Adhyaya 22
ऋषी विचारतात—ज्या तीर्थात लक्ष्मण व इंद्र यांना स्वामिद्रोह (योग्य अधिपतीविरुद्ध द्रोह) या पापातून मुक्ती मिळाली, ते कोणते? सूत त्या तीर्थाची उत्पत्तिकथा सांगतो. दक्षाच्या वंशपरंपरेत कश्यपाच्या दोन प्रमुख पत्नी—अदिती व दिती—यांच्यापासून देव व अधिक बलवान दैत्य जन्मले आणि त्यांच्यात संघर्ष झाला. देवांपेक्षा श्रेष्ठ पुत्र मिळावा म्हणून दिती कठोर व्रत करते; शिव प्रसन्न होऊन वर देतात. भविष्यवाणीने भयभीत इंद्र दितीची सेवा करतो व व्रतभंगाचा क्षण शोधतो. प्रसवकाळी दिती झोपल्यावर इंद्र गर्भात प्रवेश करून भ्रूण सात भागांत, मग प्रत्येक भाग पुन्हा सात भागांत छेदतो—अशा रीतीने एकोणपन्नास बालक जन्मतात. दिती इंद्राची सत्य कबुली ऐकून परिणाम कल्याणकारी करते—ही मुले ‘मरुत’ म्हणून प्रसिद्ध होतात, दैत्यभावातून मुक्त होऊन इंद्राची सहायक व यज्ञभागाची अधिकारी ठरतात. ते स्थान ‘बालमण्डन’ म्हणून ओळखले जाते; गर्भवती स्त्रियांनी तेथे स्नान करणे व प्रसवसमयी तेथील जल पिणे रक्षणकारी मानले आहे. स्वामिद्रोहाच्या प्रायश्चित्तासाठी इंद्र तेथे शिवलिंग स्थापून ‘शक्रेश्वर’ची सहस्र वर्षे उपासना करतो. शिव इंद्राचे पाप नष्ट करतात आणि मानवभक्तांनाही तेथे स्नान-दर्शन-पूजनाने पापक्षयाचा वर देतात. आश्विन शुक्ल दशमीपासून पौर्णिमा (पंचदशी)पर्यंत श्राद्ध केल्यास सर्व तीर्थस्नानाचे फळ, तसेच अश्वमेधसदृश पुण्य मिळते; त्या काळी इंद्राची विशेष उपस्थिती असल्याने सर्व तीर्थे जणू तेथेच एकवटतात. शेवटी नारदप्रोक्त दोन श्लोक उद्धृत करून सांगितले आहे—बालमण्डनस्नान व आश्विनव्रतावेळी शक्रेश्वरदर्शनाने सर्व पापांपासून मुक्ती होते.
Shlokas
Verse 1
। ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तीर्थे शक्रसमुद्रवम् । स्वामिद्रोहकृतात्पापान्निर्मुक्तो यत्र लक्ष्मणः
ऋषी म्हणाले—आपण ‘शक्र-समुद्रव’ नावाच्या तीर्थाचे वर्णन केले, जिथे लक्ष्मण स्वामिद्रोहजन्य पापातून मुक्त झाले—त्या विषयी पुढे सांगावे.
Verse 2
कथं तत्र पुरा शक्रः स्वामिद्रोहसमुद्भवात् । पातकादेव निर्मुक्तः कस्मिन्काले च सूतज
हे सूतपुत्रा! पूर्वी काळी तेथे शक्र (इंद्र) स्वामिद्रोहातून उत्पन्न त्या पातकातून कसा मुक्त झाला, आणि ते कोणत्या काळी घडले?
Verse 3
कस्माद्दितेर्महेन्द्रेण कृतं कृत्यं तथाविधम् । येन संसूदितो गर्भः सर्वं विस्तरतो वद
दितीविरुद्ध महेंद्राने (इंद्राने) असे कर्म का केले, ज्यामुळे तिचा गर्भ नष्ट झाला? सर्व वृत्तांत विस्ताराने सांगा।
Verse 4
सूत उवाच । ब्रह्मणो दक्षिणांगुष्ठाज्जज्ञे दक्षः प्रजापतिः । स च संजनयामास पचाशत्कन्यकाः शुभाः
सूत म्हणाले—ब्रह्माच्या उजव्या अंगठ्यातून दक्ष प्रजापती उत्पन्न झाले. आणि त्यांनी पुढे पन्नास शुभ कन्यांना जन्म दिला।
Verse 5
ददौ च दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । दिव्येन विधिना दक्षः सप्तविंशतिमिंदवे
दक्षाने दिव्य विधीनुसार धर्माला दहा कन्या, कश्यपाला तेरा कन्या आणि इंदू (सोमचंद्र) याला सत्तावीस कन्या दिल्या।
Verse 6
अदितिश्च दितिश्चैव द्वे भार्ये मुख्यतां गते । कश्यपस्य द्विजश्रेष्ठाः प्राणेभ्योऽपि प्रिये सदा
अदिती आणि दिती या कश्यप त्या द्विजश्रेष्ठाच्या मुख्य पत्नी झाल्या; त्या त्याला प्राणांपेक्षाही अधिक सदैव प्रिय होत्या।
Verse 7
ततः स जनयामास देवाञ्च्छक्रपुरःसरान् । अदित्यां चैव दैत्यांश्च दित्यां स बलवत्तरान्
त्यानंतर त्याने अदितीपासून शक्र (इंद्र) पुरःसर देवांना उत्पन्न केले; आणि दितीपासून अतिशय बलवान दैत्यांना जन्म दिला।
Verse 8
तेषां त्रैलोक्यराज्यार्थं मिथो जज्ञे महाहवः । तत्र शक्रेण ते दैत्याः संग्रामे विनिपातिताः
त्रैलोक्याच्या राज्यासाठी त्यांच्यात परस्पर महान युद्ध झाले. त्या संग्रामात शक्र (इंद्र) यांनी त्या दैत्यांचा संहार केला.
Verse 9
ततः शोकपरा चक्रे दितिर्व्रतमनुत्तमम् । पुत्रार्थं नियमोपेता क्षेत्रेऽत्रैव समाहिता
त्यानंतर शोकाकुल दितीने अनुत्तम व्रत आचरले. पुत्रप्राप्तीसाठी नियमपालन करून याच क्षेत्रात एकाग्र होऊन राहिली.
Verse 10
ततो वर्षसहस्रांते तस्यास्तुष्टो महेश्वरः । उवाच परितुष्टोऽस्मि वरं प्रार्थय वांछितम्
हजार वर्षांनंतर महेश्वर तिच्यावर प्रसन्न झाले आणि म्हणाले—“मी पूर्ण संतुष्ट आहे; तुला जो वर हवा तो माग.”
Verse 11
साऽब्रवीद्यदि मे तुष्टस्त्वं देव शशिशेखर । तत्पुत्रं देहि देवानां सर्वेषां बलवत्तरम् । यज्ञभागप्रभोक्तारं देवानां दर्पनाशनम्
ती म्हणाली—“हे देव, हे शशिशेखर! जर आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर मला असा पुत्र द्या जो सर्व देवांपेक्षा अधिक बलवान असेल, यज्ञभागाचा भोक्ता असेल आणि देवांचा दर्प नाश करणारा असेल.”
Verse 12
अवध्यं संगरे पूर्वैः सर्वैदेवैः सवासवैः । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं हरः
“जो पूर्वी सर्व देवांनी, वासव (इंद्र) सहित, संग्रामात अवध्य असेल.” हराने “तथास्तु” म्हणत प्रतिज्ञा केली आणि मग अदृश्य झाला.
Verse 13
दितिश्चैवाऽदधाद्गर्भं कश्यपान्मुनिपुंगवात् । ततः शक्रो भयं चक्रे ज्ञात्वा तं गर्भसंभवम् । वदतो मुनिमुख्यस्य नारदस्य महात्मनः
दितीने मुनिपुंगव कश्यपापासून गर्भ धारण केला. महात्मा मुनिमुख्य नारदांच्या वचनातून तो गर्भसम्भव जाणताच शक्र भयभीत झाला.
Verse 14
ततो दुष्टां मतिं कृत्वा तस्य गर्भस्य नाशने । चक्रे तस्याः स शुश्रूषां दिवारात्रमतंद्रितः
मग गर्भनाश करण्याची दुष्ट मती करून, संधी शोधण्यासाठी तो दिवस-रात्र आळस न करता तिची सेवा-शुश्रूषा करू लागला.
Verse 15
छिद्रमन्वेषमाणस्तु सुसूक्ष्ममपि च द्विजाः । न तस्या लभते क्वाऽपि गता मासा नवैव तु
हे द्विजांनो! तो अतिसूक्ष्म छिद्रही शोधीत होता, तरी तिच्यात कुठेही दोष सापडला नाही; असे करता करता नऊ महिनेच गेले.
Verse 16
ततश्च दशमे मासि संप्राप्ते प्रसवोद्भवे । गर्भालसा निशावक्त्रे सुप्ता सा दक्षिणामुखी
नंतर दहाव्या महिन्यात प्रसवसमय येताच, गर्भभाराने थकलेली ती रात्री दक्षिणाभिमुख होऊन झोपली.
Verse 17
निद्रावशं तु संप्राप्ता विसंज्ञा समपद्यत । शक्रहस्तावमर्दोत्थपादसौख्येन निश्चला
निद्रेच्या आधीन होऊन ती जणू विसंज्ञ झाली व निश्चल पडून राहिली; शक्राच्या हातांच्या दाब-मर्दनामुळे तिच्या पायांना सुख मिळत होते.
Verse 18
तां विसंज्ञामथो वीक्ष्य त्यक्त्वा पादौ शतक्रतुः । प्रविवेशोदरं तस्यास्तीक्ष्णं शस्त्रं करे दधत् । तेनाऽसौ सप्तधा चके गर्भं शस्त्रेण देवपः
तिला बेशुद्ध पाहून शतक्रतूने तिचे चरण सोडले आणि हातात तीक्ष्ण शस्त्र घेऊन तिच्या उदरात प्रवेश केला. त्या देवाने त्या शस्त्राने गर्भ सात भागांत छेदला.
Verse 19
अथाऽपश्यत्क्षणात्सप्त वालकान्पूर्णविग्रहान् । ततस्तानपि सप्तैव सप्तधा कृतवान्हरिः
क्षणात त्याने पूर्ण देहधारी सात बालके पाहिली; मग हरिने त्या सातांनाही पुन्हा सात-सात भागांत विभागले.
Verse 20
जाता एकोनपञ्चाशदथ तत्रैव बालकाः । तान्दृष्ट्वा वृद्धिमापन्नांस्ततो भीतः शतक्रतुः । निश्चक्रामोदरातूर्णं दित्या यावन्न लक्षितः
तेथेच एकोणपन्नास बालके उत्पन्न झाली. ती वाढून बलवान झालेली पाहून शतक्रतू भयभीत झाला आणि दितीला कळण्यापूर्वीच तो त्वरेने तिच्या उदरातून बाहेर आला.
Verse 21
ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमंडले । दितिः संजनयामास सप्तधा सप्त बालकान्
मग निर्मळ प्रभाती, सूर्य-मंडल उगवता, दितीने सात गटांत सात-सात बालकांना जन्म दिला.
Verse 22
ततोऽभ्येत्य सहस्राक्षो दुर्गंधेन समावृतः । निस्तेजा म्लानवक्त्रश्च लज्जयाऽ धोमुखः स्थितः
मग सहस्राक्ष पुढे आला; दुर्गंधाने आच्छादित, तेजहीन व म्लानमुख, लज्जेने मान खाली घालून उभा राहिला.
Verse 23
तं दृष्ट्वा तादृशं शक्रं दितिः प्रोवाच सादरम् । प्रणतं संस्थितं पार्श्वे भयव्याकुलचेतसम्
त्या अवस्थेत असलेल्या, भयाने व्याकुळ झालेल्या आणि बाजूला नम्रपणे उभ्या असलेल्या इंद्राला पाहून दिती आदराने म्हणाली.
Verse 24
किं त्वं शक्र निरु त्साहस्तेजोद्युतिविवर्जितः । शरीरात्तव दुर्गन्धः कस्मादीदृक्प्रजायते
हे इंद्रा! तू निरुत्साही आणि तेज व कांती नसलेला का झाला आहेस? तुझ्या शरीरातून अशी दुर्गंधी का येत आहे?
Verse 25
किं त्वया निहतो विप्रोगुरुर्वाबालकोऽथवा । नारी वा येन ते नष्टं तेजो गात्रसमुद्भवम्
तू एखाद्या ब्राह्मणाची, गुरूची, बालकाची किंवा स्त्रीची हत्या केली आहेस का, ज्यामुळे तुझ्या शरीरातील तेज नष्ट झाले आहे?
Verse 26
हतो नखांभसा वा त्वं घृष्टः शूर्पानिलेन च । अजामार्जनिकोत्थैश्चरजोभिर्वा समाश्रितः
तुझ्यावर नखाचे पाणी पडले आहे का, किंवा सुपाचा वारा लागला आहे का? अथवा झाडू मारल्यामुळे उडालेली धूळ तुझ्या अंगावर पडली आहे का?
Verse 27
शक्र उवाच । सत्यमेतन्महाभागे यत्त्वयोक्तोऽस्मि सांप्रतम् । रात्रौ प्रविष्टः सुप्ताया जठरे तव पापकृत्
इंद्र म्हणाला: हे महाभागे! तू आता जे काही बोललीस ते सत्य आहे. रात्री तू झोपली असताना, मी पापबुद्धीने तुझ्या गर्भात प्रवेश केला होता.
Verse 28
कृन्तश्चैकोनपञ्चाशत्कृत्वो गर्भो मया शुभे । तावन्मात्रास्ततो जाता बालकाः सर्व एव ते
हे शुभे! मी गर्भ एकोणपन्नास वेळा छेदिला; आणि त्या तितक्याच अंशांतून ते सर्व बालक जन्मले.
Verse 29
ततो भीत्या विनिष्क्रान्तस्त्वया देवि न लक्षितः । एतस्मात्कारणाज्जाता तेजोहानिरनिन्दिते
मग भीतीने मी बाहेर निघालो, हे देवि, आणि तुला मी दिसलो नाही; याच कारणाने, हे अनिंदिते, माझी तेजो-हानी झाली.
Verse 30
दितिरुवाच । यस्मात्सत्यं त्वया प्रोक्तं पुरतो मम देवप । तस्मात्प्रार्थय मत्तस्त्वं वरं यन्मनसेप्सि तम्
दिती म्हणाली—हे देवप! तू माझ्यासमोर सत्य बोललास; म्हणून माझ्याकडून वर माग—जो तुझ्या मनास अभिष्ट आहे तोच.
Verse 31
शक्र उवाच । एते तव सुता देवि च्छिद्यमाना मयासिना । रुदन्तो वारिता मन्दं मा रुदन्तु मुहुर्मुहुः
शक्र म्हणाला—हे देवि! तुझे हे पुत्र माझ्या खड्गाने छेदिले जात असताना रडत होते; त्यांना हळुवार थांबविले गेले—ते पुन्हा पुन्हा रडू नयेत.
Verse 32
मरुतो नामविख्यातास्तस्मात्संतुजगत्रये । दैत्यभावविनिर्मुक्ता मद्विधेया मम प्रियाः
म्हणून ते त्रैलोक्यात ‘मरुत’ या नावाने विख्यात होवोत; दैत्यभावापासून मुक्त, माझ्या आज्ञेत राहणारे आणि मला प्रिय असोत.
Verse 33
यज्ञभागभुजः सर्वे भविष्यंति मया सह । यस्मादेतन्मया तीर्थं बालकैस्तव मंडितम्
ते सर्व माझ्यासह यज्ञभागाचे भोक्ते होतील; कारण तुझ्या बालकांनी मी हे तीर्थ अलंकृत केले आहे.
Verse 34
बहुभिर्यास्यति ख्यातिं बालमंडनमित्यतः । या च स्त्री गर्भसंयुक्ता स्नानं भक्त्या करिष्यीत । न भविष्यंति छिद्राणि तस्या गर्भे कथंचन
म्हणून हे अनेकांत ‘बालमंडन’ या नावाने प्रसिद्ध होईल. जी गर्भवती स्त्री येथे भक्तीने स्नान करील, तिच्या गर्भाला कधीही कोणताही दोष वा इजा होणार नाही.
Verse 35
प्राप्ते प्रसवकाले तु या जलं प्राशयिष्यति । तीर्थस्यास्य सुखेनैव प्रसविष्यति सा सुतम्
प्रसवकाळ आला असता जी स्त्री या तीर्थाचे जल प्राशन करील, ती सुखानेच सहजपणे सुत/संतान प्रसवेल.
Verse 36
दितिरुवाच । तवोच्छेदाय देवेश याचितः प्राङ्मया हरः । एकं देव सुतं देहि सर्वदेवनिबर्हणम्
दिती म्हणाली— हे देवेश! पूर्वी मी हराकडे तुझ्या उच्छेदासाठी याचना केली होती. हे देव! मला असा एक पुत्र दे, जो सर्व देवांना दमन करील.
Verse 37
त्वया चैकोनपंचाशत्प्रकारः स विनिर्मितः । यस्मादृतं त्वया प्रोक्तं तस्मादेतद्भविष्यति
आणि तुझ्याद्वारे तो एकोणपन्नास प्रकारांनी निर्मिला गेला. तू जे सत्य बोललास, म्हणून हे निश्चयाने घडेल.
Verse 38
सूत उवाच । ततः प्रभृति ते जाता मरुतो विबुधैः समम् । यज्ञभागस्य भोक्तारो दितेः शक्रस्य शासनात्
सूत म्हणाले—त्यानंतर दितीपासून जन्मलेले ते मरुत देवांप्रमाणेच तेजस्वी झाले आणि शक्राच्या आज्ञेने यज्ञभागाचे भोक्ते झाले।
Verse 39
अथ प्राह सहस्राक्षो देवाचार्यं बृहस्पतिम् । मातुर्द्रोहकृतं पापं कथं यास्यति संक्ष यम्
मग सहस्राक्ष (इंद्र) देवगुरू बृहस्पतींना म्हणाला—“मातृद्रोहामुळे झालेले पाप कसे नष्ट होईल, कसे क्षय पावेल?”
Verse 42
सूत उवाच । ततस्तूर्णं सह साक्षः सहस्राक्षेशसंज्ञितम् । लिंगं संस्थापयामास स्वयमेव द्विजोत्तमाः
सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो, मग सहस्राक्ष (इंद्र) यांनी त्वरित स्वतः ‘सहस्राक्षेश’ नावाचे लिंग स्थापिले।
Verse 43
त्रिकालं पूजयामासपुष्पधूपानुलेपनैः । तथान्यैर्बलिसत्का रैर्गीतैर्नृत्यैःपृथग्विधैः
त्याने त्रिकाळ पुष्प, धूप व अनुलेपनांनी पूजा केली; तसेच इतर बलि-सत्कार, गीते आणि नानाविध नृत्यांनीही आराधना केली।
Verse 44
ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य महेश्वरः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति शक्र प्रार्थय वांछितम्
मग हजार वर्षांच्या शेवटी प्रसन्न झालेल्या महेश्वरांनी म्हटले—“मी वरदाता आहे; हे शक्रा, जे इच्छित आहे ते माग।”
Verse 45
शक्र उवाच । मातुर्द्रोहकृतं पापं यातु मे त्रिपुरांतक । तथाऽन्येषां मनुष्याणां येऽत्र त्वां श्रद्धयान्विताः । पूजयिष्यंति सद्भक्त्या स्नानं कृत्वा समाहिताः
शक्र म्हणाला— हे त्रिपुरांतक! मातृद्रोह करून मी जे पाप केले आहे ते माझ्यापासून दूर जावो. तसेच जे इतर मनुष्य येथे श्रद्धायुक्त होऊन स्नान करून एकाग्रचित्ताने सद्भक्तीने तुझी पूजा करतील, त्यांचेही पाप नष्ट होवोत.
Verse 46
सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं हरः । शक्रोऽपि रहितः पापैर्जगाम त्रिदशालयम्
सूत म्हणाला— ‘तथास्तु’ अशी प्रतिज्ञा करून हर (शिव) अदृश्य झाला. आणि शक्र (इंद्र)ही पापमुक्त होऊन त्रिदशांचे धाम (स्वर्ग) येथे गेला.
Verse 47
एवं तत्र समुत्पन्नं तीर्थं तद्बालमंडनम् । स्वामिद्रोहकृतात्पापान्मुच्यंते यत्र मानवाः
अशा प्रकारे तेथे ‘बालमंडन’ नावाचे तीर्थ उत्पन्न झाले; जिथे स्वामिद्रोहातून झालेल्या पापांपासून मानव मुक्त होतात.
Verse 48
एतद्वः सर्वमाख्यातं बालमंडनसंभवम् । माहात्म्यं तु द्विज श्रेष्ठाः शृणुध्वमथ सादरम्
बालमंडनाचा उद्भव हा सर्व मी तुम्हाला सांगितला. आता, हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्याचे माहात्म्य आदराने ऐका.
Verse 49
आश्विनस्य सिते पक्षे दशम्यादि यथाक्रमम् । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं यावत्पंचदशी तिथिः
आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षात दशमीपासून क्रमाने पंचदशी (पौर्णिमा) तिथीपर्यंत—जो तेथे श्राद्ध करतो…
Verse 50
तीर्थानां स हि सर्वेषां स्नानजं लभते फलम् । श्राद्धस्य करणाद्वापि वाजिमेधफलं द्विजाः
तो खरोखर सर्व तीर्थांतील स्नानाचे फळ प्राप्त करतो. आणि श्राद्ध केल्यानेही, हे द्विजहो, अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य मिळवितो.
Verse 51
तस्मिन्काले सहस्राक्षः समागच्छति भूतले । भागानां मर्त्यजातानां सेवनाय सदैव हि
त्या वेळी सहस्रनेत्र इंद्र भूतलावर येतो—मर्त्यजनांच्या नियत भागाचे (अर्पण/पुण्याचे) सेवन करण्यास तो सदैव तत्पर असतो.
Verse 52
यावद्भूमितले शक्रस्तिष्ठत्येवं द्विजोत्तमाः । तीर्थे तीर्थानि सर्वाणि तावत्तिष्ठन्ति तत्र वै
हे श्रेष्ठ द्विजहो, जोपर्यंत शक्र भूतलावर राहतो, तोपर्यंत त्या एकाच तीर्थात सर्व तीर्थे तेथेच वास करतात.
Verse 53
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्काले विशेषतः । स्नात्वा तत्र शुभे तीर्थै शक्रेश्वरमथाऽर्चयेत्
म्हणून विशेषतः त्या काळी सर्व प्रयत्नांनी, त्या शुभ तीर्थात स्नान करून मग शक्रेश्वराचे पूजन करावे.
Verse 54
अत्र श्लोकौ पुरा गीतौ नारदैन सुर षिंणा । शृण्वंतु मुनयः सर्वे कीर्त्यमानौ मया हि तौ
येथे पूर्वी देवर्षी नारदांनी दोन श्लोक गायिले होते. सर्व मुनी ऐकोत; मी आता ते दोन्ही श्लोक कीर्तन करीत आहे.
Verse 55
बालमंडनके स्नात्वा शक्रेश्वरमथेक्षयेत् । यः पुमानाश्विने मासि प्राप्ते श्रवण पञ्चके । स पापैर्मुच्यते सर्वैराजन्ममरणाद्भुवि
बालमंडन येथे स्नान करून मग शक्रेश्वराचे दर्शन घ्यावे। जो पुरुष आश्विन महिन्यात श्रवण-पंचक आल्यावर असे करतो, तो पृथ्वीवर जन्मापासून मृत्यूपर्यंतच्या सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 56
प्रभावात्तस्य तीर्थस्य सत्यमेतद्द्विजोत्तमाः
हे द्विजोत्तमांनो, हे निःसंशय सत्य आहे—त्या तीर्थाच्या प्रभावामुळेच असा महिमा प्रकट होतो।