Adhyaya 195

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शूद्री च ब्राह्मणी चापि ये त्वया परिकीर्तिते । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तीर्थद्वयमनुत्तमम्

ऋषी म्हणाले—तुम्ही वर्णन केलेली शूद्री व ब्राह्मणी ही हाटकेश्वर क्षेत्रातील दोनही अनुपम तीर्थे आहेत।

Verse 2

तत्कथं तत्र संजातं केन वा तद्विनिर्मितम् । एतच्च सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते

ते तेथे कसे उत्पन्न झाले आणि कोणी ते निर्माण केले? हे महामते, हे सर्व आम्हाला विस्ताराने सांगा।

Verse 3

पादुकाभ्यां समुत्पत्तिः श्रुताऽस्माभिः पुरा तव । वद तच्चापि माहात्म्यं ताभ्यां चैव समुद्भवम्

आम्ही पूर्वी तुमच्याकडून ऐकले की त्या दोन पादुकांपासून एक उत्पत्ती झाली. त्यांचे माहात्म्य आणि त्यांच्यापासून जे उद्भवले तेही सांगा।

Verse 4

सूत उवाच । पुरासीन्नागरो विप्रश्छांदोग्य इति विश्रुतः । यस्याऽन्वयेऽपि विप्रेन्द्राश्छान्दोग्या इति विश्रुताः

सूत म्हणाले—पूर्वी ‘छांदोग्य’ नावाने प्रसिद्ध असा एक नागर ब्राह्मण होता. त्याच्या वंशातील श्रेष्ठ ब्राह्मणही ‘छांदोग्य’ या नावानेच विख्यात होते।

Verse 5

सामवेदविदस्तस्य गृहस्थाश्रमधर्मिणः । पश्चिमे वयसि प्राप्ते कन्या जाता सुशोभना

तो सामवेदाचा जाणकार आणि गृहस्थाश्रमधर्माचे निष्ठावंत पालन करणारा होता. पश्चिम वयास (वृद्धावस्थेस) पोहोचल्यावर त्याच्या घरी एक अत्यंत शोभिवंत कन्या जन्मली.

Verse 6

सर्वैरपि गुणैर्युक्ता सर्वलक्षण लक्षिता । सप्तरक्ता त्रिगंभीरा पञ्चसूक्ष्माऽबृहत्कटिः

ती सर्व गुणांनी युक्त आणि सर्व शुभ लक्षणांनी अलंकृत होती—सप्तरक्त सौंदर्ययुक्त, त्रिगंभीर, पञ्चसूक्ष्म लक्षणांनी युक्त, आणि ज्याची कटि रुंद नव्हती.

Verse 7

पद्मपत्रविशालाक्षी लंबकेशी सुशोभना । बिंबोष्ठी ह्रस्वलोमा च पूर्णचन्द्रसमप्रभा

तिचे डोळे कमळपानासारखे विशाल, केस लांब, ती अत्यंत शोभिवंत होती; तिचे ओठ बिंबफळासारखे, देहावर सूक्ष्म व ह्रस्व रोम, आणि तिची प्रभा पूर्णचंद्रासमान होती.

Verse 8

तस्या नाम पिता चक्रे ब्राह्मणीति द्विजोत्तमाः । यस्मात्सा ब्राह्मणैर्दत्ता मण्डपान्ते सुपूजितैः

हे द्विजोत्तमांनो! तिच्या पित्याने तिचे नाव ‘ब्राह्मणी’ असे ठेवले; कारण मण्डपाच्या आत सुपूजित ब्राह्मणांनी तिला अर्पण (दत्त) केले होते.

Verse 9

पश्चिमे वयसि प्राप्ते अपत्यरहितस्य च । ववृधे सा च तन्वङ्गी चन्द्रलेखा यथा तथा

तो वृद्धावस्थेस पोहोचूनही अपत्यरहित असताना, ती तन्वंगी कन्या चंद्रलेखेप्रमाणे तशीच वाढत गेली.

Verse 10

शुक्लपक्षे तु संप्राप्ते जनलोचनतुष्टिदा । यस्मिन्नहनि संजाता छान्दोग्यस्य महात्मनः । आनर्ताधिपतेस्तस्मिंस्तादृग्रूपा सुताऽभवत्

शुक्लपक्ष आला तेव्हा जनांचे नेत्र तृप्त करणारी ती कन्या, महात्मा छान्दोग्याच्या घरी त्याच दिवशी जन्मली; आणि आनर्ताधिपतीच्या घरीही तशीच अद्भुत रूपवती सुत जन्मास आली।

Verse 11

यस्याः कायप्रभौघेण सर्वं तत्सूतिकागृहम् । निशागमेऽपि संजातं रत्नौघैरिव सुप्रभम् । ततस्तस्याः पिता नाम चक्रे रत्नवतीति च

तिच्या देहप्रभेच्या प्रवाहाने, रात्र येऊनही ते सूतिकागृह जणू रत्नराशीप्रमाणे उजळून निघाले. म्हणून तिच्या पित्याने तिचे नाव ‘रत्नवती’ असे ठेवले।

Verse 12

अथ सख्यं समापन्ना ब्राह्मण्या सह सा शुभा । नैरन्तर्येण ताभ्यां च वियोगो नैव जायते

मग ती शुभा कन्या ब्राह्मणीसह सख्याला प्राप्त झाली; आणि सतत एकत्र असल्यामुळे त्या दोघींमध्ये कधीही वियोग झाला नाही।

Verse 13

एकाशनं तथा शय्या एकान्नेन च भोजनम् । अष्टमेऽब्दे च संजाते पिता तस्या द्विजोत्तमाः

त्यांचे आसन एकच, शय्याही एकच; आणि एकाच अन्नाने भोजन होत असे. हे द्विजोत्तम, तिचे आठवे वर्ष पूर्ण होताच तिचा पिता (तिच्या पुढील आयुष्याचा) विचार करू लागला।

Verse 14

विवाहं चिन्तयामास प्रदानाय वरे तथा । सा ज्ञात्वा चेष्टितं तस्य पितुर्दुःखसमन्विता

तिच्या विवाहाचा विचार करून योग्य वरास देण्याचा निश्चय त्याने केला. पित्याचा हा हेतू कळताच ती दुःखाने व्याकुळ झाली।

Verse 15

सख्या वियोगभीता च प्रोचे रत्नवती तदा । अश्रुपूर्णेक्षणा दीना बाष्पगद्गदया गिरा

तेव्हा सखीच्या वियोगाची भीती वाटून रत्नवती बोलली—डोळे अश्रूंनी भरलेले, ती दीन झाली होती; सुस्काऱ्यांनी गद्गद झालेल्या वाणीने म्हणाली।

Verse 16

सखि तातो विवाहं मे प्रकरिष्यति सांप्रतम् । विवाहितायाश्च सख्यं न भविष्यति कर्हिचित्

“सखि, माझे वडील आत्ताच माझा विवाह करीत आहेत। आणि विवाह झाल्यावर आपली सख्य कधीही पूर्वीसारखी राहणार नाही।”

Verse 17

वज्रपातोपमं वाक्यं तस्याः श्रुत्वा सखी च सा । रुरोद कण्ठमाश्लिष्य स्नेहव्याकुलितेन्द्रिया

तिचे वज्रपातासारखे वचन ऐकून ती सखी तिच्या गळ्यात मिठी मारून रडू लागली; स्नेहाने तिच्या इंद्रिया व्याकुळ झाल्या।

Verse 18

अथ तद्रुदितं श्रुत्वा माता तस्या मृगावती । ससंभ्रमा समागत्य वाक्यमेतदुवाच ह

मग ते रडणे ऐकून तिची माता मृगावती घाईघाईने तेथे आली आणि हे वचन बोलली।

Verse 19

किमर्थं रुद्यते पुत्रि केन ते विप्रियं कृतम् । करोमि निग्रहं येन तस्याद्यैव दुरात्मनः

“पुत्री, तू का रडतेस? कोणी तुझे वाईट केले? सांग, म्हणजे आजच त्या दुरात्म्याला मी शिक्षा करीन।”

Verse 21

अनया रहिताहं च न जीवामि कथंचन । एतस्मात्कारणाद्देवि प्ररोदिमि सुदुःखिता

तिच्याविना मी कशाही प्रकारे जगू शकत नाही. म्हणूनच, हे देवी, मी अतिशय दुःखी होऊन रडत आहे.

Verse 22

मृगावत्युवाच । यद्येवं पुत्रि यत्र त्वं प्रयास्यसि पतेर्गृहे । तस्य राज्ञस्तु यो विप्रः पौरोहित्ये व्यवस्थितः

मृगावती म्हणाली—जर असेच असेल, मुली, तू जेव्हा पतीच्या घरी जाशील, तेथे त्या राजाचा एक ब्राह्मण राजपुरोहित म्हणून नियुक्त आहे.

Verse 23

तस्य पुत्राय दास्यामि सखीमेनां तव प्रियाम् । तत्रापि येन ते संगो भविष्यत्यनया सह

मी तुझी ही प्रिय सखी त्या पुरोहिताच्या पुत्राला देईन, ज्यामुळे तिथेही तिच्यासह तुझा सहवास राहील.

Verse 24

एवमुक्त्वा ततो राज्ञी छादोग्यं द्विजसत्तमम् । समानीयाब्रवीदेनं विनयावनता स्थिता

असे बोलून राणीने मग छान्दोग्य त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला बोलावून घेतले आणि नम्रतेने वाकून उभी राहून त्याला म्हणाली.

Verse 26

तथा तव सुतायाश्च सुतेयं मम सुप्रिया । तस्मात्कुरु वचो मह्यं यच्च वक्ष्यामि सुव्रत

जशी तुझी कन्या तुला प्रिय आहे, तशीच ही कन्या मला अत्यंत प्रिय आहे. म्हणून, हे सुव्रत, माझे वचन मान—मी जे सांगीन ते कर.

Verse 27

यस्य मे दीयते कन्या कदाचिन्नृपतेरियम् । पुरोधास्तस्य यो विप्रस्तस्मै देया निजा सुता

ज्या राजाला कधी ही ही माझी कन्या विवाहार्थ दिली जाईल, त्या राजाचा जो ब्राह्मण पुरोहित असेल, त्यालाच माझी स्वतःची कन्या विवाहात द्यावी।

Verse 28

येन न स्यान्मिथो भेदस्ताभ्यां द्विजवरोत्तम । एकस्थाने स्थिताभ्यां च प्रसा दात्तव सत्तम

हे श्रेष्ठ द्विज, अशी कृपा कर की त्या दोघांत परस्पर भेद वा कलह होऊ नये; आणि हे सज्जन, त्या दोघी एकाच ठिकाणी एकत्र राहोत।

Verse 29

छांदोग्य उवाच । नागरो नागरं मुक्त्वा योऽन्यस्मै संप्रयच्छति । कन्यकां यः प्रगृह्णाति विवाहार्थं कथंचन

छांदोग्य म्हणाले—जो नागर नागर-संबंध सोडून दुसऱ्यास कन्या अर्पण करतो; किंवा जो कोणी कशाही प्रकारे विवाहासाठी कन्येला स्वीकारतो—

Verse 30

स पंक्तिदूषकः पापान्नागरो न भवेदिह । तस्मान्नाहं प्रदास्यामि कथंचिन्निजकन्यकाम् । अन्यस्मै नागरं मुक्त्वा निश्चयोऽयं मया कृतः

तो पंक्तिदूषक पापी ठरतो आणि येथे खरा नागर मानला जात नाही। म्हणून मी कधीही नागर-संबंध सोडून माझी कन्या दुसऱ्यास देणार नाही—हा माझा दृढ निश्चय आहे।

Verse 31

ब्राह्मण्युवाच । नाहं पतिं प्रयास्यामि कुमारी ब्रह्मचारिणी । देया प्रिया सखी यत्र तावद्यास्यामि तत्र च

ब्राह्मणकन्या म्हणाली—मी कुमारी ब्रह्मचारिणी आहे; मी पतीकडे जाणार नाही। जिथे माझी प्रिय सखी, जी विवाहात द्यायची आहे, असेल तिथेच मी जाऊन तिच्याबरोबर राहीन।

Verse 32

यदि तात बलान्मह्यं विवाहं त्वं करिष्यसि । विषं वा भक्षयिष्यामि साधयिष्यामि पावकम्

हे ताता! तू जर मला बलाने विवाह करशील, तर मी विष प्राशन करीन किंवा अग्नीत प्रवेश करीन।

Verse 33

शस्त्रेण वा हनिष्यामि स्वदेहं तात निश्चयम् । एवं ज्ञात्वा तु तात त्वं यत्क्षमं तत्समाचर

किंवा, हे ताता! मी निश्चयाने शस्त्रानेच स्वतःचा देह नष्ट करीन. हे जाणून, ताता, जे योग्य व क्षम्य तेच कर.

Verse 34

सूत उवाच । तस्यास्तं निश्चयं ज्ञात्वा स विप्रो दुःखसंयुतः । स्त्रीहत्यापाप भीतस्तु तां त्यक्त्वा स्वगृहं ययौ

सूत म्हणाले—तिचा दृढ निश्चय जाणून तो ब्राह्मण दुःखाने व्याकुळ झाला; आणि स्त्रीहत्येच्या पापास भयभीत होऊन तिला सोडून आपल्या घरी परत गेला.

Verse 35

सापि रेमे तया सार्धं रत्नवत्या द्विजोत्तमाः । संहृष्टहृदया नित्यं संत्यक्तपितृसौहृदा

हे द्विजोत्तमा! तीही रत्नवतीसह आनंदाने राहू लागली; नित्य हर्षितचित्त, पित्याच्या स्नेहबंधाचा त्याग केलेली.

Verse 36

यौवनं सा तु संप्राप्ता रूपेणाप्रतिमा भुवि

काळानुसार तिला यौवन प्राप्त झाले; आणि रूपाने ती पृथ्वीवर अनुपम ठरली.

Verse 195

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनंनाम पञ्चनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशी-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, पवित्र हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘छान्दोग्य ब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णन’ नामक एकशे पंच्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 258

इयं तव सुता ब्रह्मन्सुताया मम सुप्रिया । न वियोगं सहत्यस्या मुहूर्तमपि भामिनी

हे ब्राह्मण! ही तुझी कन्या माझ्या कन्येला अत्यंत प्रिय आहे; ती तेजस्विनी कन्या तिच्यापासून क्षणभराचाही वियोग सहन करू शकत नाही।