Adhyaya 107
अध्यायाच्या आरंभी ऋषी सूतांना विचारतात—शिवाशी संबंधित प्रसिद्ध ‘अष्टाषष्टि’ (अडुसष्ट) पवित्र क्षेत्रे एका ठिकाणी कशी एकवटली? सूत चमत्कारपुरातील वत्सवंशीय ब्राह्मण चित्रशर्मा यांचा पूर्ववृत्तांत सांगतात. भक्तीने प्रेरित होऊन तो पाताळात प्रतिष्ठित मानल्या जाणाऱ्या हाटकेश्वर-लिंगाचे प्राकट्य घडविण्यासाठी दीर्घ तप करतो. शिव प्रसन्न होऊन दर्शन देतात, वर देतात व लिंगस्थापनेची आज्ञा करतात; चित्रशर्मा भव्य प्रासाद उभारून शास्त्रोक्त विधीने नित्यपूजा करतो, त्यामुळे लिंगाची कीर्ती वाढते व यात्रेकरू येऊ लागतात. चित्रशर्माची वाढती प्रतिष्ठा पाहून इतर ब्राह्मणांत स्पर्धा निर्माण होते. तेही सममान मिळावा म्हणून कठोर तप करतात; निराशेतून अग्निप्रवेश (आत्मदाह) करण्यापर्यंत प्रसंग येतो. तेव्हा शिव हस्तक्षेप करून त्यांना थांबवतात व मागणी विचारतात; ते सर्व क्षेत्र-लिंगांचा समूह तिथेच प्रकट व्हावा अशी इच्छा व्यक्त करतात. चित्रशर्मा आक्षेप घेतो, पण शिव मध्यस्थी करून सांगतात—कलियुगात तीर्थांना संकट येईल, म्हणून ही क्षेत्रे येथे आश्रय घेतील; दोन्ही पक्षांना मान मिळेल. चित्रशर्माला श्राद्ध-तर्पणातील नामोच्चार-विधीत चिरस्थायी वंशप्रतिष्ठा मिळते, आणि इतर ब्राह्मण गोत्रानुसार प्रासाद बांधून लिंगस्थापना करतात; अशा रीतीने अडुसष्ट दिव्य देवालये निर्माण होतात. शेवटी शिव संतोष व्यक्त करतात व हे स्थान क्षेत्रांचे स्थिर आश्रयस्थान आणि ‘अक्षय’ श्राद्धफल देणारे म्हणून वर्णिले जाते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । अष्टषष्टिरियं प्रोक्ता या त्वया सूतनन्दन । क्षेत्राणां देवदेवस्य कथं सा तत्र संस्थिता । एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः
ऋषी म्हणाले—“हे सूतनंदना! देवदेवाच्या क्षेत्रांची ही ‘छयासष्ट’ संख्या तू सांगितलीस. ती तेथे कशी प्रतिष्ठित झाली? हे सर्व सांग; आम्हाला फारच कुतूहल आहे।”
Verse 2
सूत उवाच । प्रश्नभारो महानेष यो भवद्भिः प्रकीर्तितः । तथापि कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्वा पिनाकिनम्
सूत म्हणाला—“तुम्ही मांडलेला प्रश्नांचा हा मोठा भार आहे; तरीही पिनाकिन (शिव) यांना नमस्कार करून मी ते वर्णन करीन।”
Verse 3
चमत्कारपुरेऽवासीत्पूर्वं ब्राह्मणसत्तमः । वत्सस्यान्वयसंभूतश्चित्रशर्मा महायशाः
पूर्वी चमत्कारपुरात वत्सवंशात उत्पन्न, महायशस्वी चित्रशर्मा नावाचा एक श्रेष्ठ ब्राह्मण निवास करीत असे।
Verse 4
तस्य बुद्धिरियं जाता पाताले हाटकेश्वरम् । अत्रानीय ततो भक्त्या पूजयामि दिवानिशम्
तेव्हा त्याच्या मनात असा संकल्प झाला—“पाताळातून हाटकेश्वराला येथे आणून मी दिवस-रात्र भक्तीने पूजा करीन।”
Verse 5
एवं स निश्चयं कृत्वा तपश्चके ततः परम् । नियतो नियताहारः परां निष्ठां समाश्रितः
असा दृढ निश्चय करून त्याने पुढे तपश्चर्या केली. संयमी व नियमित आहार घेऊन तो परम निष्ठेत स्थिर झाला।
Verse 6
तस्यापि भगवाञ्छंभुः कालेन महता ततः । संतुष्टो ब्राह्मण श्रेष्ठास्ततः प्रोवाच सादरम्
दीर्घ काळानंतर त्याच्या तपश्चर्येने भगवान शंभू प्रसन्न झाले. मग त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला त्यांनी आदराने संबोधले।
Verse 7
वरं प्रार्थय विप्रेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते । अपि त्रैलोक्यराज्यं ते तुष्टो दास्याम्यसंशयम्
“हे विप्रेंद्र! तुझ्या मनात जे आहे ते वर माग. मी प्रसन्न आहे; निःसंशय तुला त्रैलोक्याचे राज्यही देईन.”
Verse 8
तस्मात्प्रार्थय ते नित्यं यत्र चित्ते व्यवस्थितम् । दुर्लभं सर्वदेवानां मनुष्याणां विशेषतः
म्हणून तुझ्या चित्तात दृढपणे जे स्थिर झाले आहे त्यासाठी तू नित्य प्रार्थना कर; ते सर्व देवांनाही दुर्लभ आहे, आणि मनुष्यांस तर विशेषतः दुर्लभ आहे.
Verse 9
चित्रशर्मोवाच । यदि तुष्टोसि मे देव वरं चेन्मे प्रयच्छसि । तदत्रागच्छ पातालाल्लिंगरूपी सुरेश्वर
चित्रशर्मा म्हणाला— हे देव! तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर हे सुरेश्वर, पाताळातून येथे लिंगरूपाने ये.
Verse 10
यत्पाताले स्थितं लिंगं ब्रह्मणा संप्रतिष्ठितम् । हाटकेश्वरसंज्ञं तु तदिहायातु सत्व रम्
पाताळात जे लिंग स्थित आहे, जे ब्रह्म्याने प्रतिष्ठित केले आहे आणि ‘हाटकेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे—ते लिंग शीघ्र येथे यावे.
Verse 11
श्रीभगवानुवाच । अचलं सर्वलिंगं स्यात्सर्वत्रापि द्विजोत्तम । कि पुनः प्रथमं यच्च ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम्
श्रीभगवान म्हणाले— हे द्विजोत्तम! सर्वत्र सर्व लिंगे अचलच असतात; मग जे प्रथम लिंग स्वयं ब्रह्म्याने निर्माण केले आहे, ते तर अधिकच अचल आहे.
Verse 12
तस्मात्थापय लिंगं तद्धाटकेन द्विजोत्तम । हाटकेश्वरसंज्ञं तु लोके ख्यातं भविष्यति
म्हणून, हे द्विजोत्तम! त्या लिंगाची स्थापना हाटक (सुवर्ण) द्वारा कर; ते ‘हाटकेश्वर’ या नावाने जगात प्रसिद्ध होईल.
Verse 15
चित्रशर्माऽपि कृत्वाथ प्रासादं सुमनोहरम् । तत्र हेममयं लिंगं स्थापयामास भक्तितः
मग चित्रशर्म्यानेही अत्यंत मनोहर असा प्रासाद (मंदिर) बांधला आणि तेथे भक्तिभावाने सुवर्णमय लिंगाची प्रतिष्ठा केली।
Verse 16
शास्त्रोक्तेन विधानेन पूजां चक्रे च नित्यशः । ततस्त्रैलोक्य विख्यातं तल्लिंगं तत्र वै द्विजाः
शास्त्रोक्त विधीने तो नित्य पूजाअर्चा करी; मग, हे द्विजहो, तेच लिंग त्रैलोक्यात विख्यात झाले।
Verse 17
दूरादभ्येत्य लोकाश्च पूजयंति ततः परम् । अथ तत्र द्विजा येऽन्ये संस्थिता गुणवत्तराः
दूरदूरून लोक येऊन त्याची अधिकाधिक पूजा करू लागले; आणि तेथे इतरही द्विज राहात होते—अधिक गुणवान।
Verse 18
तेषां स्पर्धा ततो जाता दृष्ट्वा तस्य विचेष्टितम् । एकस्थानप्रसूतानां सर्वेषां गुणशालिनाम्
त्याचे आचरण पाहून त्यांच्यात स्पर्धा उत्पन्न झाली—एकाच ठिकाणाहून व एकाच कुलसमुदायातून जन्मलेले, सर्वच गुणवान।
Verse 19
अयं गुणविहीनोऽपि प्रख्यातो भुवनत्रये । हराराधनमासाद्य यस्मात्तस्माद्वयं हरम् । तदर्थे तोषयिष्यामः साम्यं येन प्रजायते
‘हा गुणहीन असूनही त्रिभुवनात प्रसिद्ध झाला, कारण याला हराची आराधना लाभली. म्हणून आम्हीही त्याच हेतूने हराला प्रसन्न करू, जेणेकरून समता उत्पन्न होईल.’
Verse 20
अष्टषष्टिः स्मृता लोके क्षेत्राणां शूलपाणिनः । यत्र सान्निध्यमभ्येति त्रिकालं परमेश्वरः
लोकात शूलपाणिची अष्टषष्टि पवित्र क्षेत्रे स्मरणात आहेत; जिथे परमेश्वर त्रिकाळी सान्निध्य प्रकट करतो।
Verse 22
अष्टषष्टिश्च गोत्राणामस्माकं चात्र संस्थिता । एतेन मूढमनसा सार्धं सामान्यलक्षणा
आमचीही अष्टषष्टि गोत्रे येथे संस्थित आहेत; आणि या मूढमनुष्याबरोबर ते सर्व समान बाह्यलक्षणांनी युक्त आहेत।
Verse 23
तथा सर्वैश्च सर्वाणि क्षेत्रलिंगानि कृत्स्नशः । आनेतव्यानि चाराध्य तपःशक्त्या महेश्वरम्
म्हणून सर्वांनी सर्व क्षेत्रलिंगे पूर्णतः एकत्र आणावीत; आणि तपःशक्तीने महेश्वराची आराधना करावी।
Verse 24
एतेषां सर्वगोत्राणामानेष्यति च शंकरः । यद्गोत्रं क्षेत्रसंयुक्तं यच्चान्यद्वा भविष्यति
या सर्व गोत्रांना शंकर एकत्र आणील—जे गोत्र क्षेत्राशी संयुक्त आहे आणि जे अन्यही पुढे उद्भवेल।
Verse 25
ततस्ते शर्मसंयुक्ताः सर्व एव द्विजोत्तमाः । चक्रुस्तपःक्रियां सर्वे दुष्करां सर्वजन्तुभिः
त्यानंतर ते सर्व द्विजोत्तम शुभधैर्याने युक्त होऊन, सर्व प्राण्यांस दुष्कर अशी तपःक्रिया सर्वांनी आरंभिली।
Verse 26
जपैर्होमोपवासैश्च नियमैश्च पृथग्विधैः । बलिपूजोपहारैश्च स्नानदानादिभिस्तथा
जप, होम, उपवास व नानाविध नियमांनी; तसेच बळी, पूजा, उपहार आणि स्नान‑दान इत्यादींनीही—त्यांनी आपले व्रत‑अनुष्ठान केले।
Verse 27
लिंगं संस्थाप्य देवस्य नाम्ना ख्यातं द्विजेश्वरम् । मनोहरतरे प्रोच्चे प्रासादे पर्वतोपमे
देवाचे लिंग त्यांनी स्थापिले, जे दिव्य नामाने ‘द्विजेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले; आणि ते पर्वतासारख्या भव्य, अतिमनोहर उंच प्रासादात प्रतिष्ठित केले।
Verse 28
त्यक्त्वा गृहक्रियाः सर्वास्तथा यज्ञसमुद्भवाः । अन्याश्च लोकयात्रोत्थास्तोषयंति महेश्वरम्
सर्व गृहकर्मे, यज्ञातून उद्भवणाऱ्या विधी आणि लोकयात्रेतून येणारी इतर कामेही त्यागून त्यांनी केवळ महेश्वराला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला।
Verse 29
एवमाराध्यमानोऽपि सन्तोषं परमेश्वरः । नाभ्यगच्छत्परां तुष्टिं कथंचिदपि स द्विजाः
हे द्विजांनो! अशा प्रकारे आराधना केली तरी परमेश्वरास संतोष झाला नाही; तो कशाही प्रकारे परम तुष्टीस पोहोचला नाही।
Verse 30
ततो वर्षसहस्रांते समाराध्य महेश्वरम् । न च किञ्चित्फलं प्राप्ता यावत्क्रुद्धास्ततोऽखिलाः
मग महेश्वराची हजार वर्षे सम्यक् आराधना करूनही त्यांना काहीच फल मिळाले नाही; परिणामी शेवटी ते सर्वजण क्रुद्ध झाले।
Verse 31
अस्य मूर्खतमस्याऽपि त्वं शूलिंश्चित्रशर्मणः । सुस्तोकेनाऽपि कालेन सन्तोषं परमं गतः
या परम मूर्ख पुरुषासाठीही, हे शूलिन्, तू चित्रशर्म्यावर अत्यल्प काळातच परम संतुष्ट झालास।
Verse 32
वयं वार्धक्यमापन्ना बाल्यात्प्रभृति शंकरम् । पूजयन्तोऽपि नो दृष्टस्तथाऽपि परमेश्वर
आम्ही बाल्यापासून शंकराची पूजा करत करत वार्धक्याला पोहोचलो; तरीही, हे परमेश्वर, आम्हाला तुझे दर्शन झाले नाही।
Verse 33
तस्मात्सर्वे प्रकर्तव्यं हव्यवाहप्रवेशनम् । अस्माभिर्निश्चयो ह्येष तवाग्रे सांप्रतं कृतः
म्हणून आपण सर्वांनी अग्निप्रवेश करावा; हा आमचा निश्चय आहे, जो आत्ताच तुझ्या समोर केला आहे।
Verse 34
ततश्चाहृत्य काष्ठानि सर्वे ते द्विजसत्तमाः । ईश्वरं मनसि ध्यात्वा चिताश्चक्रुः पृथग्विधाः
त्यानंतर ते सर्व श्रेष्ठ द्विज लाकडे आणून, मनात ईश्वराचे ध्यान करून, वेगवेगळ्या प्रकारच्या स्वतंत्र चिता रचू लागले।
Verse 35
तथा सर्वं क्रियाकल्पं स्नानदानादिकं च यत् । कृत्वा ते ब्राह्मणाः सर्वे सुसमिद्धहुताशनम्
तसेच स्नान-दान इत्यादी सर्व क्रियाकल्प करून, त्या सर्व ब्राह्मणांनी हुताशन उत्तम रीतीने प्रज्वलित केला; ज्वाला प्रखर झाली।
Verse 36
यावत्कृत्वा सुतैः सार्धं प्रविशंति समाहिताः । तावत्स भगवांस्तुष्टस्तेषां संदर्शनं ययौ
ते हे करून पुत्रांसह मन एकाग्र करून प्रवेश करण्यास उद्यत झाले, तोच त्या क्षणी प्रसन्न भगवान् त्यांच्या दृष्टीस प्रकट झाले।
Verse 37
अब्रवीच्च विहस्योच्चैर्मेघगम्भीरया गिरा । सर्वांस्तान्ब्राह्मणश्रेष्ठान्मृतान्संजीवयन्निव
मग ते मोठ्याने हसत, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने बोलले—ज्यामुळे ते ब्राह्मणश्रेष्ठ जणू मृत्यूपासून पुन्हा जिवंत झाले।
Verse 38
भो भो ब्राह्मणशार्दूला मा मैवं साहसं महत् । यूयं कुरुत मद्वाक्यात्संतुष्टस्य विशेषतः
हे ब्राह्मणशार्दूलांनो! असे इतके मोठे धाडस करू नका. माझ्या वचनाप्रमाणेच करा—विशेषतः आता, मी प्रसन्न असताना।
Verse 39
तस्माद्वदत यच्चित्ते युष्माकं चैव संस्थितम् । येन दत्त्वा प्रगच्छामि स्वमेव भुवनं पुनः
म्हणून तुमच्या चित्तात जे ठरले आहे ते सांगा; ते देऊन मी पुन्हा माझ्याच लोकास निघून जाईन।
Verse 40
ब्राह्मणा ऊचुः । अस्मिन्क्षेत्रे सुरश्रेष्ठ पुरस्यास्य च संनिधौ । क्षेत्राणामष्टषष्टिर्या धन्या संकीर्त्यते जनैः
ब्राह्मण म्हणाले—हे देवश्रेष्ठ! या क्षेत्रात, या नगराच्या सान्निध्यात, अडुसष्ट धन्य तीर्थक्षेत्रे आहेत, ज्यांची लोक कीर्ती व वर्णन करतात।
Verse 41
सदाभ्यैतु समं लिंगैस्तैराद्यैः सुरसत्तम । येनामर्षप्रशांतिर्नः सर्वेषामिह जायते
हे देवश्रेष्ठ, ते आद्य लिंग सदैव येथे एकत्र उपस्थित राहोत, ज्यायोगे आम्हा सर्वांचा क्रोध व परस्पर स्पर्धा या स्थानी शांत होवो।
Verse 42
एष संस्पर्धतेऽस्माभिः सर्वैर्गुणविवर्जितः । त्वल्लिंगस्य प्रभावेन तस्मादेतत्समाचर
हा पुरुष गुणविहीन असूनही आम्हा सर्वांशी स्पर्धा करीत आहे; म्हणून तुझ्या लिंगाच्या प्रभावाने हा कलह-शमनाचा उपाय कर।
Verse 43
सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे विप्रो ज्ञात्वा तं वरदं हरम् । उवाच स्पर्धया युक्तश्चित्रशर्मा महेश्वरम्
सूत म्हणाले—याच वेळी विप्र चित्रशर्मा, हर हा वरदाता आहे असे जाणून, स्पर्धायुक्त होऊन महेश्वरास म्हणाला।
Verse 44
चित्रशर्मोवाच । एतैः प्राणपरित्यागमारभ्य तदनतरम् । तुष्टिं नीतोऽसि देवश कृत्वा च सुमहत्तपः
चित्रशर्मा म्हणाला—हे देवेश, यांनी प्राणत्यागास आरंभ केला, त्यानंतर तत्क्षणी तू अत्यंत महान तप करून प्रसन्न झालास।
Verse 46
मया स्पर्द्धमानैश्च केवलं गुणगर्वितैः । तस्मादेषो न दातव्यत्वं त्वया किंचित्सुरेश्वर
ते केवळ आपल्या गुणांच्या गर्वाने मत्त होऊन माझ्याशी स्पर्धा करतात; म्हणून, हे सुरेश्वर, त्यांना तू काहीही देऊ नकोस।
Verse 47
सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवाञ्छशिशेखरः । चिन्तयामास चित्तेन किमत्र सुकृतं भवेत्
सूत म्हणाला—ते वचन ऐकून भगवान् शशिशेखर हृदयात विचार करू लागले—“येथे कोणते कृत्य खरे पुण्य व धर्म्य ठरेल?”
Verse 48
एते ब्राह्मणशार्दूला विनाशं यांति मत्कृते । एषोऽपि सर्वसंसिद्धो गणतुल्यो द्विजोत्तमः
“हे ब्राह्मणशार्दूल माझ्यामुळे विनाशाकडे जात आहेत. आणि हा द्विजोत्तमही—सर्वसिद्ध—शिवगणास तुल्य झाला आहे.”
Verse 49
तस्माद्द्वाभ्यां मया कार्यं क्षेत्रे सौख्यं यथा भवेत् । ब्राह्मणानां विशेषेण तथा चात्र निवासिनाम्
“म्हणून तुम्हा दोघांच्या द्वारा मला असे करावे लागेल की या क्षेत्रात कल्याण व सुख नांदो—विशेषतः ब्राह्मणांचे, तसेच येथील निवास्यांचेही.”
Verse 50
ममापि सर्वदा चित्ते कृत्यमेतद्धि वर्तते । एक स्थाने करोम्येव सर्वक्षेत्राणि यानि मे
“हे कृत्य माझ्या चित्तात सदैव असते. मी निश्चयाने माझी सर्व क्षेत्रे एका ठिकाणी एकवटीन.”
Verse 51
भविष्यति तथा कालो रौद्रः कलिसमुद्भवः । तत्र क्षेत्राणि तीर्थानि नाशं यास्यंति भूतले
“कलियुगातून उत्पन्न असा एक रौद्र काळ येईल; तेव्हा पृथ्वीवर क्षेत्रे व तीर्थे क्षय-विनाश पावतील.”
Verse 52
सत्तीर्थैस्तद्भयात्सर्वैः क्षेत्रमेतत्समाश्रितम् । आनयिष्याम्यहमपि स्वानि क्षेत्राणि कृत्स्नशः
म्हणून त्या (कलिजन्य) भयामुळे सर्व सत्तीर्थांनी या क्षेत्राचा आश्रय घेतला आहे। मीही माझी सर्व पवित्र क्षेत्रे पूर्णपणे येथे आणीन।
Verse 53
ततस्तं चित्रशर्माणं प्राह चेदं महेश्वरः । शृणु मद्वचनं कृत्स्नं कुरुष्व तदनंतरम्
मग महेश्वराने त्या चित्रशर्माला म्हटले— ‘माझे संपूर्ण वचन ऐक आणि त्यानंतर त्वरित तसेच कर।’
Verse 54
अत्र क्षेत्राणि सर्वाणि मदीयानि द्विजोत्तम । समागच्छंतु विप्राश्च प्रभवंतु प्रहर्षिताः
हे द्विजोत्तम, माझी सर्व पवित्र क्षेत्रे येथे एकत्र येवोत; आणि विप्रही आनंदित होऊन येथे येवोत व हर्षाने समृद्ध होवोत।
Verse 55
तवापि योग्यतां श्रेष्ठां करिष्यामि महामते । यदि मे वर्तसे वाक्ये मुक्त्वा स्पर्द्धां द्विजोद्भवाम्
हे महामते, मी तुलाही सर्वोच्च योग्यता व अधिकार देईन—जर तू ब्राह्मण-गर्वातून उत्पन्न स्पर्धा सोडून माझ्या वचनाप्रमाणे वागशील।
Verse 56
तुरीयमपि ते गोत्रं वेदोक्तेन क्रमेण च । आद्यतां चापि ते सर्वे कीर्तयिष्यंति ते द्विजाः
वेदोक्त क्रमाप्रमाणे तुझ्यासाठी चौथे गोत्रही स्थापन केले जाईल; आणि ते सर्व द्विज तुझ्या आद्यतेचे (प्रथमत्वाचे)ही कीर्तन करतील।
Verse 57
तथान्यदपि सन्मानं तव यच्छामि च द्विज । आचन्द्रार्कमसंदिग्धं पुत्रपौत्रादिकं च यत्
हे द्विजा! मी तुला आणखीही सन्मान देतो—चंद्र-सूर्य असेपर्यंत अचूक—आणि पुत्र-पौत्रादि संततीचे निश्चित वरदानही देतो।
Verse 58
त्वदन्वये भविष्यंति पुत्रपौत्रास्तथा परे । कृत्ये श्राद्धे तर्पणे वा क्रियमाणे विधानतः
तुझ्या वंशात पुत्र, पौत्र तसेच पुढील संतती नक्कीच होईल. आणि श्राद्ध वा तर्पण इत्यादी कर्म विधिपूर्वक केले असता ते यथाविधी संपन्न होईल।
Verse 59
आद्यस्य वत्ससंज्ञस्य नाम उच्चार्य गोत्रजम् । ततो नामानि चाप्येवं कीर्तयिष्यंति भक्तितः
प्रथम ‘वत्स’ संज्ञेने प्रसिद्ध आद्य पूर्वजाचे नाव गोत्रासहित उच्चारतील. नंतर त्याच प्रकारे इतर नावेही भक्तिभावाने कीर्तन करतील।
Verse 60
ततः संतर्पयिष्यंति पितॄनथ पितामहान् । तथान्यानपि बंधूंश्च सुहृत्संबंधिबांधवान्
त्यानंतर ते पितरांना व पितामहांना तर्पण देतील; तसेच इतर बंधू, सुहृद, संबंधी व आप्तेष्टांनाही।
Verse 61
त्वदन्वये विना नाम्ना त्वदीयेन विमोहिताः । ये पितॄंस्तर्पयिष्यंति तेषां व्यर्थं भविष्यति
परंतु तुझ्या वंशात जे लोक मोहाने तुझे नाव न उच्चारता पितरांना तर्पण देतील, त्यांचे ते तर्पण निष्फळ ठरेल।
Verse 62
श्राद्धं वा यदि वा दानं तर्पणं वा त्वदुद्भवम् । तस्मादहंकृतिं मुक्त्वा मामाराधय केवलम्
श्राद्ध असो वा दान, किंवा तर्पण—जे काही तुझ्यामुळे उत्पन्न होते—म्हणून अहंकार सोडून केवळ माझीच आराधना कर।
Verse 63
येन सिद्धोऽपि संसिद्धिं परामाप्नोषि शाश्वतीम् । एवं संबोध्य तं विप्रं कृत्वाद्यमपि पश्चिमम्
ज्यायोगे तू सिद्ध असूनही परम व शाश्वत संसिद्धी प्राप्त करतोस. असे त्या विप्राला समजावून त्याने आरंभालाही शेवट करून विषय पूर्ण केला.
Verse 64
ततस्तान्ब्राह्मणानाह प्रासादः क्रियतामिति । गोत्रंगोत्रं पुरस्कृत्य स्थाप्यं लिंगमनुत्तमम् । येन संक्रमणं तेषु मम संजायतेद्विजाः
मग तो त्याने त्या ब्राह्मणांना सांगितले—“प्रासाद (मंदिर) उभारावा.” गोत्रोगोत्र यथोचित मान देऊन उत्तम लिंग स्थापावे, ज्यायोगे, हे द्विजांनो, त्यांच्यात माझे कृपामय संक्रमण (उद्धार-संबंध) उत्पन्न होईल.
Verse 65
अथ ते ब्राह्मणास्तत्र भूमिभागान्मनोहरान् । दृष्ट्वादृष्ट्वा प्रचक्रुश्च प्रासादान्हर्षसंयुताः
मग ते ब्राह्मण तेथील मनोहर भूमिभाग वारंवार पाहून, हर्षयुक्त होऊन प्रासाद (मंदिरे) उभारू लागले.
Verse 66
अष्टषष्टिमितान्दिव्यान्कैलासशिखरोपमान् । तेषु संस्थापयामासु लिङ्गानि विविधानि च । क्षेत्रेक्षत्रे च यन्नाम तत्तत्संज्ञां प्रचक्रिरे
त्यांनी अष्टषष्टि (६८) दिव्य प्रासाद उभारले, कैलासशिखरासारखे. त्यांत विविध लिंगे स्थापिली; आणि प्रत्येक क्षेत्र-स्थळी जे नाव प्रचलित होते, त्याच नावाची संज्ञा (लिंग/धामास) दिली.
Verse 67
अथ तेषां पुनर्दृष्टिं गत्वा देवस्त्रिलोचनः । प्रोवाच मधुरं वाक्यं कस्मिंश्चित्कालपर्यये । आराधितस्तपःशक्त्या लिंगसंस्थापनादनु
मग काही काळ गेल्यावर त्रिलोचन देव पुन्हा त्यांच्या दृष्टीस आले आणि मधुर वचन बोलले—तपःशक्तीने आराधित होऊन, लिंगस्थापनेनंतर।
Verse 68
श्रीभगवानुवाच । परितुष्टोऽस्मि विप्रेंद्रा युष्माकमहमद्य वै । एतन्मम कृतं कृत्यं भवद्भिरखिलं ततः
श्रीभगवान म्हणाले—हे विप्रेंद्रांनो! आज मी तुमच्यावर पूर्ण प्रसन्न आहे. तुमच्यामुळे माझे सर्व कर्तव्य निःसंशय पूर्ण झाले आहे.
Verse 69
अस्मदीयानि लिंगानि क्षेत्राणि च कलेर्भयात् । ततो मान्याश्च मे यूयं नान्यैरेतद्भविष्यति
कलियुगाच्या भयामुळे माझी लिंगे व पवित्र क्षेत्रे तुमच्यावरच अवलंबून राहतील. म्हणून तुम्ही माझ्याकडून मान्य व पूज्य व्हाल; ही मान्यता इतरांकडून मिळणार नाही.
Verse 70
तस्माच्चित्तस्थितं शीघ्रं प्रार्थयंतु द्विजोत्तमाः । संप्रयच्छामि येनाशु यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
म्हणून, हे द्विजोत्तमांनो! तुमच्या चित्तात जे आहे ते लवकर मागा. ते अत्यंत दुर्लभ असले तरी मी ते तत्क्षणी प्रदान करीन.
Verse 71
ब्राह्मणा ऊचुः । यदि देव प्रसन्नस्त्वमस्माकं च सुरेश्वर । पश्चिमश्चित्रशर्मा च यथाद्यो भवता कृतः
ब्राह्मण म्हणाले—हे देव, हे सुरेश्वरा! आपण आम्हांवर प्रसन्न असाल, तर पूर्वी जसा चित्रशर्मा आपण केला, तसाच आम्हालाही तद्रूप करा.
Verse 72
अस्मदीयं सदा नाम कीर्तनीयमसंशयम् । श्राद्धकृत्येषु सर्वेषु यथा तेन समा वयम् । भवामस्त्वत्प्रसादेन सांप्रतं चित्रशर्मणा
आमचे नावही सदैव, निःसंशय, कीर्तनीय राहो. आणि सर्व श्राद्धकर्मांत तुमच्या प्रसादाने आम्ही आता चित्रशर्म्याच्या सम होवो.
Verse 73
श्रीभगवानुवाच । युष्माकमपि ये केचिद्वशं यास्यंति मानवाः । युवानः शास्त्रसंयुक्ता वेदविद्याविशारदाः
श्रीभगवान म्हणाले—तुमच्यापैकी जे काही मनुष्य तुमच्या वशात येतील, ते तरुण, शास्त्रयुक्त आणि वेदविद्येत पारंगत असतील.
Verse 74
आनयिष्यथ तान्यूयमामुष्यायणसंज्ञितान् । नित्यं स्थिताश्च ते क्षेत्रे श्राद्धस्याक्षय्यकारकाः
तुम्ही त्यांना—‘आमुश्यायण’ या संज्ञेने प्रसिद्ध—इथे आणाल. ते त्या क्षेत्रात नित्य स्थिर राहून श्राद्धाचे फळ अक्षय करणारे ठरतील.
Verse 75
एवमुक्त्वाथ देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । तेऽपि विप्राः सुसंतुष्टास्तत्र स्थाने व्यवस्थिताः
असे बोलून देवेश्वर मग अंतर्धान पावले. ते ब्राह्मणही अतिशय संतुष्ट होऊन त्याच स्थानी स्थिर राहिले.
Verse 76
एवं तत्र समस्तानि क्षेत्राण्यायतनानि च । कलिभीतानि विप्रेंद्रा निवसंति सदैव हि
अशा रीतीने तेथे सर्व क्षेत्रे व देवायतने, कलिभयाने भयभीत होऊन, हे विप्रेंद्र, सदैव निवास करतात.
Verse 77
एवं ते ब्राह्मणाः प्राप्य सिद्धिं चेश्वरपूजनात् । ख्याताः सर्वत्र भुवने श्राद्धस्याक्षय्यकारकाः
अशा रीतीने ते ब्राह्मण ईश्वरपूजनाने सिद्धी प्राप्त करून, सर्व जगात श्राद्धफळ अक्षय करणारे म्हणून प्रसिद्ध झाले।
Verse 107
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये ब्राह्मणचित्रशर्मलिंगस्थापनवृत्तांतवर्णनंनाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील ‘ब्राह्मण चित्रशर्मा याच्या शिवलिंग-स्थापनेच्या वृत्तांतवर्णन’ नावाचा एकशे सातवा अध्याय समाप्त झाला।