Adhyaya 181

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे सर्वेर्नागरैर्ब्राह्मणोत्तमैः । प्रेषितो मध्यगस्तत्र गर्तातीर्थसमुद्भवः

सूत म्हणाले—याच दरम्यान त्या नगरातील सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी गर्तातीर्थसमुद्भव मध्यगाला तेथे दूत म्हणून पाठविले।

Verse 2

रेरे मध्यग गत्वा त्वं ब्रूहि तं कुपितामहम् । विप्रवृत्ति प्रहंतारं नीतिमार्गविवर्जितम्

“अरे अरे मध्यग! तू जाऊन त्याला सांग—मी क्रुद्ध आहे; तो विप्रवृत्तीचा नाश करणारा आणि नीतिमार्गापासून दूर गेलेला आहे.”

Verse 3

एतत्क्षेत्रं प्रदत्तं नः पूर्वेषां च द्विजन्मनाम् । महेश्वरेण तुष्टेन पूरिते सर्पजे बिले

हे पवित्र क्षेत्र आम्हांला व आमच्या पूर्वज द्विजांना प्रसन्न महेश्वरांनी दिले; सर्पज बिल भरून त्यांनी भूमी सुरक्षित व योग्य केली।

Verse 4

तस्य दत्तस्य चाद्यैव पितामहशतं गतम् । पंचोत्तरमसन्दिग्धं यावत्त्वं कुपितामह

त्या दानाच्या फलाने आजही निःसंशय शंभर आणि पाच पितृ-पीढ्या मुक्तीला गेल्या आहेत—जोवर, हे क्रुद्ध पितामह, तू शांत व तुष्ट राहतोस।

Verse 5

न केनापि कृतोऽस्माकं तिरस्कारो यथाऽधुना । त्वां मुक्त्वा पापकर्माणं न्यायमार्गविवर्जितम्

आज जसा तिरस्कार होतो आहे तसा आमचा कोणी केला नाही—तुझ्यावाचून, हे पापकर्मी, ज्याने न्यायमार्ग सोडला आहेस।

Verse 6

नागरैर्ब्राह्मणैर्बाह्यं योऽत्र यज्ञं समाचरेत् । श्राद्धं वा स हि वध्यः स्यात्सर्वेषां च द्विजन्मनाम्

जो येथे नागर ब्राह्मणांना वगळून यज्ञ किंवा श्राद्ध करील, तो सर्व द्विजांनी दंडनीय (वध्य) ठरेल।

Verse 7

न तस्य जायते श्रेयस्तत्समुत्थं कथंचन । एतत्प्रोक्तं तदा तेन यदा स्थानं ददौ हि नः

त्या अयोग्य कर्मातून कोणतेही श्रेयफळ कधीच उत्पन्न होत नाही। हे त्याने तेव्हाच सांगितले, जेव्हा त्याने आम्हाला हे स्थान दिले।

Verse 8

तस्माद्यत्कुरुषे यज्ञं ब्राह्मणैर्नागरैः कुरु । नान्यथा लप्स्यसे कर्तुं जीवद्भिर्नागरैर्द्विजैः

म्हणून तू जो यज्ञ करशील तो नागर ब्राह्मणांसहच कर. अन्यथा नागर द्विज जिवंत असताना तुला तो यज्ञ करण्याची परवानगी मिळणार नाही.

Verse 9

एवमुक्तस्ततो गत्वा मध्यगो यत्र पद्मजः । यज्ञमण्डपदूरस्थो ब्राह्मणैः परिवारितः

असे सांगितल्यावर तो तेथून जाऊन ज्या मध्यस्थानी पद्मज (ब्रह्मा) होते तिथे पोहोचला. यज्ञमंडपापासून थोडा दूर तो ब्राह्मणांनी वेढलेला उभा होता.

Verse 10

यत्प्रोक्तं नागरैः सर्वैः सविशेषं तदा हि सः । तच्छ्रुत्वा पद्मजः प्राह सांत्वपूर्वमिदं वचः

तेव्हा सर्व नागरांनी जे विशेषत्वाने सांगितले होते ते ऐकून पद्मज (ब्रह्मा) यांनी प्रथम सांत्वनापूर्वक हे वचन उच्चारले.

Verse 11

मानुषं भावमापन्न ऋत्विग्भिः परिवारितः । त्वया सत्यमिदं प्रोक्तं सर्वं मध्यगसत्तम

मी मानुष भाव धारण करून ऋत्विजांनी वेढलेला असलो, तरी हे मध्यस्थांतील श्रेष्ठा, तू जे काही बोललास ते सर्व सत्य आहे.

Verse 12

किं करोमि वृताः सर्वे मया ते यज्ञकर्मणि । ऋत्विजोऽध्वर्यु पूर्वा ये प्रमादेन न काम्यया

मी काय करू? यज्ञकर्मासाठी अध्वर्यु आदी सर्व ऋत्विजांना मी आधीच नेमले आहे; हे माझ्या प्रमादामुळे झाले, जाणूनबुजून इच्छेने नव्हे.

Verse 13

तस्मादानय तान्सर्वानत्र स्थाने द्विजोत्तमान् । अनुज्ञातस्तु तैर्येन गच्छामि मखमण्डपे

म्हणून त्या सर्व द्विजोत्तमांना येथे या स्थानी आणा। त्यांची आज्ञा मिळाल्यावर मी यज्ञमंडपात जाईन।

Verse 14

मध्यग उवाच । त्वं देवत्वं परित्यज्य मानुषं भावमाश्रितः । तत्कथं ते द्विजश्रेष्ठाः समागच्छंति तेंऽतिकम्

मध्यग म्हणाला—तू देवत्व सोडून मानुषभाव स्वीकारला आहेस. मग ते द्विजश्रेष्ठ तुझ्या जवळ कसे येऊन जमतात?

Verse 15

श्रेष्ठा गावः पशूनां च यथा पद्मसमुद्भव । विप्राणामिह सर्वेषां तथा श्रेष्ठा हि नागराः

हे पद्मसमुद्भव! जसे पशूंमध्ये गायी श्रेष्ठ, तसेच येथे सर्व ब्राह्मणांमध्ये नागर ब्राह्मणच खरोखर श्रेष्ठ आहेत.

Verse 16

तत्माच्चेद्वांछसि प्राप्तिं त्वमेतां यज्ञसंभवाम् । तद्भक्त्यानागरान्सर्वान्प्रसादय पितामह

म्हणून जर तुला यज्ञजन्य ही प्राप्ती हवी असेल, तर हे पितामह! भक्तीने सर्व नागरांना प्रसन्न कर.

Verse 17

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा पद्मजो भीत ऋत्विग्भिः परिवारितः । जगाम तत्र यत्रस्था नागराः कुपिता द्विजाः

सूत म्हणाला—हे ऐकून पद्मज (ब्रह्मा) भयभीत झाला आणि ऋत्विजांनी वेढलेला, जिथे क्रुद्ध नागर द्विज उभे होते तिथे गेला.

Verse 18

प्रणिपत्य ततः सर्वान्विनयेन समन्वितः । प्रोवाच वचनं श्रुत्वा कृतांजलिपुटः स्थितः

तेव्हा तो विनययुक्त होऊन सर्वांना नमस्कार करून, त्यांचे वचन ऐकून, हात जोडून उभा राहिला आणि बोलू लागला।

Verse 19

जानाम्यहं द्विजश्रेष्ठाः क्षेत्रेऽस्मिन्हाट केश्वरे । युष्मद्बाह्यं वृथा श्राद्धं यज्ञकर्म तथैव च

हे द्विजश्रेष्ठांनो! मला माहीत आहे की या हाटकेश्वर क्षेत्रात तुमच्याविना केलेले श्राद्ध आणि यज्ञकर्म दोन्हीही निष्फळ ठरते।

Verse 20

कलिभीत्या मयाऽनीतं स्थानेऽस्मिन्पुष्करं निजम् । तीर्थं च युष्मदीयं च निक्षेपोऽ यंसमर्पितः

कलियुगाच्या भयामुळे मी माझे निज पुष्कर या स्थानी आणले आहे; आणि हा तीर्थनिक्षेप तुमच्याच स्वाधीन करून समर्पित केला आहे।

Verse 21

ऋत्विजोऽमी समानीता गुरुणा यज्ञसिद्धये । अजानता द्विजश्रेष्ठा आधिक्यं नागरात्मकम्

यज्ञसिद्धीसाठी गुरूंनी हे ऋत्विज आणले; हे द्विजश्रेष्ठांनो, नागरांचा जो विशेष अधिकार आहे तो त्यांना माहीत नव्हता।

Verse 22

तस्माच्च क्षम्यतां मह्यं यतश्च वरणं कृतम् । एतेषामेव विप्राणामग्निष्टोमकृते मया

म्हणून मला क्षमा करा; कारण अग्निष्टोम यज्ञासाठी मी याच ब्राह्मणांचे वरण केले होते।

Verse 23

एतच्च मामकं तीर्थं युष्माकं पापनाशनम् । भविष्यति न सन्देहः कलिकालेऽपि संस्थिते

हे माझे हे तीर्थ तुमच्या पापांचा नाश करणारे होईल—यात संशय नाही; कलियुगातही याचे सामर्थ्य टिकून राहील।

Verse 24

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि त्वं नागरैर्बाह्यं यज्ञं चात्र करिष्यसि । तदन्येऽपि सुराः सर्वे तव मार्गानुयायि नः । भविष्यन्ति तथा भूपास्तत्कार्यो न मखस्त्वया

ब्राह्मण म्हणाले—जर तू नागरांना वगळून येथे यज्ञ करशील, तर इतर सर्व देवही तुझ्या मार्गाचे अनुकरण करतील; तसेच राजेही. म्हणून असा मख तू करू नये।

Verse 25

यद्येवमपि देवेश यज्ञकर्म करिष्यसि । अवमन्य द्विजान्सर्वाक्षिप्रं गच्छास्मदंतिकात्

तरीही, हे देवेश, तू यज्ञकर्म करणारच असशील, तर सर्व द्विजांचा अवमान करून आमच्या सान्निध्यातून त्वरेने निघून जा।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । अद्यप्रभृति यः कश्चिद्यज्ञमत्र करिष्यति । श्राद्धं वा नागरैर्बाह्यं वृथा तत्संभविष्यति

ब्रह्मा म्हणाले—आजपासून जो कोणी येथे नागरांना वगळून यज्ञ किंवा श्राद्ध करील, ते सर्व व्यर्थ ठरेल।

Verse 27

नागरोऽपि च यो न्यत्र कश्चिद्यज्ञं करिष्यति । एतत्क्षेत्रं परित्यज्य वृथा तत्संभविष्यति

आणि एखादा नागरही जर हे क्षेत्र सोडून अन्यत्र यज्ञ करील, तर तो यज्ञही व्यर्थ ठरेल।

Verse 28

मर्यादेयं कृता विप्रा नागराणां मयाऽधुना । कृत्वा प्रसादमस्माकं यज्ञार्थं दातुमर्हथ । अनुज्ञां विधिवद्विप्रा येन यज्ञं करोम्यहम्

हे विप्रहो! मी आता नागरांसाठी ही मर्यादा-नियमावली स्थापन केली आहे. म्हणून आमच्यावर प्रसन्न होऊन यज्ञासाठी जे आवश्यक आहे ते द्यावे. तसेच हे ब्राह्मणहो! विधिपूर्वक आपली अनुज्ञा द्यावी, ज्यायोगे मी यज्ञ करू शकेन.

Verse 29

सूत उवाच । ततस्तैर्ब्राह्मणैस्तुष्टैरनुज्ञातः पितामहः । चकार विधिवद्यज्ञं ये वृता ब्राह्मणाश्च तैः

सूत म्हणाला—त्यानंतर संतुष्ट ब्राह्मणांनी विधिपूर्वक अनुज्ञा दिल्यावर पितामह (ब्रह्मा) यांनी, त्यांनीच नेमलेल्या ब्राह्मणांसह, नियमाप्रमाणे यज्ञ केला.

Verse 30

विश्वकर्मा समागत्य ततो मस्तकमण्डनम् । चकार ब्राह्मणश्रेष्ठा नागराणां मते स्थितः

त्यानंतर विश्वकर्मा आला आणि मस्तकाचे अलंकरण (मुकुट-सज्जा) तयार केले. हे ब्राह्मणश्रेष्ठा! तो नागरांच्या मान्य प्रथेनुसारच वागला.

Verse 31

ब्रह्मापि परमं तोषं गत्वा नारदमब्रवीत् । सावित्रीमानय क्षिप्रं येन गच्छामि मण्डपे

ब्रह्माही परम आनंदाने नारदाला म्हणाले—“सावित्रीला लवकर आण, म्हणजे मी यज्ञमंडपात जाऊ शकेन.”

Verse 32

वाद्यमानेषु वाद्येषु सिद्धकिन्नरगुह्यकैः । गन्धर्वैर्गीतसंसक्तैर्वेदोच्चारपरैर्द्विजैः । अरणिं समुपादाय पुलस्त्यो वाक्यमब्रवीत्

सिद्ध, किन्नर व गुह्यक वाद्य वाजवीत असताना; गंधर्व गीतात तल्लीन असताना; आणि वेदोच्चारात तत्पर द्विजांनी वातावरण भरून टाकले असताना—पुलस्त्यांनी अरणी (अग्निमंथनाची काष्ठे) हातात घेऊन हे वचन उच्चारले.

Verse 33

पत्नी ३ पत्नीति विप्रेन्द्राः प्रोच्चैस्तत्र व्यवस्थिताः

तेथे श्रेष्ठ ब्राह्मण आपापल्या स्थानी उभे राहून मोठ्या आवाजात पुकारले— “पत्नी! पत्नी!”।

Verse 34

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा नारदं मुनिसत्तमम् । संज्ञया प्रेषयामास पत्नी चानीयतामिति

दरम्यान ब्रह्मदेवांनी मुनिश्रेष्ठ नारदाला संकेताने पाठविले आणि म्हणाले— “माझी पत्नी येथे आणा।”

Verse 35

सोऽपि मंदं समागत्य सावित्रीं प्राह लीलया । युद्धप्रियोंऽतरं वांछन्सावित्र्या सह वेधसः

तोही मंदपणे येऊन सावित्रीशी लीलया बोलला; वेधस (ब्रह्मा) व सावित्री यांच्या संदर्भात युद्धप्रिय वृत्तीला कलहाची संधी मिळावी असा अवकाश शोधीत होता।

Verse 36

अहं संप्रेषितः पित्रा तव पार्श्वे सुरेश्वरि । आगच्छ प्रस्थितः स्नातः सांप्रतं यज्ञमण्डपे

हे सुरेश्वरी, तुझ्या पतीने मला तुझ्याकडे पाठविले आहे. ये— ते स्नान करून निघाले आहेत आणि आत्ता यज्ञमंडपात आहेत।

Verse 37

परमेकाकिनी तत्र गच्छमाना सुरेश्वरि । कीदृग्रूपा सदसि वै दृश्यसे त्वमनाथवत्

हे सुरेश्वरी, तू तिथे अगदी एकटी जात आहेस; सभेत तू कशी दिसशील— जणू तुला कोणी आधारच नाही?

Verse 38

तस्मादानीयतां सर्वा याः काश्चिद्देवयोषितः । याभिः परिवृता देवि यास्यसि त्वं महामखे

म्हणून ज्या काही दिव्य देवयोषिता आहेत त्या सर्वांना आणा. हे देवी, त्यांच्या वेढ्यात तू महायज्ञास जाशील.

Verse 39

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदो मुनिसत्तमः । अब्रवीत्पितरं गत्वा तातांबाऽकारिता मया

असे बोलून मुनिश्रेष्ठ नारद पित्याजवळ गेले आणि म्हणाले—“तात, अंबेला मी बोलावले आहे.”

Verse 41

पुलस्त्यं प्रेषयामास सावित्र्या सन्निधौ ततः । गच्छ वत्स त्वमानीहि स्थानं सा शिथिलात्मिका । सोमभारपरिश्रांतं पश्य मामूर्ध्वसंस्थितम्

मग सावित्रीच्या सान्निध्यात त्याने पुलस्त्याला पाठविले—“जा वत्सा, तिला तिच्या स्थानी आण; ती मनाने शिथिल झाली आहे. सोमभाराने थकलेला मी वर उभा आहे, ते पाहा.”

Verse 42

एष कालात्ययो भावि यज्ञकर्मणि सांप्रतम् । यज्ञयानमुहूर्तोऽयं सावशेषो व्यवस्थितः

आताच यज्ञकर्मात विलंब होण्याची शक्यता आहे. यज्ञप्रयाणाचा हा शुभ मुहूर्त अजून शिल्लक आहे—थोडाच उरला आहे.

Verse 43

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुलस्त्यः सत्वरं ययौ । सावित्री तिष्ठते यत्र गीतनृत्यसमाकुला

ते वचन ऐकून पुलस्त्य घाईघाईने निघाला, जिथे सावित्री गीत-नृत्याने गजबजलेल्या ठिकाणी थांबली होती.

Verse 44

ततः प्रोवाच किं देवि त्वं तिष्ठसि निराकुला । यज्ञयानोचितः कालः सोऽयं शेषस्तु तिष्ठति

मग तो म्हणाला—“हे देवी, तू इतकी निर्धास्त का थांबली आहेस? यज्ञास जाण्याचा योग्य काळ हाच आहे; आता थोडाच वेळ उरला आहे.”

Verse 45

तस्मादागच्छ गच्छामस्तातः कृच्छ्रेण तिष्ठति । सोमभारार्द्दितश्चोर्ध्वं सर्वैर्देवैः समावृतः

“म्हणून ये, आपण जाऊ. तुझा पिता कष्टाने उभा आहे, सोमाच्या भाराने पीडित; आणि त्याच्या वर सर्व देव एकत्र येऊन वेढून उभे आहेत.”

Verse 46

सावित्र्युवाच । सर्वदेववृतस्तात तव तातो व्यवस्थितः । एकाकिनी कथं तत्र गच्छाम्यहमनाथवत्

सावित्री म्हणाली—“प्रिय, तुझा पिता तिथे सर्व देवांनी वेढलेला उभा आहे. मी एकटी तिथे कशी जाऊ, जणू अनाथेसारखी?”

Verse 47

तद्ब्रूहि पितरं गत्वा मुहूर्तं परिपाल्यताम्

“म्हणून तू जाऊन पित्याला सांग—एक मुहूर्तभर थांबावे.”

Verse 48

यावदभ्येति शक्राणी गौरी लक्ष्मीस्तथा पराः । देवकन्याः समाजेऽत्र ताभिरेष्याम्यह८द्रुतम्

“या सभेत शक्राणी (इंद्राणी), गौरी, लक्ष्मी तसेच इतर देवकन्या येईपर्यंत थांबा; मी त्यांच्यासह लवकरच येईन.”

Verse 49

सर्वासां प्रेषितो वायुर्निमत्रणकृते मया । आगमिष्यन्ति ताः शीघ्रमेवं वाच्यः पिता त्वया

सर्वांना निमंत्रण देण्यासाठी मी वायूला पाठविले आहे। त्या लवकरच येतील—हेच तू आपल्या पित्याला सांग.

Verse 50

सूत उवाच । सोऽपि गत्वा द्रुतं प्राह सोमभारार्दितं विधिम् । नैषाभ्येति जगन्नाथ प्रसक्ता गृहकर्मणि

सूत म्हणाले: तोही त्वरेने जाऊन सोमयज्ञाच्या भाराने पीडित ब्रह्मदेवांना म्हणाला—“हे जगन्नाथ! ती येत नाही; गृहकर्मात गुंतली आहे.”

Verse 51

सा मां प्राह च देवानां पत्नीभिः सहिता मखे । अहं यास्यामि तासां च नैकाद्यापि प्रदृश्यते

ती मला म्हणाली—“मी देवपत्नींसह यज्ञात जाईन; पण त्यांच्यातील एकही अजून येथे दिसत नाही.”

Verse 52

एवं ज्ञात्वा सुरश्रेष्ठ कुरु यत्ते सुरोचते । अतिक्रामति कालोऽयं यज्ञयानसमुद्रवः । तिष्ठते च गृहव्यग्रा सापि स्त्री शिथिलात्मिका

हे सुरश्रेष्ठ, हे जाणून तुला जे योग्य वाटेल ते कर. वेळ निघून चालला आहे, यज्ञयानाच्या तयारीत गडबड आहे; आणि ती स्त्रीही गृहकामात गुंतून थांबली आहे—तिचा निश्चय शिथिल आहे.

Verse 53

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुलस्त्यस्य पितामहः । समीपस्थं तदा शक्रं प्रोवाच वचनं द्विजाः

त्याचे वचन ऐकून पुलस्त्याचे पितामह ब्रह्मदेव, हे द्विजहो, तेव्हा जवळ उभ्या असलेल्या शक्राला म्हणाले.

Verse 54

ब्रह्मोवाच । शक्र नायाति सावित्री सापि स्त्री शिथिलात्मिका । अनया भार्यया यज्ञो मया कार्योऽयमेव तु

ब्रह्मा म्हणाले—हे शक्रा! सावित्री येत नाही; तीही स्त्री, संकल्पात शिथिल आहे. म्हणून या उपस्थित भार्येसह हा यज्ञ मला स्वतःलाच करावा लागेल.

Verse 55

गच्छ शक्र समानीहि कन्यां कांचित्त्वरान्वितः । यावन्न क्रमते कालो यज्ञयानसमुद्भवः

हे शक्रा! त्वरेने जा आणि एखादी कन्या घेऊन ये; यज्ञातून उत्पन्न झालेला शुभ मुहूर्त निघून जाण्यापूर्वीच.

Verse 56

पितामहवचः श्रुत्वा तदर्थं कन्यका द्विजाः । शक्रेणासादिता शीघ्रं भ्रममाणा समीपतः

हे द्विजश्रेष्ठांनो! पितामह (ब्रह्मा) यांचे वचन ऐकून, त्या कार्यासाठी शक्राने जवळच फिरत असलेल्या एका कन्येकडे त्वरेने जाऊन तिला गाठले.

Verse 57

अथ तक्रघटव्यग्रमस्तका तेन वीक्षिता । कन्यका गोपजा तन्वी चंद्रास्या पद्मलोचना

मग त्याने पाहिले—ताकाच्या घड्याकडे लक्ष देऊन डोके झुकवलेली एक गोपकन्या; ती तन्वी, चंद्रमुखी आणि पद्मलोचना होती.

Verse 58

सर्वलक्षणसंपूर्णा यौवनारंभमाश्रिता । सा शक्रेणाथ संपृष्टा का त्वं कमललोचने

ती सर्व शुभलक्षणांनी परिपूर्ण व नवयौवनात प्रवेशलेली होती. तेव्हा शक्राने तिला विचारले—“हे कमललोचने! तू कोण आहेस?”

Verse 59

कुमारी वा सनाथा वा सुता कस्य ब्रवीहि नः

तू कुमारी आहेस की कोणाच्या आश्रयात आहेस? तू कोणाची कन्या आहेस—आम्हांस सांग।

Verse 60

कन्यो वाच । गोपकन्यास्मि भद्रं ते तक्रं विक्रेतुमागता । यदि गृह्णासि मे मूल्यं तच्छीघ्रं देहि मा चिरम्

कन्या म्हणाली—तुझे कल्याण होवो। मी गोपाची कन्या आहे; ताक विकायला आले आहे. तू घेत असशील तर माझे मूल्य लवकर दे; उशीर करू नकोस।

Verse 61

तच्छ्रुत्वा त्रिदिवेन्द्रोऽपि मत्वा तां गोपकन्यकाम् । जगृहे त्वरया युक्तस्तक्रं चोत्सृज्य भूतले

हे ऐकून त्रिदिवांचा स्वामी इंद्र तिला गोपकन्या समजून घाईघाईने पकडू लागला आणि ताक भूमीवर सांडले।

Verse 62

अथ तां रुदतीं शक्रः समादाय त्वरान्वितः । गोवक्त्रेण प्रवेश्याथ गुह्येनाकर्षयत्ततः

मग शक्राने रडणाऱ्या कन्येला घाईने उचलले; गायीच्या मुखातून आत घातले आणि नंतर गुप्त मार्गाने तिला बाहेर ओढले।

Verse 63

एवं मेध्यतमां कृत्वा संस्नाप्य सलिलैः शुभैः । ज्येष्ठकुण्डस्य विप्रेन्द्राः परिधाय्य सुवाससी

अशा रीतीने तिला अत्यंत पवित्र करून, शुभ जलांनी स्नान घालून—हे विप्रश्रेष्ठांनो—ज्येष्ठकुंडाजवळ तिला उत्तम वस्त्रे परिधान करविली।

Verse 64

ततश्च हर्षसंयुक्तः प्रोवाच चतुराननम् । द्रुतं गत्वा पुरो धृत्वा सर्वदेवसमागमे

मग तो हर्षाने परिपूर्ण होऊन तो चतुराननास म्हणाला— “त्वरित जा आणि सर्वदेवांच्या महासभेत हिला अग्रस्थानी ठेव.”

Verse 65

कन्यकेयं सुरश्रेष्ठ समानीता मयाऽधुना । तवार्थाय सुरूपांगी सर्वलक्षणलक्षिता

“हे देवश्रेष्ठ! ही कन्या मी आत्ताच तुझ्यासाठी आणली आहे— सुडौल अंगांची व सर्व शुभलक्षणांनी युक्त.”

Verse 66

गोपकन्या विदित्वेमां गोवक्त्रेण प्रवेश्य च । आकर्षिता च गुह्येन पावनार्थं चतुर्मुख

“हिला गोपकन्या जाणून, गायीच्या मुखातून प्रवेश करविला आणि मग गुप्त मार्गाने बाहेर ओढून काढली— हे चतुर्मुखा! पावनतेसाठीच.”

Verse 67

श्रीवासुदेव उवाच । गवां च ब्राह्मणानां च कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मंत्रास्तिष्ठंति हविरन्यत्र तिष्ठति

श्री वासुदेव म्हणाले— “गायींचे आणि ब्राह्मणांचे कुल एकच आहे, तरी ते जणू दोन भागांत दिसते; एका ठिकाणी मंत्र वास करतात, दुसरीकडे हवि (यज्ञाहुती) वास करते.”

Verse 68

धेनूदराद्विनिष्क्रांता तज्जातेयं द्विजन्मनाम् । अस्याः पाणिग्रहं देव त्वं कुरुष्व मखाप्तये

“ही धेनूच्या उदरातून बाहेर आली आहे; म्हणून ही द्विजांची जात आहे. हे देव! यज्ञसिद्धीसाठी हिचे पाणिग्रहण (विवाह) तू कर.”

Verse 69

यावन्न चलते कालो यज्ञयानसमुद्भवः

जोवर काळ पुढे सरकत नाही, तोवर यज्ञयानातून उद्भवलेला हा मार्ग प्रवर्तत राहतो।

Verse 70

रुद्र उवाच । प्रविष्टा गोमुखे यस्मादपानेन विनिर्गता । गायत्रीनाम ते पत्नी तस्मादेषा भविष्यति

रुद्र म्हणाले—जी गोमुखातून प्रविष्ट झाली आणि अपानमार्गे बाहेर आली; म्हणून ती तुझी पत्नी होईल, ‘गायत्री’ या नावाने।

Verse 71

ब्रह्मोवाच । वदन्तु ब्राह्मणाः सर्वे गोपकन्याप्यसौ यदि । संभूय ब्राह्मणीश्रेष्ठा यथा पत्नी भवेन्मम

ब्रह्मा म्हणाले—जर ही खरोखर गोपकन्या असेल, तर सर्व ब्राह्मणांनी सांगावे; आणि एकत्र येऊन तिला ब्राह्मणीश्रेष्ठा ठरवून माझी पत्नी होण्यास योग्य ठरवा।

Verse 72

ब्राह्मणा ऊचुः । एषा स्याद्ब्राह्मणश्रेष्ठा गोपजातिविवर्जिता । अस्मद्वाक्याच्चतुर्वक्त्र कुरु पाणिग्रहं द्रुतम्

ब्राह्मण म्हणाले—ही ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ आहे, गोपजातीपासून मुक्त आहे; आमच्या वचनावर, हे चतुर्वक्त्र, शीघ्र पाणिग्रहण कर।

Verse 73

सूत उवाच । ततः पाणिग्रहं चक्रे तस्या देवः पितामहः । कृत्वा सोमं ततो मूर्ध्नि गृह्योक्तविधिना द्विजाः

सूत म्हणाले—त्यानंतर देव पितामहाने तिचे पाणिग्रहण केले; मग द्विजांनी गृह्यविधीनुसार तिच्या मस्तकी सोम स्थापित केला।

Verse 74

संतिष्ठति च तत्रस्था महादेवी सुपावनी । अद्यापि लोके विख्याता धनसौभाग्यदायिनी

तेथेच परम पावन महादेवी प्रतिष्ठित होऊन विराजमान आहेत; आजही त्या जगात धन व सौभाग्य देणारी म्हणून विख्यात आहेत।

Verse 76

कन्या हस्तग्रहं तत्र याऽप्नोति पतिना सह । सा स्यात्पुत्रवती साध्वी सुखसौभाग्यसंयुता

जी कन्या त्या पवित्र स्थानी पतीसह हस्तग्रहण-संस्कार प्राप्त करते, ती साध्वी होऊन पुत्रवती व सुख-सौभाग्याने युक्त होते।

Verse 77

पिंडदानं नरस्तस्यां यः करोति द्विजोत्तमाः । पितरस्तस्य संतुष्टास्तर्पिताः पितृतीर्थवत्

हे द्विजोत्तमांनो, जो मनुष्य तेथे पिंडदान करतो, त्याचे पितर संतुष्ट व तृप्त होतात—जणू काही पितृतिर्थातच केले असावे।

Verse 79

यस्तस्यां कुरुते मर्त्यः कन्यादानं समाहितः । समस्तं फलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

जो मर्त्य तेथे एकाग्र मनाने कन्यादान करतो, तो राजसूय व अश्वमेध यज्ञांचे संपूर्ण फळ प्राप्त करतो।

Verse 181

इति श्रीस्कादे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गायत्रीविवाहे गायत्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकाशीत्युत्तरशततमोअध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील गायत्री-विवाहप्रसंगात ‘गायत्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे एक्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।