Adhyaya 96

Verse 1

सूत उवाच । एवं तस्मिन्गते भूपे ह्यजापाले रसातलम् । तत्पुत्रश्चाभवद्राजा मंत्रिभिस्तु पुरस्कृतः

सूत म्हणाले—अशा प्रकारे राजा अजापाल रसातलास गेल्यावर, मंत्र्यांनी पुढे राहून त्याचा पुत्र राजा झाला।

Verse 2

यो नित्यमगमत्स्वर्गे वासवं रमते सदा । शनैश्चरो जितो येन रोहिणीं परिभेदयन्

तो नित्य स्वर्गात जाई आणि वासव (इंद्र) याला सदैव आनंद देई; रोहिणीला पीडित करीत असतानाही शनैश्चर (शनि) त्याने जिंकला होता।

Verse 3

गृहे यस्य स्वयं विष्णुर्भूत्वा चैव चतुर्विधः । रावणस्य विनाशार्थं जन्म चक्रे प्रहर्षितः

ज्याच्या घरी स्वयं विष्णू चतुर्विध रूप धारण करून रावण-विनाशासाठी हर्षाने जन्माला आला।

Verse 4

तेनागत्यात्र सत्क्षेत्रे तोषितो मधुसूदनः । प्रासादं शोभनं कृत्वा ततश्चैव प्रतिष्ठितः

तो येथे या सत्क्षेत्री येऊन मधुसूदन प्रसन्न झाला; मग शोभिवंत प्रासाद उभारून त्याची विधिपूर्वक प्रतिष्ठा केली।

Verse 5

तस्यापि विश्रुता वापी स्वयं तेन विनिर्मिता । राजवापीति लोकेऽस्मिन्विख्यातिं परमां गता

त्याने स्वतः एक प्रसिद्ध वापी (कुंड) निर्माण केली; ती या लोकी ‘राजवापी’ या नावाने अत्यंत विख्यात झाली।

Verse 6

तस्यां यः कुरुते श्राद्धं संप्राप्ते पञ्चमीदिने । प्रेतपक्षे विशेषेण स नरः स्यात्सतां प्रियः

जो तेथे पंचमी तिथीस—विशेषतः पितृपक्षात—श्राद्ध करतो, तो पुरुष सत्पुरुषांचा प्रिय होतो।

Verse 7

ऋषय ऊचुः । कथं तेन जितः सौरी रोहिणीशकटं च यत् । भिंदानस्तोषितस्तेन कथं नारायणो वद

ऋषी म्हणाले—त्याने शौरी (शनैश्चर) कसा जिंकला आणि ‘रोहिणी-शकट’ कसे फोडले? तसेच नारायणाला त्याने कसे प्रसन्न केले? सांगा।

Verse 8

।सूत उवाच । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे स्वधर्मेण वसुन्धराम् । अतिसौख्यान्वितो लोकः सर्वदैव व्यजायत

सूत म्हणाले—तो धर्मज्ञ राजा स्वधर्माने वसुंधरेचे शासन करीत असता, लोक सर्वदा अतिसुखयुक्त होऊन निरंतर समृद्ध होत असे।

Verse 9

बहुक्षीरप्रदा गावः सस्यानि गुणवंति च । कामवर्षी च पर्जन्यो यथर्त्तुफलिता द्रुमाः

गायी भरपूर दूध देत, धान्य उत्तम गुणाचे होत; पर्जन्य इच्छेप्रमाणे वर्षा करी आणि वृक्ष ऋतुनुसार फळे देत।

Verse 10

कस्यचित्त्वथ कालस्य दैवज्ञैस्तस्य भूपतेः । कथितं रोहिणीभेदं रविपुत्रः करिष्यति

नंतर एका वेळी दैवज्ञांनी त्या राजाला सांगितले—रविपुत्र शनैश्चर रोहिणीभेद (अशुभ भंग) करील।

Verse 11

तस्यानंतरमेवाशु दुर्भिक्षं संभविष्यति । अनावृष्टिश्च भविता रौद्रा द्वादश वार्षिकी । यया संपत्स्यते सर्वं भूतलं गतमानवम्

त्यानंतर लगेचच भयंकर दुर्भिक्ष उद्भवेल; बारा वर्षे रौद्र अनावृष्टी होईल, ज्यामुळे सर्व भूतल पीडित होऊन मानवजीवन नष्टप्राय होईल।

Verse 12

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा स राजा कुपितोऽभ्यगात् । शनैश्चरं समुद्दिश्य विमानमधिरुह्य च

त्यांचे वचन ऐकून तो राजा क्रोधित होऊन निघाला; शनैश्चराला उद्देशून तो विमानावर आरूढ झाला।

Verse 13

तस्य तुष्टेन संदत्तं विमानं कामगं पुरा । शक्रेण तत्र संतिष्ठञ्छनैश्चरमुपाद्रवत्

पूर्वी तुष्ट झालेल्या शक्राने (इंद्राने) त्याला कामगामी विमान दिले होते. त्या विमानावर उभा राहून त्याने शनैश्चरावर हल्ला केला.

Verse 14

ततः सूर्यपथं मुक्त्वा ततश्चंद्रस्य पार्थिवः । नक्षत्रसरणिं प्राप्य सज्यं कृत्वा महद्धनुः

मग त्या राजाने सूर्याचा मार्ग सोडून, नंतर चंद्राचाही मार्ग त्यागला. नक्षत्रांच्या सरणीत पोहोचून त्याने महान धनुष्य सज्ज करून तयारी केली.

Verse 15

तत्र बाणं समारोप्य शनैश्चरमुपाद्रवत् । प्रोवाच पुरतः स्थित्वा सूर्यपुत्रमधोमुखम्

तेथे त्याने बाण चढवून शनैश्चराकडे वेगाने धाव घेतली. समोर उभा राहून त्याने अधोमुख सूर्यपुत्राला संबोधले.

Verse 16

त्यजैनं रोहिणीमार्गं सांप्रतं त्वं शनैश्चर । मद्वाक्यादन्यथाऽहं त्वां नयिष्यामि यमक्षयम्

“आत्ताच, हे शनैश्चर, हा रोहिणीमार्ग सोड. माझ्या वचनाविरुद्ध गेलास तर मी तुला यमलोकास पाठवीन.”

Verse 17

एतेन निशिताग्रेग शरेणा नतपर्वणा । दिव्यास्त्रमंत्रयुक्तेन सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

“या तीक्ष्णाग्र, सुजोड (नतपर्व) बाणाने—दिव्यास्त्र-मंत्रयुक्त—मी हे सत्यच बोलत आहे.”

Verse 18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तादृग्रौद्रतमं महत् । मन्दो विस्मयमापन्नस्ततश्चेदमभाषत

ते अत्यंत घोर व प्रचंड वचन ऐकून मन्द (शनैश्चर) विस्मयाने स्तब्ध झाला आणि मग असे बोलला।

Verse 19

कस्त्वं ब्रूहि महाभाग मम मार्गं रुणत्सि यः । अगम्यं केनचिल्लोके सर्वैरपि सुरासुरैः

हे महाभाग! तू कोण आहेस? सांग—या लोकी देवासुरांसह सर्वांनाही अगम्य असलेला माझा मार्ग तू का अडवितोस?

Verse 20

राजोवाच । अहं दशरथो नाम सूर्यवंशोद्भवो नृपः । अजस्य तनयः प्राप्तः कामं वारयितुं क्रुधा

राजा म्हणाला—मी दशरथ नावाचा सूर्यवंशोत्पन्न नृप, अजाचा पुत्र. तुझा हेतू रोखण्यासाठी क्रोधाने येथे आलो आहे.

Verse 21

मंद उवाच । न त्वया सह संबंधः कश्चिदस्ति महीपते । मम यत्त्वं प्रकोपाढ्यो मन्मार्गं हंतुमिच्छसि

मन्द म्हणाला—हे महीपते! माझा तुझ्याशी काहीही संबंध नाही; मग तू क्रोधाने भरून माझा मार्ग का नष्ट करू इच्छितोस?

Verse 22

राजोवाच । रोहिणीसंभवं त्वं हि शकटं भेदयिष्यसि । सांप्रतं मम दैवज्ञैर्वाक्यमेतदुदाहृतम्

राजा म्हणाला—रोहिणीसम्भव ते शकट तू नक्कीच फोडशील. आत्ताच माझ्या दैवज्ञांनी मला हेच वचन सांगितले आहे.

Verse 23

तस्मिन्मन्द त्वया भिन्ने न वर्षति शतक्रतुः । एतद्वदति दैवज्ञा ज्योतिःशास्त्रविचक्षणाः

हे मन्द! तुझ्यामुळे ते शकट/रथ भंग पावले तर शतक्रतु (इंद्र) पाऊस पाडणार नाही. असे ज्योतिषशास्त्रात निपुण दैवज्ञ सांगतात.

Verse 24

जाते वृष्टिनिरोधेऽथ जायंतेऽन्नानि न क्षितौ । अन्नाभावात्क्षयं यांति ततो भूभितले जनाः

वृष्टीचा अडथळा झाला की पृथ्वीवर धान्य उत्पन्न होत नाही. अन्नाभावामुळे मग भूमितलावरील लोक क्षीण होऊन नष्ट होतात.

Verse 25

जनोच्छेदे ततो जाते अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । न भवंति धरा पृष्ठे ततः स्यादेव संक्षयः

लोकांचा उच्छेद झाला की धरणीवर अग्निष्टोमादी यज्ञकर्मे होत नाहीत. त्यामुळेच निश्चयाने पुढील संक्षय होतो.

Verse 26

एतस्मात्कारणाद्रुद्धो मार्गस्ते सूर्यसंभव । रोहिणीं गंतुकामस्य सत्यमेतन्मयोदितम्

याच कारणामुळे, हे सूर्यसम्भव! रोहिणीकडे जाण्याची इच्छा असलेल्या तुझा मार्ग रोखला आहे. मी जे सांगितले ते सत्य आहे.

Verse 27

शनिरुवाच । गच्छ पुत्र निजं गेहं ममापि त्वं च रोचसे । तुष्टोऽहं तव वीर्येण न त्वन्येन महीपते

शनि म्हणाला—पुत्रा, आपल्या घरी जा; तू मला देखील प्रिय आहेस. हे महीपते! तुझ्या पराक्रमानेच मी संतुष्ट आहे, अन्य कशाने नाही.

Verse 28

न केनचित्कृतं कर्म यदेतद्भवता कृतम् । न करिष्यति चैवान्यो देवो वा मानवोऽथ वा

तू केलेले हे कर्म जसे आहे तसे कर्म कोणीही केलेले नाही; पुढेही देव असो वा मनुष्य, दुसरा कोणी ते करणार नाही।

Verse 29

नाहं पश्यामि भूपाल कथंचिदपि तूर्ध्वतः । यतो दृष्टिविनिर्दग्धं भस्मसाज्जायतेऽखिलम्

हे भूपाल, मी कधीही वरच्या दिशेला पाहत नाही; कारण माझ्या दृष्टीने जळालेले सर्व काही पूर्णपणे भस्म होते।

Verse 30

जातमात्रेण बालेन मया पादौ निरीक्षितौ । तातस्य सहसा दग्धौ ततोऽहं वारितोंऽबया

मी नवजात बालक असताना पित्याचे चरण पाहिले; ते तत्क्षणी जळून गेले, मग आईने मला थांबवले।

Verse 31

न त्वया पुत्र द्रष्टव्यं किंचिदेव कथंचन । प्रमाणं यदि ते धर्मो मातृवाक्यसमुद्भवः

हे पुत्रा, तुला कोणत्याही प्रकारे काहीही पाहू नये—जर तुझ्यासाठी धर्म हा मातृवचनातून उद्भवलेला प्रमाण असेल.

Verse 32

तस्मात्त्वया महत्कर्म कृतमीदृक्सुदुष्करम् । प्रजानां पार्थिवश्रेष्ठ त्यक्त्वा दूराद्भयं मम

म्हणून, हे पार्थिवश्रेष्ठ, प्रजांच्या हितासाठी माझे भय दूर सारून तू असे अत्यंत दुष्कर महान कर्म केले आहेस.

Verse 33

तस्मा त्तव कृते नाहं भेदयिष्यामि रोहिणीम् । कथंचिदपि भूपाल युगांतररशतेष्वपि

म्हणून, हे राजन्, तुझ्यासाठी मी रोहिणीला कधीही पीडा देणार नाही—कुठल्याही प्रकारे नाही, युगांतरांच्या लक्षावधी काळातही।

Verse 34

वरं वरय चास्माकं तस्मादद्य भविष्यति । हृतत्स्थितं दुर्लभं भूप सर्वेषामिह देहिनाम्

माझ्याकडून वर माग; म्हणून आज तो तुला नक्की मिळेल। हे भूपाल, या लोकी देहधारी जीवांना हृदय स्थिर व अचल ठेवणे अत्यंत दुर्लभ आहे।

Verse 35

राजोवाच । तव यो वासरे प्राप्ते तैलाभ्यंगं करोति वै । तस्याऽन्यदिवसं यावत्पीडा कार्या न च त्वया

राजा म्हणाला—ज्या दिवशी तुझा वार येतो, जो खरोखर तैलाभ्यंग करतो, त्याला दुसऱ्या दिवशीपर्यंत तू कोणतीही पीडा करू नकोस।

Verse 36

तिलदानं करोत्येवं लोहदानं च यस्तव । करोति दिवसे शक्त्या यावद्वर्षं त्वया हि सः

तसेच, तुझ्या दिवशी जो आपल्या शक्तीनुसार तीळदान व लोखंडदान करतो आणि वर्षभर ते करीत राहतो—त्याचे तू नक्की रक्षण करावे।

Verse 37

रक्षणीयः सुकृच्छ्रेषु संकटेषु सदैव हि । त्वयि गोचरपीडायां संस्थिते चार्कसंभव

तो तीव्र कष्ट व संकटांत सदैव रक्षणीय आहे—विशेषतः, हे अर्कसंभव, जेव्हा तुझी गोचरपीडा स्थित असते।

Verse 38

यः कुर्याच्छांतिकं सम्यक्तिलहोमं च भक्तितः । वासरे तव संप्राप्ते समिद्भिश्च तथाऽक्षतैः

जो कोणी तुझा वार आला असता भक्तीने विधिपूर्वक शांतिकर्म करील आणि समिधा व अक्षतांसह तिळहोम करील—

Verse 39

तस्य सार्धानि वर्षाणि सप्त कार्या प्रयत्नतः । त्वया रक्षा महाभाग वरं चेन्मम यच्छसि

त्याच्यासाठी साडेसात वर्षे तू प्रयत्नपूर्वक रक्षण करावे, हे महाभाग, जर तू मला हा वर खरोखर देत असशील तर।

Verse 40

सूत उवाच । एवमित्येव संप्रोच्य विरराम ततः परम् । शनैश्चरो महीपालवचनाद्द्विजसत्तमाः

सूत म्हणाले—‘एवम्’ असे म्हणून तो पुढे मौन झाला. हे श्रेष्ठ द्विजहो, राजाच्या वचनानुसार शनैश्चराने तसेच केले.

Verse 41

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं सुविस्तरात् । भवद्भिः सूर्यपुत्रस्य राज्ञा दशरथेन हि । संवादं रोहिणीभेदे सञ्जातं समुपस्थिते

तुम्ही जे मला सविस्तर विचारले होते ते सर्व मी सांगितले—रोहिणीभेदाच्या प्रसंगी, तो प्रसंग उपस्थित झाला तेव्हा सूर्यपुत्र शनैश्चर व राजा दशरथ यांचा जो संवाद झाला तो।

Verse 42

यश्चैतत्पठते नित्यं शृणुयाद्यो विशेषतः । शनैश्चरकृता पीडा तस्य नाशं प्रगच्छति

जो हे नित्य पठतो, किंवा विशेषतः जो हे ऐकतो—त्याची शनैश्चरकृत पीडा नष्ट होते.