Adhyaya 247

Verse 1

पैजवन उवाच । श्रीः कथं तुलसीरूपा बिल्ववृक्षे च पार्वती । एतच्च विस्तरेण त्वं मुने तत्त्वं वद प्रभो

पैजवन म्हणाला—श्री कशी तुलसीरूपाने विराजते, आणि बिल्ववृक्षात पार्वती कशी (वसते)? हे मुने, हे तत्त्व मला विस्ताराने सांगा, प्रभो.

Verse 2

गालव उवाच । पुरा दैवासुरे युद्धे दानवा बलदर्पिताः । देवान्निजघ्नुः संग्रामे घोररूपाः सुदारुणाः

गालव म्हणाला—पूर्वी देव-आसुर युद्धात, बळ व दर्पाने मत्त झालेल्या दानवांनी संग्रामात देवांना ठार केले; ते घोररूप व अत्यंत क्रूर होते.

Verse 3

देवाश्च भय संविग्ना ब्रह्माणं शरणं ययुः । ते स्तुत्वा पितरं नत्वा वृहस्पतिपुरःसराः

भयाने व्याकुळ झालेले देव ब्रह्मदेवांच्या शरणास गेले। बृहस्पतीच्या पुढाकाराने त्यांनी पितामहाची स्तुती करून नमस्कार केला।

Verse 4

तस्थुः प्रांजलयः सर्वे तानुवाच पितामहः । किमर्थं म्लानवदना अस्मद्गेहमुपागताः

सर्व देव हात जोडून उभे राहिले. तेव्हा पितामह ब्रह्मदेव म्हणाले—“तुमची मुखे म्लान का आहेत? कोणत्या कारणाने माझ्या धामात आला आहात?”

Verse 6

वयं सर्वे पराक्रांता अतस्त्वां शरणं गताः । त्राह्यस्मान्देवदेवेश शरणं समुपागतान्

आम्ही सर्वजण पराभूत होऊन दबले गेलो; म्हणून तुझ्या शरणास आलो आहोत. हे देवदेवेश, शरणागत आम्हांला वाचव।

Verse 7

तच्छ्रुत्वा भगवान्प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः । मया न शक्यते कर्त्तुं पक्षः कस्य जनस्य च

हे ऐकून लोकपितामह भगवान ब्रह्मदेव म्हणाले—“मी कोणत्याही पक्षासाठी बाजू घेणे शक्य नाही.”

Verse 9

कारणं कथ्यतामाशु वह्नीन्द्रवसुभिर्युताः । देवा ऊचुः । दैत्यैः पराजितास्तात संगरेऽद्भुतकारिभिः

“कारण लवकर सांगा,” असे ब्रह्मदेव म्हणाले; अग्नी, इंद्र व वसुंसह देव समोर उभे होते. देव म्हणाले—“तात, अद्भुत पराक्रम करणाऱ्या दैत्यांनी आम्हांला संग्रामात पराभूत केले.”

Verse 10

ऐक्यं विष्णुगणैः कुर्वन्दध्रे रूपं महाद्भुतम् । तदा हरिहराख्यं च देहार्द्धाभ्यां दधार सः

विष्णुगणांशी एकरूप होऊन त्याने अत्यंत अद्भुत रूप धारण केले. मग देहाच्या दोन्ही अर्धांनी तो ‘हरिहर’ म्हणून प्रसिद्ध असे रूप धारण करू लागला.

Verse 11

हरश्चैवार्द्धदेहेन विष्णुरर्द्धेन चाभवत् । एकतो विष्णुचिह्नानि हरचिह्नानि चैकतः

देहाच्या एका अर्धाने तो हर (शिव) झाला आणि दुसऱ्या अर्धाने विष्णू झाला. एका बाजूस विष्णूची चिन्हे, तर दुसऱ्या बाजूस हराची चिन्हे होती.

Verse 12

एकतो वैनतेयश्च वृषभश्चान्यतोऽभवत् । वामतो मेघवर्णाभो देहोऽश्मनिचयोपमः

एका बाजूस वैनतेय (गरुड) होता आणि दुसऱ्या बाजूस वृषभ (नंदी) प्रकट झाला. डावीकडे देह मेघवर्णी, जणू दगडांच्या राशीसारखा भासून उजळत होता.

Verse 13

कर्पूरगौरः सव्ये तु समजायत वै तदा । द्वयोरैक्यसमं विश्वं विश्वमैक्यमवर्त्तत

उजव्या बाजूस तो तेव्हा कापूरासारखा गौरवर्णी दिसू लागला. दोघांच्या ऐक्यासारखेच विश्व झाले; खरेच जग एकत्वाकडे प्रवृत्त झाले.

Verse 14

विभेदमतयो नष्टाः श्रुतिस्मृत्यर्थबाधकाः । पाखंडिनो हैतुकाश्च सर्वे विस्मयमागमन्

भेदबुद्धीला धरून बसलेले, श्रुति-स्मृतीच्या अर्थाला बाधा देणारे मत नष्ट झाले. पाखंडी आणि केवळ तर्क करणारे सर्वजण विस्मयाने स्तब्ध झाले.

Verse 15

स्वंस्वं मार्गं परित्यज्य ययुर्निर्वाणपद्धतिम् । मंदरे पवतश्रेष्ठे सा मूर्तिर्नित्यसंस्तुता

आपापले संकुचित मार्ग सोडून ते निर्वाणमार्गास गेले। पर्वतश्रेष्ठ मंदरावर ती दिव्य मूर्ती नित्य स्तुत्य आहे।

Verse 16

प्रमथाद्यैर्गणैश्चैव वर्त्ततेऽद्यापि निश्चला । सृष्टिस्थित्यंतकर्त्री सा विश्वबीजमनंतका

प्रमथादी गणांनी सेविली ती आजही अचल आहे. तीच सृष्टी-स्थिती-अंत करणारी, अनंता, आणि विश्वबीजस्वरूपा आहे.

Verse 17

महेशविष्णसंयुक्ता सा स्मृता पापनाशिनी । योगिध्येया सदापूज्य सत्त्वाधारगुणातिगा

महेश-विष्णूंशी संयुक्त ती पापनाशिनी म्हणून स्मरली जाते. योगींनी ध्येय, सदा पूज्य—सर्व सत्त्वांचा आधार व गुणातीत आहे.

Verse 18

मुमुक्षवोऽपि तां ध्यात्वा प्रयांति परमं पदम् । चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यात्वा मर्त्यो ह्यमानुषः

मुमुक्षुही तिचे ध्यान करून परम पदास पोहोचतात. आणि विशेषतः चातुर्मास्यात असे ध्यान केल्यास मर्त्यही मानुषसीमा ओलांडतो.

Verse 19

तत्र गच्छंति ये तेषां स देवः संविधास्यति । इत्युक्त्वा भगवांस्तेषां तत्रैवांतरधीयत

जे तिथे जातील, त्यांच्यासाठी तोच देव सर्व व्यवस्था करील—असे सांगून भगवान् तिथेच अंतर्धान पावले.

Verse 20

तेऽपि वह्निमुखा देवाः प्रजग्मुर्मंदराचलम् । बभ्रमुस्तत्र तत्रैव विचिन्वाना महेश्वरम्

अग्नीच्या नेतृत्वाखाली ते देवही मंदराचलास गेले. तेथे ते इकडे-तिकडे फिरत, पुन्हा पुन्हा महेश्वराचा शोध घेत राहिले.

Verse 21

पार्वतीं बिल्ववृक्षस्थां लक्ष्मीं च तुलसीगताम् । आदौ सर्वं वृक्षमयं पूर्वं विश्वमजायत

त्यांनी बिल्ववृक्षात अधिष्ठित पार्वतीला आणि तुलसीत वसणाऱ्या लक्ष्मीला पाहिले. आदिकाळी हे प्राचीन विश्व प्रथम सर्वथा वृक्षमयच उत्पन्न झाले होते.

Verse 22

एते वृक्षा महाश्रेष्ठाः सर्वे देवांशसंभवाः । एतेषां स्पर्शनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते

हे वृक्ष अत्यंत श्रेष्ठ आहेत; हे सर्व देवांच्या अंशापासून उत्पन्न झालेले आहेत. यांचा केवळ स्पर्श केल्यानेच सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

Verse 23

चातुर्मास्ये विशेषेण महापापौघहारिणः । यदा तेनैव ददृशुर्देवास्त्रिभुवनेश्वरम्

चातुर्मास्यात विशेषतः हे महापापांच्या प्रवाहाचा नाश करणारे ठरतात. आणि त्याच उपायाने देवांनी त्रिभुवनेश्वराचे दर्शन घेतले.

Verse 24

तदाकाशभवा वाणीं प्राह देवान्यथार्थतः । ईश्वरः सर्वभूतानां कृपया वृक्षमाश्रितः

तेव्हा आकाशातून उत्पन्न झालेल्या वाणीने देवांना सत्य सांगितले— ‘सर्वभूतांवर कृपा करून ईश्वराने वृक्षाचा आश्रय घेतला आहे.’

Verse 25

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते सर्वभूतदयाकरः । अश्वत्थोऽतः सदा सेव्यो मंदवारे विशेषतः

चातुर्मास्य येताच सर्वभूतांवर दयाळू प्रभु तेथे सन्निध असतो; म्हणून अश्वत्थ (पिंपळ) सदैव सेवावा, विशेषतः सोमवारी।

Verse 26

नित्यमश्वत्थसंस्पर्शात्पापं याति सहस्रधा । दुग्धेन तर्पणं ये वै तिलमिश्रेण भक्तितः

दररोज अश्वत्थाचा स्पर्श केल्याने पाप सहस्रपटी नष्ट होते. आणि जे भक्तीने तिळमिश्रित दुधाने तर्पण करतात, त्यांना शुद्धिदायक पुण्य मिळते।

Verse 27

सेचनं वा करिष्यंति तृप्तिस्तत्पूर्वजेषु च । दर्शनादेव वृक्षस्य पातकं तु विनश्यति

किंवा जर ते त्याला पाणी घालून सेचन करतील, तर त्याने त्यांच्या पूर्वजांना तृप्ती मिळते. त्या वृक्षाचे केवळ दर्शनही पातक नष्ट करते।

Verse 28

पिप्पलः पूजितो ध्यातो दृष्टः सेवित एव वा । पापरोगविनाशाय चातुर्मास्ये विशेषतः । अश्वत्थं पूजितं सिक्तं सर्वभूतसुखावहम्

पिंपळ पूजला, ध्यान केला, पाहिला किंवा सेविला—विशेषतः चातुर्मास्यात—तो पाप व रोगांचा नाश करतो. अश्वत्थाची पूजा व सिंचन केल्यास तो सर्वभूतांना सुख देणारा ठरतो।

Verse 29

सर्वामयहरं चैव सर्वपापौघहारिणम् । ये नराः कीर्तयिष्यंति नामाप्यश्वत्थवृक्षजम्

तो सर्व रोग हरतो आणि पापांचे प्रवाह दूर करतो. जे पुरुष अश्वत्थवृक्षाचे नावसुद्धा कीर्तन किंवा जप करतात, तेही त्या पुण्याचे भागीदार होतात।

Verse 30

न तेषां यमलोकस्य भयं मार्गे प्रजायते । कुंकुमैश्चंदनैश्चैव सुलिप्तं यश्च कारयेत

त्यांच्यासाठी परलोकमार्गात यमलोकाचे भय उत्पन्न होत नाही. आणि जो (पवित्र वृक्षाला) कुंकुम व चंदनाने उत्तम रीतीने लेप करवितो—

Verse 31

तस्य तापत्रयाभावो वैकुंठे गणता भवेत् । दुःस्वप्नं दुष्टचिंताञ्च दुष्टज्वरपराभवान्

त्याच्यासाठी त्रिविध तापांचा अभाव होतो आणि वैकुंठात गणत्व—भगवत्सेवकत्व—प्राप्त होते. दुःस्वप्न, दुष्टचिंता व दुष्ट ज्वर यांचा पराभवही होतो.

Verse 32

विलयं नय पापानि पिप्पल त्वं हरिप्रिय । मंत्रेणानेन ये देवाः पूजयिष्यंति पिप्पलम्

“हे हरिप्रिय पिंपळा! माझी पापे विलयास ने.” जे भक्त या मंत्राने पिंपळाची पूजा करतील—

Verse 34

श्रुतो हरति पापं च जन्मादि मरणावधि । अश्वत्थसेवनं पुण्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

केवळ ऐकण्यानेही हे पाप हरते—जन्मापासून मृत्यूपर्यंत. अश्वत्थाची सेवा पुण्यकारक आहे, विशेषतः चातुर्मास्यात.

Verse 35

सुप्ते देवे वृक्षमध्यमास्थाय भगवान्प्रभुः । जलं पृथ्वीगतं सर्वं प्रपिबन्निव सेवते

देव (विष्णु) योगनिद्रेत असता, भगवान् प्रभु वृक्षाच्या मध्यभागी अधिष्ठित राहतात; पृथ्वीमध्ये गेलेले सर्व जल जणू प्राशन करीत, जगताचे पालन करतात.

Verse 36

जलं विष्णुर्जलत्वेन विष्णुरेव रसो महान् । तस्माद्वृक्षगतो विष्णुश्चातुर्मास्येऽघनाशनः

जल हे जलरूपानेच विष्णु आहे आणि विष्णुच महान रसतत्त्व आहे। म्हणून वृक्षात वास करणारा विष्णु, विशेषतः चातुर्मास्यात, पापांचा नाश करतो।

Verse 37

सर्वभूतगतो विष्णुराप्याययति वै जगत् । तथाश्वत्थगतं विष्णुं यो नमस्येन्न नारकी

सर्व भूतांत व्याप्त विष्णु खरोखर जगताचे पोषण करतो। तसेच अश्वत्थवृक्षात स्थित विष्णुला जो नमस्कार करतो, तो नरकाचा पात्र होत नाही।

Verse 38

अश्वत्थं रोपयेद्यस्तु पृथिव्यां प्रयतो नरः । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्

जो संयमी पुरुष पृथ्वीवर अश्वत्थ लावतो, त्याची हजारो पापे त्या क्षणीच नष्ट होतात।

Verse 39

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवित्रो मंगलान्वितः । मुक्तिदो रोपितो ध्यातश्चातुर्मास्येऽघनाशनः

सर्व वृक्षांमध्ये अश्वत्थ पवित्र व मंगलमय आहे। तो रोपला व ध्यान केला असता मुक्तिदायक ठरतो आणि चातुर्मास्यात विशेषतः पापांचा नाश करतो।

Verse 40

अश्वत्थे चरणं दत्त्वा ब्रह्महत्या प्रजायते । निष्कारणं संकुथित्वा नरके पच्यते ध्रुवम्

अश्वत्थावर पाऊल ठेवले असता ब्रह्महत्येसमान दोष लागतो। आणि जो कारणाविना त्याला इजा करतो, तो निश्चयच नरकात यातना भोगतो।

Verse 41

मूले विष्णुः स्थितो नित्यं स्कंधे केशव एव च । नारायणस्तु शाखासु पत्रेषु भगवान्हरिः

याच्या मुळाशी नित्य विष्णु विराजमान, खोडात केशवच स्थित आहे। फांद्यांत नारायण आणि पानांत भगवान् हरि निवास करतो।

Verse 42

फलेऽच्युतो न संदेहः सर्वदेवैः समन्वितः । चातुर्मास्ये विशेषेण द्रुमपूजी स मुक्तिभाक्

याच्या फळात अच्युत आहे—यात संशय नाही—सर्व देवांसह. विशेषतः चातुर्मास्यात वृक्षपूजकास मोक्ष प्राप्त होतो.

Verse 43

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सदैवाश्वत्थसेवनम् । यः करोति नरो भक्त्या पापं याति दिनोद्भवम्

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी सदैव अश्वत्थाचे सेवन-सेवन करावे. जो नर भक्तीने असे करतो, त्याचे पाप दिवसेंदिवस नष्ट होते.

Verse 44

स एव विष्णुर्द्रुम एव मूर्तो महात्मभिः सेवितपुण्यमूलः । यस्याश्रयः पापसहस्रहंता भवेन्नृणां कामदुघो गुणाढ्यः

तोच वृक्ष विष्णूचा मूर्त स्वरूप आहे; त्याचे मूळ पुण्यदायक असून महात्मे त्याची सेवा करतात. ज्याचा आश्रय घेतल्याने नरांचे हजारो पाप नष्ट होतात; तो गुणसमृद्ध कामधेनूसारखा इच्छापूर्तिदाता ठरतो.

Verse 133

ततस्तेषां धर्मराजो जायते वाक्यकारकः । अश्वत्थो वचनेनापि प्रोक्तो ज्ञानप्रदो नृणाम्

त्यानंतर त्यांच्यासाठी धर्मराज निर्णयवचन करणारा होतो. अश्वत्थ तर केवळ उच्चारानेही मनुष्यांना ज्ञान देणारा असे सांगितले आहे.

Verse 247

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्यान अश्वत्थमहिमवर्णनंनाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत शेषशायी-उपाख्यान, ब्रह्मा–नारद संवाद, चातुर्मास्य-माहात्म्य व पैजवनोपाख्यानातील ‘अश्वत्थ-महिमा-वर्णन’ नावाचा दोनशे सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।