाषाद्धनाढ्यता । अश्वाप्तिस्तंडुलत्यागाच्चातुर्मास्येऽभिजायते

मुगाचा त्याग केल्याने शत्रूंचा नाश होतो; राजमाषाचा त्याग केल्याने धन-समृद्धी मिळते. आणि तांदूळ त्यागल्याने अश्वप्राप्ती होते—हे फळ चातुर्मास्य-व्रताने मिळते.

Verse 10

फलत्यागाद्बहुसुतस्तैलत्यागात्सुरूपिता । ज्ञानी तुवरिसंत्यागाद्बलं वीर्यं सदैव हि

फळांचा त्याग केल्याने बहुसंतान लाभते; तेलाचा त्याग केल्याने रूपलावण्य प्राप्त होते. तुवरीचा त्याग केल्याने ज्ञान मिळते, आणि बल व वीर्य सदैव टिकते.

Verse 11

मार्गमांसपरित्यागान्नरकं न च पश्यति । शौकरस्य पीरत्यागाद्ब्रह्मवासमवाप्नुयात्

वन्य प्राण्यांच्या मांसाचा त्याग केल्याने मनुष्य नरक पाहत नाही. आणि डुकराच्या मांसाचा त्याग केल्याने तो ब्रह्मलोकात वास प्राप्त करतो.

Verse 12

ज्ञानं लावकसन्त्यागादाज्यत्यागे महत्सुखम् । आसवं सम्परित्यज्य मुक्तिस्तस्य न दुर्लभा

लावकाचा त्याग केल्याने सम्यक् ज्ञान प्राप्त होते; तुपाचा त्याग केल्याने महान् सुख मिळते. आणि आसव (मद्य) पूर्ण सोडल्यास त्याला मोक्ष दुर्लभ राहत नाही.

Verse 13

दधिदुग्धपरित्यागी गोलोके सुख भाग्भवेत्

जो दही व दूधाचा त्याग करतो, तो गोलोकात सुखाचा भागी होतो.

Verse 14

ब्रह्मा पायससंत्यागात्क्षिप्रात्यागान्महेश्वरः । कन्दर्पोऽपूपसंत्यागान्मोदकत्याजकः सुखी

पायसाचा त्याग केल्याने ब्रह्मपद प्राप्त होते; शीघ्र त्यागाने महेश्वरपद मिळते. अपूपाचा त्याग केल्याने कंदर्पासारखे तेज मिळते, आणि मोदक त्यागणारा सुखी होतो.

Verse 15

गृहाश्रमपरित्यागी बाह्या श्रमनिषेवकः । चातुर्मास्यं हरिप्रीत्यै न मातुर्जठरे शिशुः

जो गृहाश्रमाचा त्याग करून बाह्य श्रम-साधना करतो आणि हरिप्रीत्यर्थ चातुर्मास्य व्रत पाळतो, तो पुन्हा मातृगर्भात शिशु होत नाही.

Verse 16

नृपो मरीचसंत्यागाच्छुण्ठीत्यागेन सत्कविः । शर्करायाः परित्यागाज्जायते राजपूजितः

मरीच (काळी मिरी) त्यागल्याने मनुष्य नृप होतो; शुण्ठी (सोंठ) त्यागल्याने सत्कवी होतो. आणि शर्करा त्यागल्याने तो राजांकडून पूजित होऊन जन्म घेतो.

Verse 17

गुडत्यागान्महाभूतिस्तथा दाडिमवर्जनात् । रक्तवस्त्रपरित्यागाज्जायते जनवल्लभः

गूळ त्यागल्याने महान् समृद्धी प्राप्त होते; तसेच डाळिंब वर्ज्य केल्यानेही. लाल वस्त्रांचा परित्याग केल्याने मनुष्य लोकांचा लाडका होतो.

Verse 18

पट्टकूलपरित्यागादक्षय्यं स्वर्ग माप्नुयात् । माषान्नचणकान्नस्य त्यागान्नैव पुनर्भवः

उत्तम (पट्ट) वस्त्रांचा परित्याग केल्याने अक्षय स्वर्ग प्राप्त होतो. उडीद व हरभऱ्याच्या अन्नाचा त्याग केल्याने पुनर्जन्म होत नाही.

Verse 19

कृष्णवस्त्रं सदा त्याज्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । सूर्यसंदर्शनाच्छुद्धिर्नीलवस्त्रस्य दर्शनात्

काळे वस्त्र नेहमीच टाळावेत, विशेषतः चातुर्मास्यात. सूर्यदर्शनाने शुद्धी होते; तसेच निळ्या वस्त्राच्या दर्शनासंबंधीही (असे विधान आहे).

Verse 20

चंदनस्य परित्यागाद्गांधर्वं लोकमश्नुते । कर्पूरस्य परित्यागाद्यावज्जीवं महाधनी

चंदनाचा परित्याग केल्याने गंधर्वलोक प्राप्त होतो. कापूराचा परित्याग केल्याने मनुष्य आयुष्यभर महाधनवान होतो.

Verse 21

कुसुम्भस्य परित्यागान्नैव पश्येद्यमाल यम् । केशरस्य परित्यागान्मनुष्यो राजवल्लभः

कुसुंभ (रंगद्रव्य) त्यागल्याने यमालयाचे दर्शन होत नाही. केशराचा परित्याग केल्याने मनुष्य राजांचा प्रिय होतो.

Verse 22

यक्षकर्दमसंत्यागाद्ब्रह्मलोके महीयते । ज्ञानी पुष्पपरित्यागाच्छय्यात्यागे महत्सु खम्

यक्ष-कर्दम (सुगंधी लेप) न सोडल्याने ब्रह्मलोकी मान मिळतो. ज्ञानी पुरुष पुष्पत्याग व शय्यात्याग करून महान् सुख प्राप्त करतो.

Verse 23

भार्यावियोगं नाप्नोति चातुर्मास्ये न संशयः । अलीकवादसंत्यागान्मोक्षद्वारमपावृतम्

चातुर्मास्यात—निःसंशय—पत्नीवियोग होत नाही. पण असत्यवचनाचा त्याग न केल्यास मोक्षाचे द्वार बंद होते.

Verse 24

परमर्मप्रकाशश्च सद्यःपापसमा गमः । चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते परनिन्दां विवर्जयेत्

दुसऱ्याचे गुप्त मर्म उघड केल्याने तत्क्षणी पापसंचय होतो. म्हणून चातुर्मास्यात, हरि शयनस्थ मानले जातात तेव्हा, परनिंदा टाळावी.

Verse 25

परनिन्दा महापापं परनिन्दा महाभयम् । परनिन्दा महद्दुःखं न तस्यां पातकं परम्

परनिंदा हे महापाप, परनिंदा हे महाभय. परनिंदा हे महान् दुःख; तिच्यापेक्षा मोठे पातक नाही.

Verse 26

केवलं निन्दने चैव तत्पापं लभते गुरु । यथा शृण्वान एव स्यात्पातकी न ततः परः

फक्त निंदा केल्यानेच ते जड पाप लागते. तसेच जो केवळ ऐकतो तोही पातकी; त्याहून वाईट कोणी नाही.

Verse 27

केशसंस्कारसंत्यागात्तापत्रयविवर्जितः । नखरोमधरो यस्तु हरौ सुप्ते विशेषतः

केशसंस्काराचा त्याग केल्याने मनुष्य त्रिविध तापांपासून मुक्त होतो. आणि जो नख, रोम व दाढी इत्यादी कापत नाही—विशेषतः हरि शयनात असताना (चातुर्मास्यात)—तो महान पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 29

सर्वोपायैर्विष्णुरेव प्रसाद्यो योगिध्येयः प्रवरैः सर्ववर्णेः । विष्णोर्नाम्ना मुच्यते घोरबन्धाच्चातुर्मास्ये स्मर्यतेऽसौ विशेषात्

सर्व उपायांनी केवळ विष्णूलाच प्रसन्न करावे; तोच श्रेष्ठ योगी आणि सर्व वर्णांतील जन यांचा परम ध्येय आहे. विष्णूच्या नाममात्राने घोर बंधनातून मुक्ती मिळते, आणि चातुर्मास्यात त्याचे विशेष स्मरण करावे.

Verse 69

सबलः कनकत्यागाद्रूप्यत्यागेन मानुषः

सोन्याचा त्याग केल्याने मनुष्य बलवान होतो; आणि चांदीचा त्याग केल्यानेही मानवात स्थैर्य व तेज वाढते.

Verse 236

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिता यां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवाद इष्टवस्तुपरित्यागमहिमवर्णनंनाम षट्त्रिंशदुत्तरद्वि शततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्यात, शेषशायी उपाख्यान व चातुर्मास्य माहात्म्यात, ब्रह्मा-नारद संवादातील ‘इष्टवस्तुपरित्यागमहिमावर्णन’ नावाचा २३६ वा अध्याय समाप्त झाला.