Adhyaya 27

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । चतुर्युगस्वरूपं तु माहात्म्यं चैव सूतज । प्रमाणं वद कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः

ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्रा! चार युगांचे स्वरूप व त्यांचे माहात्म्य यथार्थ सांग. त्यांचे प्रमाणही पूर्णपणे निवेदन कर; आमची जिज्ञासा अत्यंत तीव्र आहे.

Verse 2

सूत उवाच । इममर्थं पुरा पृष्टो वासवेन बृहस्पतिः । यथा प्रोवाच विप्रेंद्रास्तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम्

सूत म्हणाला—हा विषय पूर्वी वासव (इंद्र) यांनी बृहस्पतींना विचारला होता. हे विप्रश्रेष्ठांनो! त्यांनी जसे सांगितले तसेच मी आता तुम्हाला सांगतो.

Verse 3

पुरा शक्रं समासीनं सभायां त्रिदशैः सह । सह शच्या महात्मानमुपासांचक्रिरे सुराः

एकदा सभेत त्रिदश देवांसह शक्र (इंद्र) आसनस्थ होता आणि शची त्याच्या जवळ होती. तेव्हा देवगण एकत्र येऊन त्या महात्म्याची उपासना करू लागले.

Verse 4

गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धविद्याधराश्च ये । गुह्यकाः किंनरा दैत्या राक्षसा उरगास्तथा

तेथे गंधर्व-अप्सरा, सिद्ध-विद्याधर, गुह्यक व किंनर, तसेच दैत्य, राक्षस आणि उरग (नाग)ही उपस्थित होते.

Verse 5

कलाः काष्ठानिमेषाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा । सांगा वेदास्तथा मूर्तास्तीर्थान्यायतनानि च

तेथे काळाच्या विभागांपैकी कला, काष्ठा व निमेष, तसेच नक्षत्रे व ग्रह होते. वेद त्यांच्या अंगांसह, मूर्तिमान देवस्वरूप, आणि तीर्थे व पवित्र आयतनेही उपस्थित होती.

Verse 6

तथा चक्रुः कथाश्चित्रा देवदानवरक्षसाम् । राजर्षीणां पुराणानां ब्रह्मर्षीणां विशेषतः

मग त्यांनी देव, दानव व राक्षसांच्या, राजर्षींच्या व पुराणांच्या—आणि विशेषतः ब्रह्मर्षींच्या—अद्भुत कथा सांगितल्या।

Verse 7

कस्मिंश्चिदथ संप्राप्ते प्रस्तावे त्रिदशेश्वरः । पप्रच्छ विनयोपेतो विप्रश्रेष्ठं बृहस्पतिम्

नंतर एका प्रसंगी विषय निघाल्यावर, त्रिदशांचा अधिपती इंद्र विनयाने विप्रश्रेष्ठ बृहस्पतीला प्रश्न विचारू लागला।

Verse 8

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि प्रमाणं युगसंभवम् । माहात्म्यं च स्वरूपं च यथावद्वक्तुमर्हसि

भगवन्! युगाची उत्पत्ती व त्याचे प्रमाण (माप) मला ऐकायचे आहे; त्याचे माहात्म्य व स्वरूपही—आपण कृपा करून यथावत सांगावे।

Verse 9

बृहस्पति रुवाच । अहं ते कीर्तयिष्यामि माहात्म्यं युगसंभवम् । यत्प्रमाणं स्वरूपं च शृणुष्वावहितः स्थितः

बृहस्पती म्हणाले—मी तुला युगाची उत्पत्ती, त्याचे माहात्म्य, प्रमाण (माप) आणि स्वरूप सांगतो; तू सावध व एकाग्र होऊन ऐक।

Verse 10

अष्टाविंशतिसहस्राणि लक्षाः सप्तदशैव तु । प्रमाणेन कृतं प्रोक्तं यत्र शुक्लो जनार्दनः

त्याचे प्रमाण अठ्ठावीस सहस्र आणि सतराह लक्ष असे सांगितले आहे; हा कृत (सत्य) युग म्हणतात, ज्यात जनार्दन श्वेत (रूप/वर्ण) असतात।

Verse 12

चतुष्पादस्तथा धर्मः सुसंपूर्णा वसुन्धरा । कामक्रोधविनिर्मुक्ता भयद्वेषविवर्जिताः । जनाश्चिरायुषस्तत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः । पञ्चतालप्रमाणाश्च दीप्तिमन्तो बहुश्रुताः

तेथे धर्म चारही पायांवर स्थिर असतो आणि वसुंधरा पूर्णतः समृद्ध असते। लोक काम‑क्रोधमुक्त, भय‑द्वेषरहित; दीर्घायुषी, शांतचित्त, जितेंद्रिय—पाच तालाएवढे उंच, तेजस्वी व बहुश्रुत असतात।

Verse 13

तत्र षोडशसाहस्रं बालत्वं जायते नृणाम् । ततश्च यौवनं प्रोक्तं द्वात्रिंशद्यावदेव हि

तेथे मनुष्यांचे बाल्य सोळा हजार वर्षे टिकते; त्यानंतर यौवन बत्तीस हजार वर्षांपर्यंत असे सांगितले आहे।

Verse 14

ततः परं च वार्द्धक्यं शनैः संजायते नृणाम् । लक्षांते परमं यावदन्येषामधिकं क्वचित्

त्यानंतर वृद्धत्व हळूहळू येते; एक लक्ष वर्षांच्या शेवटीच ते परमावस्थेला पोहोचते—आणि काहींच्या बाबतीत त्याहूनही अधिक होते.

Verse 15

तत्र सत्त्वाश्च ये केचित्पशवः पक्षिणो मृगाः । दैवीं वाचं प्रजल्पंति न विरोधं व्रजंति च ।ा

तेथे जे काही सजीव—पशु, पक्षी व मृग—असतात, ते दैवी वाणी बोलतात आणि परस्परांशी विरोध करत नाहीत.

Verse 19

धेनवश्च प्रयच्छंति वांछितं स्वादु सत्पयः । सर्वेष्वपि हि कालेषु भूरि सर्प्पिःप्रदं नृणाम्

गायी माणसांना इच्छित, मधुर व हितकर दूध देतात; आणि खरोखरच त्या सर्व काळी मनुष्यांना भरपूर तूपही प्रदान करतात.

Verse 20

न तत्र विधवा नारी जायते न च दुर्भगा । काकवंध्या सुतैर्हीना न च शीलविवर्जिता

तेथे कोणतीही स्त्री विधवा होत नाही, ना कोणी दुर्भागी ठरते। ना काकवंध्या, ना संततीहीन, आणि ना शीलवर्जित असते।

Verse 21

यथाजन्म तथा मृत्युः क्रमात्संजायते नृणाम् । न वीक्षते पिता पुत्रं मृतं क्वापि कदाचन

जसा जन्म होतो तशीच क्रमाने माणसांची मृत्युही होते; पण तेथे पित्याला कधीही कुठेही आपल्या पुत्राला मृत अवस्थेत पाहावे लागत नाही।

Verse 22

न प्रेतत्वं च लोकानां मृतानां तत्र जायते । न चापि नरके वासो न च रोगव्यथा क्वचित्

तेथे मृत लोकांना प्रेतत्व येत नाही. नरकात वास होत नाही आणि कुठेही रोगव्यथा होत नाही।

Verse 23

वेदांतगा द्विजाः सर्वे नित्यं स्वाध्यायशीलिनः । वेदव्याख्यानसंहृष्टा ब्रह्मज्ञानविचक्षणाः

तेथील सर्व द्विज वेदान्तात स्थित असून नित्य स्वाध्यायशील असतात. वेदव्याख्यानात आनंदित, ते ब्रह्मज्ञानात पारंगत असतात.

Verse 24

क्षत्रियाश्चापि भूपालमेकं कृत्वा सुभक्तितः । तदादेशात्प्रभुंजंति महीं धर्मेण नित्यशः

तेथील क्षत्रियही सुभक्तीने एकाच भूपालाला मानतात. त्याच्या आदेशाने ते धर्माने नित्य पृथ्वीचे शासन व उपभोग करतात.

Verse 25

वैश्या वैश्यजनार्हाणि चक्रुः कर्माणि भूरिशः । पशुपालनपूर्वाणि क्रयविक्रयजानि च

वैश्य लोकांनी आपल्या वर्णास योग्य अशी अनेक कर्मे केली—पशुपालनापासून आरंभ करून क्रय-विक्रयातून उत्पन्न होणारी व्यापारकर्मेही।

Verse 26

मुक्त्वैकां द्विजशुश्रूषा न शूद्रास्तत्र चक्रिरे । किंचित्कर्म सुरश्रेष्ठ श्रद्धया परया युताः

द्विजांची सेवा याखेरीज तेथील शूद्रांनी अन्य कर्म केले नाही; हे देवश्रेष्ठा, परम श्रद्धायुक्त होऊन ते केवळ अल्प कर्तव्यच करीत।

Verse 27

न तत्र चांत्यजो जज्ञे न च संकरसंभवः । नापवित्रो न वर्णानां पञ्चमो दृश्यते भुवि

तेथे ना ‘अंत्यज’ जन्मला, ना संकरसंबंधातून कोणी उत्पन्न झाला; कोणीही अपवित्र मानला जात नव्हता, आणि चार वर्णांबाहेर ‘पाचवा’ कोणी दिसत नव्हता।

Verse 28

यजनं याजनं दानं व्रतं नियम एव च । तीर्थयात्रां नरास्तत्र निष्कामा एव कुर्वते

तेथे लोक यज्ञ करतात, यज्ञ करवितात, दान देतात, व्रत व नियम पाळतात आणि तीर्थयात्रा करतात—हे सर्व निष्काम भावाने करतात।

Verse 29

एवंविधं सहस्राक्ष मया ते परिकीर्तितम् । आद्यं कृतयुगं पुण्यं सर्वलोकसुखावहम्

हे सहस्राक्षा! मी तुला असेच आद्य कृतयुग वर्णिले आहे—जे पुण्यमय असून सर्व लोकांना सुख देणारे आहे।

Verse 30

ततस्त्रेतायुगं नाम द्वितीयं संप्रवर्तते । वर्षाणां षण्णवत्याढ्या लक्षा द्वादश संख्यया

त्यानंतर ‘त्रेता’ नावाचे दुसरे युग प्रवर्तते. त्याचा कालमान बारा लक्ष वर्षांचा असून त्यात आणखी छ्याण्णव हजार अधिक आहेत.

Verse 31

सोऽपि साक्षाजगन्नाथः श्वेतद्वीपाश्रयाश्रितः । तत्र रक्तत्वमायाति भग वान्गरुडध्वजः

तोच साक्षात् जगन्नाथ श्वेतद्वीपाच्या आश्रयात वास करून, तेथे गरुडध्वज भगवान् रक्तवर्ण धारण करतात.

Verse 32

त्रिपादस्तत्र धर्मः स्यात्पादेनैकेन पातकम् । तेनापि जायते स्पर्द्धा वर्णानामितरेतरम्

तेथे धर्म तीन पायांवर उभा असतो आणि पाप एक पायावर; तरीही वर्णांमध्ये परस्पर स्पर्धा उत्पन्न होते.

Verse 33

ततः फलानि वांछंति तीर्थयात्रोद्भवानि ते । व्रतानां नियमानां च स्वर्गवासादिहेतवः

त्यानंतर ते तीर्थयात्रेतून मिळणारी फळे इच्छितात, तसेच व्रत-नियमांची फळेही—स्वर्गवास इत्यादी हेतूसाठी.

Verse 34

ततः कामवशान्मोहं सर्वे गच्छंति मानवाः । मोहाद्द्रोहं ततो गत्वा पापं कुर्वंत्यनुक्रमात्

मग कामाच्या वशाने सर्व मानव मोहात पडतात; मोहातून द्रोहाकडे जाऊन, पुढे पुढे क्रमाने पाप करीत राहतात.

Verse 35

ततस्तु रौरवादीनि नरकाणि यमः स्वयम् । सज्जीकरोति देवेन्द्र ह्येकविंशतिसंख्यया

तेव्हा स्वतः यम—हे देवेन्द्र—रौरव इत्यादी नरकांची सिद्धता करतो; ती सर्व मिळून एकवीस संख्येची आहेत।

Verse 36

कर्मानुसारतस्तानि सेवयंति नराधमाः । केचिदन्ये महेन्द्रादिलोकान्मोक्षं तथा परे

कर्मानुसार ते नराधम त्या (नरकीय) यातना भोगतात. काही जण महेन्द्रादी लोकांना प्राप्त होतात, आणि काहींना मोक्ष लाभतो.

Verse 37

त्रिविधाः पुरुषास्तत्र श्रेष्ठाश्चाधममध्यमाः । त्रिविधानि च कर्माणि प्रकुर्वंति सुरेश्वर

तेथे पुरुष तीन प्रकारचे आहेत—श्रेष्ठ, मध्यम आणि अधम; आणि ते तीन प्रकारची कर्मे करतात, हे सुरेश्वर।

Verse 38

उन्नतास्तालमात्रेण तेजोवीर्यसमन्विताः । चक्रुश्च कृषिकर्माणि वैश्याश्चैवान्नलिप्सया

ते एक तालभर उंच, तेज-वीर्याने युक्त होते; आणि वैश्य अन्न-उपज मिळविण्याच्या इच्छेने शेतीची कामे करीत.

Verse 39

उप्तक्षेत्रं सकृच्चापि सप्तवारं लुनंति ते । यथर्तु फलिनो वृक्षा यथर्तु कुसुमान्विताः

शेत एकदाच पेरले तरी ते सात वेळा पीक कापतात; वृक्ष ऋतुनुसार फळांनी भरतात आणि ऋतुनुसार फुलांनी शोभतात.

Verse 40

यथर्तु पत्रसंयुक्तास्तत्र स्युः सुमनोहराः । अग्निष्टोमादिका यज्ञाः प्रवर्तंते सहस्रशः

तेथे ऋतुनुसार पानांनी युक्त सर्व काही अत्यंत मनोहर दिसते; आणि अग्निष्टोमादी यज्ञ सहस्रोंनी प्रवर्ततात।

Verse 41

इतरेतरसंस्पर्धैः क्रियमाणा नृपोत्तमैः । ब्राह्मणैश्च सुरश्रेष्ठ स्वर्गलोकमभीप्सुभिः

हे सुरश्रेष्ठ! हे पुण्यकर्म उत्तम राजे परस्पर स्पर्धेने करतात; तसेच स्वर्गलोकाची इच्छा धरणारे ब्राह्मणही करतात।

Verse 42

तीर्थयात्रां व्रतं दानं नियमं संयमं तथा । परलोकमभीप्संतस्तत्र कुर्वंति मानवाः

तेथे परलोकाची अभिलाषा धरून मनुष्य तीर्थयात्रा, व्रत, दान, नियम आणि संयम यांचे आचरण करतात।

Verse 43

सहस्रेण तु वर्षाणां तत्र स्याद्यौवनं नृणाम् । सहस्रपञ्चकं यावदूर्ध्वं वार्द्धक मुच्यते

तेथे मनुष्यांचे यौवन हजार वर्षे टिकते; आणि त्यानंतर आणखी पाच हजार वर्षांपर्यंत वार्धक्य दूर राहते।

Verse 44

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च चंडालाः शूद्रमानवाः

रजक, चर्मकार, नट आणि बुरुड; तसेच कैवर्त, मेद, भिल्ल आणि चांडाल—हे मनुष्यमध्ये शूद्रसमुदाय म्हणून वर्णिले आहेत।

Verse 46

इन्द्र उवाच । उत्पत्तिः कथमेतेषामंत्यजानां द्विजो त्तम । यथावद्वद कार्त्स्न्येन अत्र कौतूहलं महत्

इंद्र म्हणाला—हे द्विजोत्तम! या अंत्यजांची उत्पत्ती कशी झाली? येथे माझे मोठे कुतूहल आहे; म्हणून यथावद् व संपूर्ण रीतीने सत्य सांगावे।

Verse 47

बृहस्पतिरुवाच । एतेषामष्टधा सृष्टिर्जायतेंऽत्यजसंभवा । योनि दोषात्सुरश्रेष्ठ जातेर्वक्ष्याम्यहं स्फुटम्

बृहस्पती म्हणाला—हे सुरश्रेष्ठ! या अंत्यज-संबंधी सृष्टीची उत्पत्ती आठ प्रकारची होते. योनीदोषामुळे त्यांच्या जातीभेदांचे वर्णन मी स्पष्टपणे करीन।

Verse 48

ब्राह्मण्यां क्षत्रियाज्जातः सूत इत्यभिधीयते । सूतेन रजकश्चैव रजकेन च चर्मकृत्

ब्राह्मणी स्त्री व क्षत्रिय पुरुष यांच्यापासून जो जन्मतो तो ‘सूत’ म्हणतात. सूतापासून ‘रजक’ (धोबी) आणि रजकापासून ‘चर्मकृत्’ (चर्मकार) उत्पन्न होतो।

Verse 49

चर्मकारेण संजज्ञे नटश्चांत्यजसंज्ञकः । चत्वारः क्षेत्रसंभूता एते क्षेत्रे द्विजन्मनाम्

चर्मकारापासून ‘नट’ उत्पन्न झाला, जो ‘अंत्यज’ म्हणून ओळखला जातो. हे चौघे ‘क्षेत्र’जन्य मानले गेले आहेत—द्विजांच्या क्षेत्रात।

Verse 50

तथा च मागधो जज्ञे वैश्येन द्विजसंभवे । क्षेत्रे मागधवीर्येण बुरुडो मरुदुत्तम

तसेच द्विज-संबंधी वंशात वैश्यापासून ‘मागध’ उत्पन्न झाला. आणि हे मरुतोत्तम (इंद्रा)! ‘क्षेत्रा’त मागधाच्या वीर्याने ‘बुरुड’ही जन्मला।

Verse 51

बुरुडेन च कैवर्तः कैवर्तेन च मेदकः । चत्वारो वैश्यसंभूता एते क्षेत्रे द्विजन्मनाम् । प्रजायन्ते सुरश्रेष्ठ सवकर्मसु गर्हिताः

बुरुडापासून कैवर्त उत्पन्न होतो आणि कैवर्तापासून मेदक जन्मतो. हे चौघे वैश्यवंशोत्पन्न असून द्विजांच्या ‘क्षेत्रा’त जन्म घेतात; हे देवश्रेष्ठा, आपल्या-आपल्या कर्मांत ते निंद्य मानले जातात.

Verse 52

तथा शूद्रेण संजज्ञे ब्राह्मण्यां सुरसत्तम । भिल्लाख्यश्चापि भिल्लेन चंडालश्च प्रजायते

तसेच, हे देवसत्तमा, ब्राह्मणी शूद्रापासून गर्भ धारण केल्यास ‘भिल्ल’ नावाचा पुत्र जन्मतो; आणि भिल्लापासून ‘चांडाल’ही उत्पन्न होतो.

Verse 53

एतौ द्वावपि शूद्रेण भवतो द्विजसंभवे । क्षेत्रे सर्वसुराधीश सत्यमेतन्मयोदितम्

द्विज-संबंधी संततीच्या बाबतीत शूद्रापासून हे दोन्ही परिणाम होतात. हे सर्वसुराधीशा, या क्षेत्रात मी जे सांगितले ते सत्य आहे.

Verse 54

एतत्त्रेतायुगे प्रोक्तं मया ते सुरसत्तम । आकर्णय प्रयत्नेन द्वापरस्याधुना स्थितिम्

हे देवसत्तमा, त्रेतायुगाविषयी हे मी तुला सांगितले. आता प्रयत्नपूर्वक द्वापरयुगाची स्थिती सावधपणे ऐक.

Verse 55

लक्षाष्टकप्रमाणेन तद्युगं परिकीर्तितम् । चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां परिसं ख्यया । कपिशो जायते तत्र भगवान्गरुडध्वजः

त्या युगाचे प्रमाण आठ लक्ष असे कीर्तिले आहे; आणि गणनेनुसार ते चौसष्ट हजार वर्षांचे आहे. त्या युगात गरुडध्वज भगवान कपीशवर्ण (तांबूस) होऊन प्रकटतात.

Verse 56

द्वौ पादौ चैव धर्मस्य द्वौ पापस्य व्यवस्थितौ । तत्र स्याद्यौवनं नृणां गते वर्षशतेऽ खिले

त्या युगात धर्माचे दोन पाद आणि पापाचेही दोन पाद स्थिर राहतात. तेथे मनुष्यांना पूर्ण शंभर वर्षे गेल्यावरच यौवन प्राप्त होते.

Verse 57

ततोऽन्यैः समतिक्रांतैर्वार्धक्यं पञ्चभिः शतैः । तत्र सत्यानृता लोका देवा भूपास्तथा परे

नंतर आणखी काळ लोटल्यावर पाचशे वर्षांनी वार्धक्य येते. त्या युगात देव, राजा आणि इतर लोक सत्य-असत्य मिश्र स्वभावाचे असतात.

Verse 58

नार्यश्चापि सुरश्रेष्ठ तत्स्व रूपाः प्रकीर्तिताः । पंचहस्तप्रमाणेन चतुर्हस्तास्तथा परं

हे सुरश्रेष्ठ! तेथे स्त्रियाही त्यांच्या त्यांच्या स्वरूपांसह वर्णिल्या आहेत. त्यांचे प्रमाण पाच हात असे सांगितले आहे, आणि पुढे चार हातही म्हटले आहे.

Verse 59

नातिरूपेण संयुक्ता न च रूपविवर्जिताः । अव्यक्तजल्पकाश्चापि पशवः पक्षिणो मृगाः

ते न अतिरूपाने युक्त असतात, न रूपहीन असतात. पशु, पक्षी आणि मृगही तेथे अस्पष्ट ध्वनी काढतात.

Verse 60

नातिपुष्पफलैर्युक्ता वृक्षाश्चापिसुरेश्वर । सस्यानि तानि जायन्ते तत्र चोप्तानिकर्षुकैः

हे सुरेश्वर! तेथे वृक्षही अतिपुष्प-फलांनी भरलेले नसतात. शेतकरी जे पेरतात, त्यातूनच तेथे धान्य-पीक उत्पन्न होते.

Verse 61

वर्षंति जलदाः कामं भवन्त्योषधयोऽखिलाः । यत्किंचिद्भूतले ज्ञानं शास्त्रं वा सुरसत्तम । तत्तत्र समभावेन न सत्यं नैव चानृतम्

जसे इच्छाल तसे मेघ वर्षतात आणि सर्व औषधी समृद्ध होतात। हे सुरश्रेष्ठा! भूमीवरील जे काही ज्ञान किंवा शास्त्र आहे, तेथे समभावाने ते ना पूर्ण सत्य, ना पूर्ण असत्य ठरते।

Verse 62

तीर्थानां च मखानां च द्वापरे सुरसत्तम । फलं भावानुरूपेण दानानां च प्रजायते

हे सुरश्रेष्ठा! द्वापरयुगात तीर्थसेवन, यज्ञकर्म आणि दान यांचे फळ अंतःकरणातील भावाप्रमाणेच प्रकट होते; जशी श्रद्धा व हेतू, तसेच फल।

Verse 63

एतत्तव समाख्यातं युगं द्वापरसंज्ञकम् । मया सर्वं सुराधीश यथादृष्टं यथा श्रुतम्

अशा रीतीने द्वापर नावाचे युग मी तुला सांगितले. हे सुराधीश! जे मी पाहिले आणि जे परंपरेने ऐकले, ते सर्व तसेच निवेदन केले।

Verse 64

शृणुष्वावहितो भूत्वा वदतो मम सांप्रतम् । रौद्रं कलियुगंनाम यत्र कृष्णो जनार्दनः

आता सावध होऊन माझे वचन ऐक. ‘कलि’ नावाचे ते रौद्र युग आहे, ज्यात कृष्ण जनार्दन (मानवांमध्ये) प्रकट दिसत नाहीत।

Verse 65

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि वर्षाणां कथितं विभो । तथा लक्षचतुष्केण साधुलोकविवर्जितम्

हे विभो! कलियुगाचे प्रमाण बत्तीस हजार वर्ष असे सांगितले आहे, आणि पुढे चार लक्ष (वर्षे) अधिक; हे युग साधुलोकाच्या संगतीपासून वंचित असे वर्णिले आहे।

Verse 66

तत्रैकपादयुक्तश्च धर्मः पापं त्रिभिः स्मृतम् । पूर्वार्धेभ्यः परं सर्वं संभविष्यति पात कम्

तेथे धर्म केवळ एका पायावर उभा राहील आणि पाप तीन पायांनी प्रबळ असे सांगितले आहे। पूर्वयुगांच्या मानाने पुढील काळ प्रायः पतन व अधर्माकडेच वळेल।

Verse 67

न शृण्वंति पितुः पुत्रा न स्नुषा भ्रातरो न च । न भृत्या न कलत्राणि यत्र द्वेषः परस्परम्

त्या युगात पुत्र पित्याचे ऐकणार नाहीत, सूनही नाही, भाऊही नाहीत। नोकरही नाहीत, पत्नीही नाही—सर्वत्र परस्पर द्वेषच राहील।

Verse 68

यत्र षोडशमे वर्षे नराः पलित यौवनाः । तत्र द्वादशमे वर्षे गर्भं धास्यति चांगना

त्या काळात सोळाव्या वर्षीच पुरुष तरुण असूनही पांढऱ्या केसांनी वृद्धासारखे दिसतील; आणि तेथे स्त्री बाराव्या वर्षीच गर्भ धारण करील।

Verse 69

आयुः परं मनुष्याणां शतसंख्यं सुरेश्वर । नागानां च तरूणां च वर्षाणां यत्र नाधिकम्

हे सुरेश्वर! त्या युगात मनुष्यांचे परम आयुष्य साधारण शंभर वर्षेच असेल; आणि नाग व वृक्ष यांचेही तेथे वर्षमान याहून अधिक नसेल।

Verse 70

द्वात्रिंशद्धयमुख्यानां चतुर्विंशतिः खरोष्ट्रयोः । अजानां षोडश प्रोक्तं शुनां द्वादशसंख्यया

घोडे इत्यादींचे आयुष्य बत्तीस वर्षे सांगितले आहे; गाढव व उंट यांचे चोवीस; शेळ्यांचे सोळा; आणि कुत्र्यांचे बारा वर्षे असे म्हटले आहे।

Verse 71

चतुष्पदानामन्येषां विंशतिः पंचभिर्युता । यत्र काकाश्च गृध्राश्च कौशिकाश्चिरजीविनः

इतर चतुष्पद प्राण्यांचे आयुष्य पंचवीस वर्षांचे असते; पण त्या काळी तेथे कावळे, गिधाडे व घुबड दीर्घायुषी होतात।

Verse 72

तथा पापपरा लोका दुःस्थिताश्च विशेषतः । तथा कण्टकिनो वृक्षा रूक्षाः पुष्पफलच्युताः । सेवितास्तेऽपि गृध्राद्यैर्यत्र च्छायाविवर्जिताः

तेथे लोक पापपरायण होऊन विशेषतः दुर्दशेत पडतात. तेथील वृक्षही काटेरी, रूक्ष, पुष्प-फळरहित व छायाविहीन होतात; त्यांना गिधाडादीच वावरतात।

Verse 73

यत्र धर्मो ह्यधर्मेण पीड्यते सुरसत्तम । असत्येन तथा सत्यं भूपाश्चौरैः सदैव तु

हे देवश्रेष्ठा! जिथे अधर्म धर्माला पीडित करतो, असत्य सत्याला दाबून टाकते, आणि राजे सदैव चोरांसारखे मानले जातात (किंवा चोरवत् वागतात)।

Verse 74

गुरवश्च तथा शिष्यैः स्त्रीभिश्च पुरुषाधमाः । स्वामिनो भृत्यवर्गैश्च मूर्खैश्चापि बहुश्रुताः

तेथे गुरु शिष्यांकडून तिरस्कृत होतात; योग्य पुरुषही नीच जनांच्या (आणि स्त्रियांच्या) अधीन होतात; स्वामी नोकरवर्गाकडून दाबले जातात, आणि बहुश्रुतही मूर्खांकडून अपमानित होतात।

Verse 75

यत्र सीदंति धर्मिष्ठा नराः सत्यपरायणाः । दान्ता विवेकिनः शान्तास्तथा परहिते रताः

जिथे धर्मनिष्ठ, सत्यपरायण, संयमी, विवेकी, शांत व परहितरत जनही क्लेश-दुःखात बुडून जातात।

Verse 76

आधयो व्याधयश्चैव तथा पीडा महाद्भुता । सदैव संस्थिता यत्र साधुपीडनवांछया

जिथे साधूंना पीडण्याच्या इच्छेने मानसिक आधी, शारीरिक व्याधी व अद्भुत वेदना सदैव वास करतात।

Verse 77

अल्पायुषस्तथा मर्त्या जायंते वर्णसंकरात् । ये केचन प्रजीवंति दुःखेन ते समन्विताः

वर्णसंकरामुळे मर्त्य अल्पायुषी जन्मतात; आणि जे काही जगतात तेही दुःखानेच युक्त असतात।

Verse 78

न वर्षति घनः काले संप्राप्तेऽपि यथोचिते । न सस्यं स्यात्सुवृष्टेपि कर्षुकस्यापि वांछितम्

योग्य ऋतू येऊनही मेघ पाऊस पाडत नाहीत; आणि मुसळधार पाऊस झाला तरी शेतकऱ्याला हवी तशी पिके होत नाहीत।

Verse 79

न च क्षीरप्रदा गावो यद्यपि स्युः सुपोषिताः । न भवंति प्रभू ताश्च यत्नेनापि सुरक्षिताः

चांगल्या पोषणानेही गायी दूध देत नाहीत; आणि प्रयत्नाने जपूनही त्या भरभराटीला येत नाहीत।

Verse 80

आविकानां तथोष्ट्रीणां यत्र क्षीरप्रशंसकाः । लोका भवंति निःश्रीकास्तथा ये च मलिम्लुचाः

जिथे लोक मेंढ्या व उंटिणीच्या दुधाची प्रशंसा करतात, तिथे जनता श्रीहीन होते; आणि तिथे मलिम्लुच—अपवित्र लुटारू वृत्तीचेही असतात।

Verse 81

तथा तपस्विनः शूद्राः शूद्रा धर्मपरायणाः । शूद्रा वेदविचारज्ञा यज्ञकर्मणि चोद्यताः

तसेच तपस्वी शूद्रही असतात, धर्मपरायण शूद्रही असतात। वेदविचारात निपुण शूद्र आणि यज्ञकर्मात सदैव तत्पर शूद्रही असतात।

Verse 82

शूद्राः प्रतिग्रहीतारः शूद्रा दानप्रदास्तथा । शूद्राश्चापि तथा वन्द्याः शद्रास्तीर्थेषु संस्थिताः

शूद्र प्रतिग्रह करणारेही होतात आणि शूद्र दान देणारेही होतात. तीर्थस्थानी प्रतिष्ठित शूद्रही वंदनीय, मान्य आहेत।

Verse 83

पंचगर्तान्खनंत्येव मृत्युकाले नराधमाः । शिरसा हस्तपादाभ्यां मोहात्संनष्टचेतनाः

मृत्युकाळी ते नराधम पाच खड्डे खणतात—डोके, हात व पायांनी—मोहाने भ्रमित होऊन, शुद्धी हरपून।

Verse 84

वेदविक्रयकर्तारो ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः

ब्राह्मण वेदाचा विक्रय करणारे होतील आणि शौच-शुद्धीपासून वंचित राहतील।

Verse 85

स्वाध्यायरहिताश्चैव शूद्रान्ननिरताः सदा । असत्प्रतिग्रहाः प्रायो जिह्वालौल्यसमुत्सुकाः

ते स्वाध्यायविरहित होतील, सदैव शूद्रांच्या अन्नात आसक्त राहतील; बहुतेक वेळा अयोग्य प्रतिग्रह करतील आणि जिभेच्या लोभाने उतावीळ राहतील।

Verse 86

पाखंडिनो विकर्मस्थाः परदारोपजीविनः । कार्यकारणमाश्रित्य यत्र स्नेहः प्रजायते

पाखंडी, निषिद्ध कर्मांत रत, परस्त्रीवर उपजीविका करणारे—‘कार्य-कारण’चा बहाणा धरून जिथे-तिथे आसक्ती उत्पन्न करतात.

Verse 87

न स्वभावात्सहस्राक्ष कथंचिदपि देहिनाम् । यास्यंति म्लेच्छभावं च सर्वे वर्णा द्विजातयः

हे सहस्राक्ष! केवळ स्वभावामुळेच नव्हे, कशातरी प्रकारे देहधारी—सर्व वर्ण, द्विजही—म्लेच्छभावाकडे झुकतील.

Verse 88

नष्टोत्सवाविधर्माणो नित्यं संकरकारकाः । सार्धहस्तत्रयाः पूर्वं भविष्यंति युगादितः

उत्सव नष्ट होतील, धर्मविधी बिघडेल; ते नित्य संकर व गोंधळ घडवतील—युगाच्या आरंभीपासून साडेतीन ‘हस्त’ काळपर्यंत असेच होईल.

Verse 89

ततो ह्रासं प्रयास्यंति वृद्धिं याति कलौ युगे । भविष्यन्ति ततश्चांते मनुष्या बिलशायिनः

त्यानंतर ते ह्रास पावतील आणि कलियुग वाढत जाईल; मग त्याच्या शेवटी मनुष्य गुहा व बिळांत शयन करणारे होतील.

Verse 90

अल्पत्वाद्दुर्लभत्वाच्च अशक्ता गृहकर्मणि । भविष्यंत्यफला यज्ञास्तथा वेदव्रतानि च

अल्पता व दुर्मिळतेमुळे लोक गृहकर्मास असमर्थ होतील; यज्ञ निष्फळ ठरतील, तसेच वेदव्रतही.

Verse 91

नियमाः संयमाः सर्वे मंत्रवादास्तथैव च । तीर्थानि म्लेच्छसंस्पर्शाद्दूषितानि शतक्रतो

हे शतक्रतू (इंद्रा)! सर्व नियम‑संयम आणि मंत्रसाधनाही—म्लेच्छांच्या संस्पर्शाने तीर्थे दूषित होतात.

Verse 92

स्वस्वभावविहीनानि हीनानि च तथा जलैः । कुत्सिता मंत्रवादा ये कुत्सिताश्च तपस्विनः

त्या युगात लोक स्वस्वभाव व अंतःसंयम हरपतील; पाण्यातही शुद्धता कमी होईल. मंत्रांचा धंदा करणारे नीच होतील आणि तपस्वीही निंद्य ठरतील.

Verse 93

तत्र ते संभविष्यंति कुत्सिता ये च मानवाः । कुलीनमपि संत्यज्य वरं रूपवयोन्वितम्

तेथे निंद्य मनुष्यच भरभराटीला येतील. कुलीनताही टाकून देऊन लोक खऱ्या गुणांऐवजी केवळ रूप व यौवनालाच ‘श्रेष्ठ’ मानतील.

Verse 94

वित्तलोभात्प्रदास्यंति कुत्सिताय नराः सुताम् । कन्यकाः प्रसविष्यंति कन्यकाः सुरतोत्सुकाः

धनलोभामुळे पुरुष अयोग्याला कन्यादान करतील. कामासक्त कन्या अविवाहित असतानाच संतती प्रसवतील.

Verse 95

कन्यकाः प्रकरिष्यंति पुरुषैः सह संगतिम् । भर्तारं वंचयिष्यंति कुलीना अपि योषितः

कन्या पुरुषांशी अनुचित संग करतील; आणि कुलीन स्त्रियाही पतीला फसवतील.

Verse 96

सर्वकृत्येषु दुःशीलाः ।सुयत्नेनापि रक्षिताः । निर्दयाश्चापि भूपालाः पीडयिष्यंति कर्षुकान्

सर्व कर्तव्यांत लोक दुर्वर्तनी होतील—खूप प्रयत्नाने राखले व शिकविले तरीही। आणि निर्दयी राजेही शेतकऱ्यांना पीडा देतील।

Verse 97

पीडयिष्यंति निर्दोषान्वित्तलोभादसंशयम् । वधार्हमपि संप्राप्य वित्तलोभान्मलिम्लुचम्

धनलोभामुळे निःसंशय ते निर्दोषांना छळतील. आणि दंडास पात्र माणूस मिळूनही त्याच लोभाने गुन्हेगाराला सोडून देतील.

Verse 98

संत्यक्ष्यंति युगे तस्मिन्प्राणिद्रोहेऽपि वर्तिनम् । क्षात्रधर्मं परित्यज्य करिष्यंति तथा रणम्

त्या युगात प्राणिहिंसेत गुंतलेल्यालाही ते टाकून देतील. क्षात्रधर्म सोडूनही ते युद्ध करतील—पण अधर्माने.

Verse 99

बृहस्पतिरुवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं युगानां लक्षणं मया । प्रमाणं च सुरश्रेष्ठ चतुर्णामप्यसंशयम्

बृहस्पती म्हणाले—हे देवश्रेष्ठा! युगांची ही सर्व लक्षणे मी तुम्हाला सांगितली; आणि चौघांचीही प्रमाणे (माप) निःसंशय.

Verse 100

यश्चैतत्कीर्तयेन्मर्त्यः सदैव सुसा माहितः । स नूनं मुच्यते पापादाजन्ममरणांतिकात्

जो मर्त्य हे सदैव श्रद्धेने व शुभभावाने याचे कीर्तन करतो, तो जन्मारंभापासून मृत्युपर्यंतच्या पापांतून निश्चयच मुक्त होतो.

Verse 101

शृणुयाद्वा नरो यश्च श्रद्धापूतेन चेतसा । सोऽपि मुच्येन्न सन्देहः पापाच्च दिवसोद्भवात्

जो पुरुष श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने हे श्रवण करतो, तोही निःसंशय दिवसेंदिवस साचलेल्या पापांतून मुक्त होतो।

Verse 458

संभवंति युगे तस्मिन्यो निसंसर्गतो विभो । तथान्ये संख्यया हीना एतेभ्यो निंदिता नराः

हे विभो! त्या युगात काही लोक सत्संगरहित होऊन उत्पन्न होतात; आणि काही अन्य, संख्येने थोडे, त्यांच्याहीपेक्षा अधिक अधम म्हणून निंदिले जातात।