Adhyaya 256
अध्यायाची सुरुवात कैलासावर होते. तेथे रुद्र उमेबरोबर विराजमान असून असंख्य गणांनी वेढलेले आहेत; गणांची नावे क्रमाने सांगून दिव्य, विश्वात्मक सभेचा पवित्र संदर्भ उभा केला आहे. वसंत येताच इंद्रियांना मोहविणारे सौंदर्य व क्रीडाचंचलता वाढते; तेव्हा शिव गणांना उपदेश करतात की उथळ विनोद थांबवून तपश्चर्येत प्रवृत्त व्हा. पार्वती शिवांच्या जपमाळेकडे पाहून विचारते—आदिदेव असूनही आपण कोणाचा जप करता, कोणत्या परतत्त्वाचे ध्यान करता? शिव उत्तर देतात की ते हरिच्या सहस्रनामांचा सार निरंतर चिंतन करतात आणि मंत्रविद्या सांगतात. प्रणव व द्वादशाक्षरी मंत्र हे वेदसार, शुद्ध, मोक्षदायक असून विशेषतः चातुर्मास्यात अत्यंत फलदायी आहेत; मोठ्या पापसंचयाचा नाश इत्यादी फलश्रुती तेथे वर्णिल्या आहेत. पुढे अधिकारनियमांचा विस्तार होतो: प्रणवयुक्त रूपांची चर्चा करताना, जे प्रणवाचा उपयोग करत नाहीत त्यांच्यासाठी दोन अक्षरांचे “राम” नाम सर्वोच्च मंत्र म्हणून सांगितले जाते. शेवटी “राम” नामाची महिमा दीर्घपणे वर्णिली आहे—भय व रोग निवारण, विजयप्राप्ती, सर्वशुद्धी; चातुर्मास्यात नामाश्रयाने विघ्ने शांत होतात आणि दंडरूप परलोकफलही नष्ट होते असे प्रतिपादन आहे.
Shlokas
Verse 1
गालव उवाच । एकदा भगवान्रुद्रः कैलासशिखरे स्थितः । दधार परमां लक्ष्मीमुमया सहितः किल
गालव म्हणाला—एकदा भगवान रुद्र कैलासशिखरावर स्थित होऊन, उमेच्या सहित परम लक्ष्मीस्वरूप धारण करून होते.
Verse 2
गणानां कोटयस्तिस्रस्तं यदा पर्यवारयन् । वीरबाहुर्वीरभद्रो वीरसेनश्च भृङ्गिराट्
जेव्हा शिवगणांच्या तीन कोटींनी त्यांना सर्व बाजूंनी वेढले, तेव्हा त्यांत वीरबाहु, वीरभद्र, वीरसेन आणि भृंगिराट होते.
Verse 3
रुचिस्तुटिस्तथा नन्दी पुष्पदन्तस्तथोत्कटः । विकटः कण्टकश्चैव हरः केशो विघंटकः
रुचि, स्तुति, नंदी, पुष्पदंत आणि उत्कट; तसेच विकट, कण्टक, हर, केश आणि विघंटक—हेही गणांमध्ये होते.
Verse 4
मालाधरः पाशधरः शृङ्गी च नरनस्तथा । पुण्योत्कटः शालिभद्रो महाभद्रो विभद्रकः
मालाधर, पाशधर, शृंगी आणि नरन; तसेच पुण्योत्कट, शालिभद्र, महाभद्र आणि विभद्रक—हेही तेथे होते.
Verse 5
कणपः कालपः कालो धनपो रक्तलोचनः । विकटास्यो भद्रकश्च दीर्घजिह्वो विरोचनः
कणप, कालप, काल, धनप आणि रक्तलोचन; विकटास्य, भद्रक, दीर्घजिह्व आणि विरोचन—हेही त्यांत होते.
Verse 6
पारदो घनदो ध्वांक्षी हंसक्री नरकस्तथा । पंचशीर्षस्त्रिशीर्षश्च क्रोडदंष्ट्रो महाद्भुत
पारद, घनद, ध्वांक्षी, हंसक्री तसेच नरक; पंचशीर्ष व त्रिशीर्ष; आणि क्रोडदंष्ट्र—हे सर्व रूप-पराक्रमाने अत्यंत अद्भुत होते।
Verse 7
सिंहवक्त्रो वृषहनुः प्रचण्डस्तुंडिरेव च । एते चान्ये च बहवस्तदा भवसमीपगाः
सिंहवक्त्र, वृषहनु, प्रचंड आणि तुंडीही—हे तसेच इतरही अनेक त्या वेळी भव (शिव) यांच्या समीप उपस्थित होते।
Verse 8
महादेव जयेत्युच्चैर्भद्रकालीसमन्विताः । भूतप्रेतपिशाचानां समूहा यस्य वल्लभाः
भद्रकालीसह त्यांनी उच्च स्वराने घोष केला—“महादेवाचा जयजयकार!” ज्यांना भूत, प्रेत व पिशाचांचे समूहही प्रिय सेवक आहेत।
Verse 9
अस्तुवंस्तं समीपस्था वसन्ते समुपागते । वनराजिर्विभाति स्म नवकोरकशोभिता
ते समीप उभे राहून त्यांची स्तुती करू लागले; आणि वसंत येताच नवनव्या कळ्यांनी शोभलेली वनराई उजळून निघाली।
Verse 10
दक्षिणानिलसंस्पर्शः कवीनां सुखकृद्बभौ । वियोगिहृदयाकर्षी किंशुकः पुष्पशोभितः
दक्षिण वाऱ्याचा स्पर्श कवींना सुखद वाटला; आणि फुलांनी नटलेला किंशुक विरही जनांचे हृदय ओढून घेणारा झाला।
Verse 11
द्वन्द्वादिविक्रियाभावं चिक्रीडुश्च समंततः । तस्मिन्विगाढे समये मनस्युन्मादके तथा
सुख-दुःखादि द्वंद्वजन्य विकारांपासून जणू मुक्त होऊन ते सर्वत्र क्रीडा करू लागले; त्या गाढ, मनाला मदमत्त करणाऱ्या समयीही।
Verse 12
नंदी दंडधरः संज्ञां दृष्ट्वा चक्रे हरो परः । अलं चापलदोषेण तपः कुर्वंतु भो गणाः
नंदी व दंडधारी सेवकाचा संकेत पाहून परम हर (शिव) आज्ञा देऊ लागला—“चंचलतेचा दोष पुरे; हे गणांनो, तप करा!”
Verse 13
तदा सर्वे वनमपि भूकांडजमभूत्पुनः । गणास्ते तप आतस्थुर्दृष्ट्वा कान्तिंवसन्तजाम्
तेव्हा सारे वनही जणू पुन्हा भूमीतून नव्याने उगवले; आणि वसंतजन्य कांती पाहून ते गण तपात स्थिर झाले.
Verse 14
ततः सा विश्वजननी पार्वती प्राह शंकरम् । इयं ते करगा नित्यमक्षमाला महेश्वर
मग विश्वजननी पार्वती शंकराला म्हणाली—“हे महेश्वर, ही अक्ष-माळा सदैव तुमच्या हातात असते.”
Verse 15
त्वया किं जप्यते देव संदेहयति मे मनः । त्वमेकः सर्व भूतानामादिकृत्सकलेश्वरः
हे देव, तुम्ही कोणाचा जप करता? माझे मन संशयाने भरले आहे; कारण तुम्हीच सर्व भूतांचे आदिकर्ते आणि सर्वेश्वर आहात.
Verse 16
न माता न पिता बंधुस्तव जातिर्न कश्चन । अहं तव परं किंचिद्वेद्मि नास्तीति किंचन
तुझी माता नाही, पिता नाही, बंधू नाही, आणि कोणतीही मर्यादित जाति-वंश नाही; मला एवढे ठाऊक आहे की तुझ्यापलीकडे काहीच नाही।
Verse 17
श्रमेण त्वं समायुक्तो श्वासोच्छ्वासपरायणः । जपन्नपि महाभक्त्या दृश्यसे त्वं मया सदा
तू जणू श्रमात गुंतलेला, श्वासोच्छ्वासात तत्पर दिसतोस; आणि महाभक्तीने जप करतानाही तू मला सदैव दिसतोस।
Verse 18
त्वत्तःपरतरं किचिद्यत्त्वं ध्यायसि चेतसा । तन्मे कथय देवेश यद्यहं दयिता तव
जर तू मनाने तुझ्याहूनही पर असलेल्या कोणत्या उच्च तत्त्वाचे ध्यान करीत असशील, तर हे देवेश, मला सांग—जर मी खरोखरच तुला प्रिय असेन।
Verse 19
इति स्पृष्टस्तदा शंभुरुवाच हरिसेवकः । हरेर्नामसहस्राणां सारं ध्यायामि नित्यशः
असे संबोधिल्यावर हरिसेवक शंभू म्हणाला: “मी हरीच्या सहस्र नामांचा सार नित्य ध्यानात ठेवतो।”
Verse 20
जपामि रामनामांकमवातरं ससप्तमम् । चतुर्विशतिसंख्याकान्प्रादुर्भावान्हरेर्गुणान्
मी रामनामाचा जप करतो—तो (हरीचा) सप्तम अवतार आहे; आणि हरीचे चोवीस प्रादुर्भाव व गुण ध्यानात धरतो।
Verse 21
एतेषामपि यत्सारं प्रणवाख्यं महत्फलम् । द्वादशाक्षरसंयुक्तं ब्रह्मरूपं सना तनम्
या सर्वांचा जो सार आहे तो प्रणव (ॐ) होय, जो महान फल देणारा आहे। तो द्वादशाक्षरी मंत्रयुक्त, ब्रह्मस्वरूप आणि सनातन तत्त्व आहे।
Verse 22
अक्षरत्रयसंबद्धं ग्रामत्रयसमन्वितम् । सबिंदुं प्रणवं शश्वज्जपामि जपमालया
अक्षरत्रयाशी संबद्ध व ग्रामत्रयाने समन्वित, बिंदुसहित त्या प्रणवाचा (ॐ) मी जपमाळेने सदैव जप करतो।
Verse 23
वेदसारमिदं नित्यं द्व्यक्षरं सततोद्यतम् । निर्मलं ह्यमृतं शांतं सदूपममृतोपमम्
हे वेदांचे सार आहे—नित्य, द्व्यक्षर आणि सदैव धारण करण्याजोगे। हे निर्मळ, अमृतस्वरूप, शांत, सत्स्वरूप व अमरत्वासारखे आहे।
Verse 24
कलातीतं निर्वशगं निर्व्यापारं महत्परम् । विश्वाधारं जगन्मध्यं कोटिब्रह्मांडबीजकम्
हे कला/कालाच्या पलीकडे, स्वाधीन व निष्क्रिय, परम व महान आहे। हे विश्वाधार, जगताचे मध्य आणि कोट्यवधी ब्रह्मांडांचे बीज आहे।
Verse 25
जडं शुद्धक्रियं वापि निरंजनं नियामकम् । यज्ज्ञात्वा मुच्यते क्षिप्रं घोरसंसारबंधनात्
त्याला जड/अचल मानो वा शुद्ध क्रियास्वरूप; निरंजन व अंतर्यामी नियामक मानो—त्या तत्त्वाचे ज्ञान झाल्यावर मनुष्य घोर संसारबंधनातून शीघ्र मुक्त होतो।
Verse 26
ओंकारसहितं यच्च द्वादशाक्षरबीजकम् । जपतः पापकोटीनां दावाग्नित्वं प्रजायते
ॐकारयुक्त जे द्वादशाक्षर बीजमंत्र आहे, त्याचा जप केल्याने पापांच्या कोटी दावाग्नीच्या समिधेसारख्या भस्म होऊन जातात।
Verse 27
एतदेव परं गुह्यमेतदेव परं महः । एतद्धि दुर्लभं लोके लोकत्रयविभूषणम्
हेच परम गुह्य, हेच परम तेज; जगात हे दुर्लभ असून त्रैलोक्याचे भूषण आहे।
Verse 28
प्राप्यते जन्मकोटीभिः शुभाशुभविनाशकम् । एतदेव परं ज्ञानं द्वादशाक्षरचिन्तनम्
हे कोटी-कोटी जन्मांनी प्राप्त होते व शुभ-अशुभ कर्मशेषाचा नाश करते। हेच परम ज्ञान—द्वादशाक्षर मंत्राचे चिंतन।
Verse 29
चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदं चिंतितप्रदम् । एतदक्षरजं स्तोत्रं यः समाश्रयते सदा
चातुर्मास्यात विशेषतः हे ब्रह्मप्रद असून चिंतिलेलं फल देतं। जो सदा या अक्षरजन्य स्तोत्राचा आश्रय घेतो—
Verse 30
मनसा कर्मणा वाचा तस्य नास्ति पुनर्भवः । द्वादशाक्षरसंयुक्तं चक्रद्वादशभूषितम्
त्याच्यासाठी मन, कर्म व वाणीने पुनर्जन्म उरत नाही। हे द्वादशाक्षरसंयुक्त असून द्वादश चक्रचिन्हांनी भूषित आहे।
Verse 31
मासद्वादशनामानि विष्णोर्यो भक्तितत्परः । शालग्रामेषु तान्युक्त्वा न्यसेदघहराणि च
जो भक्तिभावाने तत्पर आहे, त्याने विष्णूची बारा मास-नावे जपावीत। शालग्राम-शिळांवर ती उच्चारून पापहर न्यास करावा।
Verse 32
दिवसेदिवसे तस्य द्वादशाहफलं लभेत् । द्वादशाक्षर माहात्म्यं वर्णितुं नैव शक्यते
दिवसेंदिवस त्याला द्वादशाह-व्रताचे फळ मिळते. द्वादशाक्षर मंत्राची महिमा पूर्णपणे वर्णन करणे शक्य नाही.
Verse 33
जिह्वासहस्रैरपि च ब्रह्मणापि न वार्यते । महामन्त्रो ह्ययं लोके जप्यो ध्यातः स्तुतस्तथा
हजार जिभांनीही—अगदी ब्रह्म्यानेही—याची स्तुती संपत नाही. हा लोकीचा महामंत्र आहे; जपावा, ध्यानावा आणि स्तवावा.
Verse 34
पापहा सर्वमासेषु चातुर्मास्ये विशेषतः । इदं रहस्यं वेदानां पुराणानामनेकशः
हे सर्व महिन्यांत पाप नाश करते, विशेषतः पवित्र चातुर्मास्यात. हे वेदांचे व पुराणांचे अनेकदा सांगितलेले रहस्य आहे.
Verse 35
स्मृतीनामपि सर्वासां द्वादशाक्षरचिन्तनम् । चिंतनादेव मर्त्यानां सिद्धिर्भवति हीप्सिता
सर्व स्मृतींमध्येही द्वादशाक्षर मंत्राचे चिंतन श्रेष्ठ मानले आहे. केवळ चिंतनानेच मर्त्यांना इच्छित सिद्धी प्राप्त होते.
Verse 36
पुण्यदानेन याम्येन मुक्तिर्भवति शाश्वती । वर्णैस्तथाश्रमैरेव प्रणवेन समन्वितैः
यमविधीनुसार केलेल्या पुण्यदानाने शाश्वत मुक्ती प्राप्त होते; प्रणव (ॐ) युक्त वर्ण व आश्रमांसाठीच हा उपदेश सांगितला आहे।
Verse 37
जपैर्ध्यानैः शमपरैर्मोक्षं यास्येत निश्चितम । शूद्राणां चापि नारीणां प्रणवेन विवर्जितः
जप, ध्यान आणि शमप्रधान साधनांनी निश्चयाने मोक्ष प्राप्त होतो; शूद्र व स्त्रियांकरिता हे (उपदेश) प्रणव (ॐ) वर्ज्य असे सांगितले आहे।
Verse 38
प्रकृतीनां च सर्वासां न मन्त्रो द्वादशाक्षरः । न जपो न तपः कार्यं कायक्लेशाद्विशुद्धिता
अशा सर्वांसाठी द्वादशाक्षर मंत्र हा मंत्र म्हणून नाही। जपही नाही, तपही नाही—देहक्लेशाने शुद्धी होत नाही।
Verse 39
विप्रभक्त्या च दानेन विष्णुध्यानेन सिद्ध्यति । तासां मन्त्रो रामनाम ध्येयः कोट्यधिको भवेत्
विप्रभक्ती, दान आणि विष्णुध्यान यांद्वारे सिद्धी होते। त्यांच्यासाठी मंत्र ‘रामनाम’ आहे—ध्येय—जो कोटीगुणांनी श्रेष्ठ आहे।
Verse 40
रामेति द्व्यक्षरजपः सर्वपापापनोदकः । गच्छंस्तिष्ठञ्छयानो वा मनुजो रामकीर्तनात्
‘राम’ हा द्व्यक्षर जप सर्व पापांचा नाश करतो। चालताना, उभा असताना किंवा झोपलेला असतानाही मनुष्य रामकीर्तनाने (पवित्र होतो)।
Verse 41
इह निर्वर्ततो याति प्रान्ते हरिगणो भवेत् । रामेति द्व्यक्षरो मन्त्रो मंत्रकोटिशताधिकः
जो येथे ही साधना पूर्ण करून प्रस्थान करतो, तो शेवटी हरिगणात सामील होतो। ‘राम’ हा द्वाक्षरी मंत्र कोट्यवधी मंत्रांहूनही श्रेष्ठ आहे।
Verse 42
सर्वासां प्रकृतीनां च कथितः पापनाशकः । चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते सोऽप्यनंतफलप्रदः
हे सर्व प्रकृतीच्या प्राण्यांसाठी पापनाशक असे सांगितले आहे। आणि पवित्र चातुर्मास्य येताच तीच साधना अनंत फळ देणारी ठरते।
Verse 43
चातुर्मास्ये महापुण्ये लभ्यते भक्तितत्परैः । देववन्निष्फलं तेषां यमलोकस्यसेवनम्
महापुण्य चातुर्मास्यात भक्तीतत्परांना हे सहज मिळते। त्यांच्यासाठी यमलोकाचे सेवन देवत्वासाठीच्या निष्फळ प्रयत्नासारखे व्यर्थ ठरते।
Verse 44
न रामादधिकं किंचित्पठनं जगतीतले । रामनामाश्रया ये वै न तेषां यमयातना
पृथ्वीवर रामनामपठणापेक्षा श्रेष्ठ असे काहीच नाही। जे ‘राम’ नामाचा आश्रय घेतात, त्यांना यमयातना होत नाही.
Verse 45
ये च दोषा विघ्नकरा मृतका विग्रहाश्च ये । राम नामैव विलयं यांति नात्र विचारणा
जे दोष विघ्न घडवितात—मृत (सुप्त) मल असोत वा वैर-विग्रह असोत—ते सर्व केवळ ‘राम’ नामानेच लयास जातात; यात विचार नाही.
Verse 46
रमते सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु च । अन्तरात्मस्वरूपेण यच्च रामेति कथ्यते
जे स्थावर-जंगम सर्व भूतांत अंतरात्मस्वरूपाने रमते, त्यालाच ‘राम’ असे म्हणतात।
Verse 47
रामेति मत्रराजोऽयं भयव्याधिनिषूदकः । रणे विजयदश्चापि सर्वकार्यार्थसाधकः
‘राम’ हा मंत्रराज भय व व्याधीचा नाश करणारा; रणात विजय देणारा आणि सर्व कार्यार्थ साधणारा आहे।
Verse 48
सर्वतीर्थफलः प्रोक्तो विप्राणामपि कामदः । रामचन्द्रेति रामेति रामेति समुदाहृतः
हे सर्व तीर्थांचे फळ देणारे व विप्रांच्याही इच्छा पूर्ण करणारे असे सांगितले आहे; ‘रामचंद्र’, ‘राम’, ‘राम’ असे याचे उच्चारण होते।
Verse 49
द्व्यक्षरो मन्त्रराजोऽयं सर्वकार्यकरो भुवि । देवा अपि प्रगायंति रामनामगुणाकरम्
हा द्वाक्षरी मंत्रराज पृथ्वीवर सर्व कार्य करणारा आहे; देवही गुणाकर रामनामाचे गान करतात।
Verse 50
तस्मात्त्वमपि देवेशि रामनाम सदा वद । रामनाम जपेद्यो वै मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
म्हणून, हे देवेशी, तूही सदैव ‘राम’ नाम उच्चार; जो खरोखर रामनामाचा जप करतो तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 51
सहस्रनामजं पुण्यं रामनाम्नैव जायते । चातुर्मास्ये विशेषेण तत्पुण्यं दशधोत्तरम्
सहस्र नामांच्या जपाने जे पुण्य उत्पन्न होते, ते केवळ ‘राम’ नामानेच प्राप्त होते; आणि चातुर्मास्यात विशेषतः ते पुण्य दहापटीने वाढते।
Verse 52
हीनजातिप्रजातानां महदह्यति पातकम्
हीन स्थितीत जन्मलेल्या लोकांचेही, या पवित्र उपायाने मोठे पापसुद्धा जळून नष्ट होते।
Verse 53
रामो ह्ययं विश्वमिदं समयं स्वतेजसा व्याप्य जनांतरात्मना । पुनाति जन्मांतरपातकानि स्थूलानि सूक्ष्माणि क्षणाच्च दग्ध्वा
हा राम आपल्या तेजाने सदैव सर्व विश्व व्यापून, सर्वांच्या अंतःकरणात अंतरात्मा म्हणून वास करतो; तो क्षणात दग्ध करून अनेक जन्मांचे स्थूल व सूक्ष्म पापही पवित्र करतो।
Verse 256
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये रामनाममहिमवर्णनं नाम षट्पंचाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत, शेषशायी-उपाख्यानात, ब्रह्मा-नारद संवादातील चातुर्मास्य-माहात्म्यात ‘रामनाम-महिमा-वर्णन’ नामक दोनशे छप्पन्नावा अध्याय समाप्त झाला।