Adhyaya 73

Verse 1

। सूत उवाच । एवं ते कौरवाः सर्वे पांडोः पुत्राश्च शालिनः । तस्मात्स्थानात्ततो जग्मुर्यत्र द्वारवती पुरी

सूत म्हणाले—अशा प्रकारे ते सर्व कौरव आणि पांडूचे कीर्तिमान पुत्र त्या स्थानाहून निघाले, जिथे द्वारवती नगरी आहे।

Verse 2

तत्र गत्वा विवाहं तु चक्रुः संहृष्टमानसाः । दुर्योधनस्य भूपस्य भानुमत्या समं तदा

तेथे जाऊन आनंदित मनाने त्यांनी त्या वेळी राजा दुर्योधनाचा भानुमतीसोबत विवाह केला।

Verse 3

नानावादित्रघोषेण वेदध्वनियुतेन च । गीतैर्मनोहरैः पाठैर्बन्दिनां च सहस्रशः

नानाविध वाद्यांच्या घोषासह, वेदपठणाच्या ध्वनीने युक्त, मनोहर गीत व पाठांसह, आणि हजारो बंदीजन (स्तुतिकार) यांच्यासह—

Verse 4

एवं महोत्सवो जज्ञे तत्र यावद्दिनाष्टकम् । यादवानां कुरूणां च मिलितानां परस्परम्

अशा रीतीने तेथे आठ दिवस महान् महोत्सव झाला। यादव आणि कुरू परस्पर स्नेहाने एकत्र येऊन भेटले।

Verse 5

कृतार्थास्तत्र संजाताः सूतमागध बन्दिनः । चारणा ब्राह्मणेंद्राश्च तथान्येऽपि च तार्किकाः

तेथे सूत, मागध व बंदी असे कीर्तिगायक कृतार्थ झाले. चारण, ब्राह्मणश्रेष्ठ आणि इतर तर्कज्ञही संतुष्ट झाले.

Verse 6

ततस्तु नवमे प्राप्ते दिवसे कुरुपांडवाः । भीष्माद्याः पुंडरीकाक्षमिदमूचुः ससौहृ दम्

नववा दिवस आला तेव्हा भीष्म आदींसह कुरू व पांडवांनी स्नेहभावाने पुंडरीकाक्षाला हे वचन सांगितले.

Verse 7

न वयं पुंडरीकाक्ष तव रामस्य चाश्रयम् । कथंचित्त्यक्तुमिच्छामः स्नेहपाशनियंत्रिताः

हे पुंडरीकाक्ष! आम्ही तुझा आणि रामाचा आश्रय कधीही सोडू इच्छित नाही; स्नेहाच्या पाशाने आम्ही बांधलेलो आहोत.

Verse 8

तथापि च प्रगन्तव्यं स्वपुरं प्रति माध व । बलभद्रसमायुक्तस्तस्मान्नः कुरु मोक्षणम्

तरीही, हे माधव! तुला बलभद्रासह आपल्या नगराकडे जावे लागेल; म्हणून आम्हालाही निरोप देऊन प्रस्थानाची परवानगी दे.

Verse 9

विष्णुरुवाच । न तावद्वत्सरो जातो न मासः पक्ष एव च । स्थितानामत्र युष्माकं तत्किमौत्सुक्यमागतम्

विष्णू म्हणाले—तुम्ही येथे राहू लागून अजून ना वर्ष झाले, ना महिना, ना पंधरवडाही. मग तुमच्यात अशी घाई व उत्सुकता का उत्पन्न झाली आहे?

Verse 10

तस्मादत्रैव तिष्ठामः सहिताः कुरुपांडवाः । यूयं वयं विनोदेन मृगयाक्षोद्भवेन च

म्हणून कौरव-पांडव आपण सर्वजण एकत्र येथेच थांबूया. तुम्ही आणि आम्ही विनोदाने, तसेच मृगयेच्या परिश्रमासह, काळ घालवूया.

Verse 11

शस्त्रशिक्षाक्रियाभिश्च दमनेन च दन्तिनाम् । तथाभिवांछितैरन्यैः स्नेहोऽस्ति यदि वो मयि

शस्त्रविद्येच्या सरावाने, हत्तींच्या दमणाने, तसेच तुम्हाला अभिप्रेत इतर क्रीडा-विहारांनी—जर तुमचा माझ्यावर स्नेह असेल तर.

Verse 12

भीष्म उवाच । उपपन्नमिदं विष्णो यत्त्वया व्याहृतं वचः । परं शृणुष्व मे वाक्यं यदर्थं ह्युत्सुका वयम्

भीष्म म्हणाले—हे विष्णो! तुम्ही उच्चारलेले वचन सर्वथा योग्य आहे. आता माझे वचन ऐका—ज्या कारणासाठी आम्ही खरोखर उत्सुक आहोत.

Verse 13

आनर्तविषयेऽस्माभिरागच्छद्भिस्तवांतिकम् । दृष्टमत्यद्भुतं क्षेत्रं हाटकेश्वरजं महत् । तत्र लिंगानि दृष्टानि भूपतीनां महात्मनाम्

आनर्त प्रदेशात तुमच्या सान्निध्याकडे येताना आम्ही हाटकेश्वराशी संबंधित अत्यंत अद्भुत व महान क्षेत्र पाहिले. तेथे महात्मा राजांनी प्रतिष्ठित केलेली लिंगे आम्ही पाहिली.

Verse 14

सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानामन्येषां च महात्मनाम्

सूर्यवंश व चंद्रवंशोत्पन्न अन्य महात्मा नृपतींचीही (तेथे) लिंगे आहेत।

Verse 15

देवानां दानवानां च मुनीनां च विशेषतः । साकाराणि सुतेजांसि नानाप्रासादभोजि च

तेथे विशेषतः देव, दानव आणि मुनी यांची साकार, अतितेजस्वी दिव्य प्रकट रूपे आहेत; ती नानाविध प्रासादसदृश देवालयांनी युक्त आहेत।

Verse 16

ततश्च कुरुमुख्यानां पांडवानां च माधव । लिंगसंस्थापनार्थाय तत्र जाता मतिर्दृढा

त्यानंतर, हे माधव! कुरूंचे अग्रगण्य व पांडव यांच्या अंतःकरणात तेथे शिवलिंग स्थापण्याचा दृढ निश्चय उत्पन्न झाला।

Verse 17

ते वयं तत्र गत्वाशु यथाशक्त्या यथेच्छया । लिंगानि स्थापयिष्यामः स्वानिस्वानि पृथक्पृथक्

म्हणून आम्ही शीघ्र तेथे जाऊन, आपापल्या शक्तीनुसार व आपापल्या श्रद्धेप्रमाणे, पृथक् पृथक् आपापली लिंगे स्थापू।

Verse 18

एतस्मात्कारणात्तूर्णं चलिता वयमच्युत । न वयं तव संगस्य तृप्यामोऽब्दशतैरपि

या कारणामुळे, हे अच्युत! आम्ही त्वरित निघालो आहोत; तरीही शेकडो वर्षांनीसुद्धा तुझ्या संगतीने आम्ही तृप्त होत नाही।

Verse 19

तस्मादाज्ञापयस्वाद्य कृत्वा चित्तं दृढं विभो । भूयोऽप्यत्रागमिष्यामस्तव दर्शनलालसाः

म्हणून हे विभो, आज दृढचित्त होऊन आपली आज्ञा द्यावी. आम्ही पुन्हा येथे येऊ, आपल्या दर्शनकृपेची आस धरून.

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । अहं जानामि तत्क्षेत्रं सुपुण्यं पापनाशनम् । तापसैः कीर्तितं नित्यं ममान्यैस्तीर्थयात्रिकैः

श्रीभगवान म्हणाले—मी त्या क्षेत्रास जाणतो; ते अतिपुण्यदायक व पापनाशक आहे. तपस्वी आणि अन्य तीर्थयात्री त्याचे नित्य कीर्तन करतात.

Verse 21

तस्मात्तत्र समेष्यामो युष्माभिः सहिता वयम् । लिंग संस्थापनार्थाय क्षेत्रदर्शनवांछया

म्हणून आम्ही तुमच्यासह तेथे जाऊ—लिंगस्थापनेसाठी आणि त्या पवित्र क्षेत्रदर्शनाच्या इच्छेने.

Verse 22

सूत उवाच । तच्छुत्वा कौरवाः सर्वे परं हर्षमुपागताः । तथा पांडुसुताश्चैव ये चान्ये तत्र पार्थिवाः

सूत म्हणाले—हे ऐकून सर्व कौरव परम आनंदित झाले; तसेच पांडुपुत्र आणि तेथे उपस्थित इतर राजेही.

Verse 23

ते तु संप्रस्थिताः सर्वे मिलिताः कुरुपांडवाः । गजवाजिविमर्देन कम्पयन्तो वसुन्धराम्

मग सर्वजण निघाले—कुरु व पांडव एकत्र येऊन—हत्ती-घोड्यांच्या गडगडाटी धावांनी पृथ्वी कंपित करीत.

Verse 24

अथ तत्क्षेत्रमासाद्य दूरे कृत्वा निवेशनम् । कौरवा यादवा मुख्याश्चमत्कारपुरं गताः

मग त्या पवित्र क्षेत्रास पोहोचून त्यांनी दूरच निवास-ठाणे केले; आणि कौरव व यादवांचे प्रमुख चमत्कारपुरास गेले।

Verse 25

तत्र सर्वान्समाहूय ब्राह्मणान्विनयान्विताः । प्रोचुर्दत्त्वा विचित्राणि भूषणाच्छादनानि च

तेथे विनयाने त्यांनी सर्व ब्राह्मणांना बोलावले; आणि विविध अलंकार व वस्त्रे अर्पण करून त्यांना म्हणाले।

Verse 26

वयं सर्वेऽत्र वांछामो लिगसंस्थापनक्रियाम् । कर्तुं प्रासादमुख्यानां पृथक्त्वेन स्वशक्तितः

आम्ही सर्व येथे शिवलिंग-स्थापनाची क्रिया करावयास इच्छितो; आणि आपापल्या शक्तीनुसार वेगवेगळे श्रेष्ठ प्रासाद/मंदिरे उभारण्याची व्यवस्था करावयास इच्छितो।

Verse 27

तस्मात्कृत्वा प्रसादं नो दयां च द्विजसत्तमाः । आज्ञापयत शीघ्रं हि येन कर्म प्रवर्तते

म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठांनो, आमच्यावर प्रसन्न होऊन कृपा करा; लवकर आज्ञा द्या, ज्यायोगे हे पवित्र कर्म सुरू होईल।

Verse 28

भविष्यथ तथा यूयं होतारः सर्वकर्मसु । न चान्यो ब्राह्मणो बाह्यो यद्यपि स्याद्बृहस्पतिः

आणि सर्व कर्मांत तुम्हीच होतार (पुरोहित) असाल; बाहेरचा दुसरा कोणताही ब्राह्मण नेमला जाणार नाही—तो बृहस्पतीसारखा असला तरीही।

Verse 29

यतोऽस्माभिः श्रुता वार्ता कीर्त्यमाना पुरातनी । विष्णुना तस्य राजर्षेः प्रेतश्राद्धसमुद्भवा

आम्ही एक पुरातन वार्ता ऐकली आहे, जी आजही कीर्तिली जाते—विष्णूच्या आज्ञेने त्या राजर्षीच्या प्रेत-श्राद्धाचा प्रसंग उद्भवला.

Verse 30

यथा तेन कृतं श्राद्धं पितुः प्रेतस्य यत्नतः । ब्राह्मणानां पुरोऽन्येषां यथोक्तानामपि द्विजाः

त्याने प्रेतावस्थेत असलेल्या पित्याचे श्राद्ध मोठ्या यत्नाने कसे केले—ब्राह्मणांच्या समोर आणि शास्त्रोक्त रीतीने नियुक्त इतर द्विजांच्या उपस्थितीत.

Verse 31

यथोक्तविधिना तीर्थे नागानां पंचमीदिने । श्रावणे मासि नो मुक्तः पिता तस्य तथापि सः

श्रावण महिन्यात नागपंचमीच्या दिवशी या तीर्थात शास्त्रोक्त विधीने केले तरीही—त्याचा पिता तरीही मुक्त झाला नाही, हे द्विजांनो।

Verse 32

प्रेतत्वात्सर्पदोषेण संजाता द्विजसत्तमाः । देवशर्मपुरो यावत्तत्कृतं श्राद्धमादरात् । तावत्पिता विनिर्मुक्तः प्रेतत्वाद्दारुणाद्द्विजाः

हे द्विजसत्तमांनो, सर्पदोषामुळे प्रेतत्व उत्पन्न झाले होते. पण देवशर्मांच्या उपस्थितीत जेव्हा ते श्राद्ध आदराने केले गेले, तेव्हा त्याचा पिता त्या भयानक प्रेतावस्थेतून मुक्त झाला, हे द्विजांनो.

Verse 33

यदत्र क्रियते किंचित्कर्म धर्म्यं द्विजोत्तमाः । तद्बाह्यं च भवेद्व्यर्थमेतद्विद्मः स्फुटं वयम्

हे द्विजोत्तमांनो, येथे जे काही धर्म्य कर्म केले जाते तेच फलदायी ठरते; याच्या बाहेर केलेले व्यर्थ होते—हे आम्ही स्पष्ट जाणतो.

Verse 34

प्रार्थयामो विशेषेण तेन दैन्यं समागताः । प्रसादः क्रियतां तस्मादाज्ञां यच्छत मा चिरम्

आम्ही विशेषत्वाने आपली प्रार्थना करीत आहोत; त्या कारणानेच आम्ही दैन्यावस्थेत आलो आहोत। म्हणून कृपा करून आज्ञा द्यावी—विलंब करू नये।

Verse 35

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणास्ते परस्परम् । मन्त्रं चक्रुस्तदर्थं हि किं कृतं सुकृतं भवेत्

सूत म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून ते ब्राह्मण परस्पर विचार करू लागले आणि त्या विषयावर मंत्रणा केली—कोणते कृत्य केल्यास खरे सुकृत होईल?

Verse 36

एके प्रोचुर्न दास्यामः प्रासादार्थं वसुन्धराम् । एतेषामपि चैकस्य तस्माद्गच्छंतु सत्वरम्

काही जण म्हणाले—“प्रासादासाठी आम्ही भूमी देणार नाही. म्हणून हे लोक यांपैकी एखाद्याजवळ त्वरेने जावोत.”

Verse 37

पंचक्रोशप्रमाणेन क्षेत्रमेतद्व्यवस्थितम् । पूर्वेषामपि देवानां प्रासादैस्तत्समावृतम्

हे क्षेत्र पंचक्रोश परिमाणाने निश्चित झाले आहे, आणि पूर्वकालीन देवतांच्या प्रासादांनी ते सर्व बाजूंनी वेढलेले आहे.

Verse 38

अन्ये प्रोचुर्धनोमत्ता यूयं च सुखमाश्रिताः । दारिद्यार्तिं न जानीथ ब्रूथ तेन भृशं वचः

इतर म्हणाले—“तुम्ही धनाच्या मदाने मत्त आहात आणि सुखात राहता; दारिद्र्याची वेदना तुम्हाला माहीत नाही, म्हणून अशी कठोर वाणी बोलता.”

Verse 39

तस्माद्वयं प्रदास्याम एतेषां हि वसु न्धराम् । अर्थसिद्धिर्भवेद्येन भूषा स्थानस्य जायते

म्हणून आपण त्यांना भूमी देऊ; याने त्यांचा हेतू सिद्ध होईल आणि त्यांच्या कार्यामुळे या तीर्थस्थानाची शोभा (महिमा) वाढेल।

Verse 40

तथान्ये मध्यमाः प्रोचुर्यत्र साक्षाज्जनार्दनः । स्वयं प्रार्थयते भूमिं तत्कस्मान्न प्रदीयते

मग काही जण मध्यम मार्ग घेत म्हणाले—जिथे साक्षात् जनार्दन स्वतः भूमीची याचना करीत आहेत, तिथे ती का देऊ नये?

Verse 41

तस्माद्यत्र समायाताः कुरुपांडवयादवाः । प्राधान्येन प्रकुर्वंतु प्रासादांस्तेन चापरे

म्हणून जिथे कुरु, पांडव आणि यादव एकत्र आले आहेत, तिथे त्यांनी अग्रक्रमाने प्रासाद (मंदिरे) उभारावीत—आणि इतरांनी त्यानुसार पाठोपाठ करावे।

Verse 42

याचते यत्र गांगेयः स्वयमेव तथा परः । धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च पांडवाश्च महाबलाः । लिंगसंस्थापनार्थाय निषेधस्तत्र नार्हति

जिथे गांग्येय (भीष्म) स्वतः आणि इतर—पुत्रांसह धृतराष्ट्र व महाबली पांडव—शिवलिंग-स्थापनेसाठी याचना करतात, तिथे निषेध करणे योग्य नाही।

Verse 43

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिपन्नं द्विजोत्तमैः । निर्धनैः सधनैश्चापि सस्पृहैर्निःस्पृहैरपि

ते शब्द ऐकून श्रेष्ठ द्विजांनी तो निर्णय मान्य केला—निर्धन व धनवान, इच्छुक व निष्काम—सर्वांनी समान रीतीने।

Verse 44

ततः समेत्य ते सर्वे ब्राह्मणाः कुरुसत्तमान् । यादवान्पांडवान्प्रोचुः कृत्वा वै मन्त्रनिश्चयम्

त्यानंतर ते सर्व ब्राह्मण एकत्र येऊन मंत्रनिश्चय दृढ करून कुरुश्रेष्ठ, यादव व पांडव यांना म्हणाले।

Verse 45

ब्राह्मणा ऊचुः । एतत्स्वल्पतरं क्षेत्रं सर्वेषामपि भूभुजाम् । प्रासादैः सर्वतो व्याप्तं तत्किं ब्रूमोऽधुना वयम्

ब्राह्मण म्हणाले—हे क्षेत्र सर्व राजांसाठीही फारच लहान आहे; सर्व बाजूंनी प्रासादांनी व्यापलेले आहे, आता आम्ही काय सांगावे?

Verse 46

तद्भवंतः प्रकुर्वंतु प्राधान्येन यदृच्छया । क्षेत्रेऽत्रैवाभिमुख्येन प्रासादान्सुमनोहरान् । यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पृथक्त्वेन व्यवस्थिताः

म्हणून आपण सर्वांनी प्राधान्यानुसार, यथाशक्य व यदृच्छेने, याच क्षेत्रात समोरच्या भागी अत्यंत मनोहर प्रासाद उभारावेत—ज्येष्ठता व श्रेष्ठतेनुसार वेगवेगळे स्थापन होऊन।

Verse 47

अथ हर्षसमायुक्ता धृतराष्ट्रमुखाः क्रमात् । प्राधान्येन यथाश्रेष्ठं चक्रुः प्रासादपद्धतिम्

मग हर्षयुक्त धृतराष्ट्रमुख सर्वांनी क्रमाने, प्राधान्य व श्रेष्ठतेनुसार, प्रासादांची पद्धती निश्चित केली।

Verse 73

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनंनाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘धृतराष्ट्रादिकृत प्रासादस्थापन-उद्यमवर्णन’ नामक त्र्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला।