Adhyaya 172
सूत सांगतात—वसिष्ठाला बाधा करण्यासाठी ‘छिद्र’ शोधत असताना विश्वामित्राने सरस्वती या महानदीचे आवाहन केले. ती स्त्रीरूपाने प्रकट होऊन उपदेश विचारते. विश्वामित्र तिला आज्ञा देतो—वसिष्ठ स्नानास उतरतील तेव्हा तू वेगाने उसळून त्यांना माझ्या जवळ आण, म्हणजे मी त्यांचा वध करीन. सरस्वती नकार देते—महात्मा वसिष्ठांविरुद्ध द्रोह करणार नाही; ब्राह्मणवध अधर्म आहे. ती धर्मनियम सांगते—ब्राह्मणहत्येचा मनातला संकल्पही कठोर प्रायश्चित्त मागतो, आणि तशी हत्या करण्यास वाणीने प्रवृत्त करणेही शुद्धिकर्माशिवाय शुद्ध होत नाही. क्रोधाने विश्वामित्र शाप देतो—माझी आज्ञा न पाळल्यामुळे तुझे जल रक्तप्रवाह होईल. तो सात वेळा जलाचे अभिमंत्रण करून ते नदीत टाकतो; तत्क्षणी शंखासारखे शुभ्र, परम पुण्यदायी सरस्वतीजलही रक्त बनते. भूत-प्रेत-निशाचर गोळा होऊन ते पितात व उन्मत्त होतात; तपस्वी व स्थानिक लोक दूर निघून जातात. वसिष्ठ अर्बुद पर्वताकडे प्रस्थान करतात. विश्वामित्र चामत्कारपुरास जाऊन हाटकॆश्वर-क्षेत्रात घोर तप करतो आणि सृष्टीशक्तीत ब्रह्म्यासमान होण्याइतकी क्षमता प्राप्त करतो. अध्यायाचा निष्कर्ष—विश्वामित्राच्या शापामुळे सरस्वतीचे जल रक्त झाले आणि चण्डशर्मा आदी ब्राह्मणांनी स्थलांतर केले.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । ततःप्रभृति च्छिद्राणि विश्वामित्रो निरीक्षयन् । वसिष्ठस्य वधार्थाय संस्थितो द्विजसत्तमाः
सूत म्हणाला—तेव्हापासून द्विजश्रेष्ठ विश्वामित्र वसिष्ठाच्या वधासाठी छिद्रे (दुर्बलता) पाहत पाहत तत्पर राहिला.
Verse 2
आत्मशक्तिप्रभावेन मशकस्य यथा गजः । अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते विश्वामित्रेण सा नदी
स्वतःच्या शक्तीच्या प्रभावाने, जसा डास हत्ती होतो; दुसऱ्या दिवशी विश्वामित्र आल्यावर ती नदी…
Verse 3
समाहूता समायाता द्रुतं सा स्त्रीस्वरूपिणी । अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा आदेशो दीयतां मम । ब्रह्मर्षे येन कार्येण समाहूतास्मि सांप्रतम्
बोलावल्यावर ती स्त्रीरूप धारण करून त्वरेने आली. हात जोडून म्हणाली—हे ब्रह्मर्षे, मला आज्ञा द्या; कोणत्या कार्यासाठी मला आत्ता बोलावले आहे?
Verse 4
विश्वामित्र उवाच । यदा निमज्जनं कुर्यात्तव तोये महानदि । परमं वेगमास्थाय तदाऽनय ममांतिकम्
विश्वामित्र म्हणाला—हे महानदी! वसिष्ठ जेव्हा तुझ्या जलात निमज्जन करील, तेव्हा परम वेग धारण करून त्याला माझ्या जवळ आण।
Verse 5
पूर्णश्रोत्रं जले नैव व्याकुलांगं व्यवस्थितम् । निहन्मि येन शीघ्रं च नान्यच्छिद्रं प्रलक्षये
तो पाण्यात उभा आहे; कान पाण्याने भरलेले, अंग व्याकुळ व अस्थिर. ‘मी कोणत्या उपायाने त्याला शीघ्र मारू? दुसरे कोणतेही छिद्र (दुर्बल स्थान) मला दिसत नाही.’
Verse 6
एवमुक्ता तदा तेन विश्वामित्रेण सा नदी । वित्रस्ता भयसंयुक्ता शापाद्वाक्यमुवाच सा
विश्वामित्राने असे म्हटल्यावर ती नदी भयाने थरथर कापू लागली; शापाच्या भीतीने युक्त होऊन तिने प्रत्युत्तर दिले।
Verse 7
नाहं द्रोहं करिष्यामि वसिष्ठस्य महात्मनः । ब्रह्मर्षे न च ते युक्तं कर्तुं वै ब्रह्मणो वधम्
मी महात्मा वसिष्ठाचा द्रोह करणार नाही. हे ब्रह्मर्षे! तुझ्यासाठी ब्राह्मणवध करणे योग्य नाही.
Verse 8
यदि त्वं ब्रह्मणा प्रोक्तो ब्रह्मर्षिः स्वयमेव तु । कामान्नायं वसिष्ठस्तु तस्मात्कोपं परित्यज
जर स्वयं ब्रह्मदेवांनी तुला ब्रह्मर्षि म्हणून घोषित केले असेल, तर कामनेच्या अधीन होऊ नकोस. हा वसिष्ठ विरोध करण्यास योग्य नाही; म्हणून क्रोध सोड.
Verse 9
मनसापि वधं यस्तु ब्राह्मणस्य विचिंतयेत् । तप्तकृच्छ्रेण मुच्येत मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्
जो मनानेही ब्राह्मणवधाचा विचार करील—स्वायंभुव मनूने सांगितले आहे—तो त्या पापातून केवळ ‘तप्तकृच्छ्र’ या तीव्र प्रायश्चित्तानेच मुक्त होतो।
Verse 10
वाचया प्रवदेद्यस्तु ब्राह्मणस्य वधं नरः । चांद्रायणेन शुद्धिः स्यात्तस्य देवोऽब्रवीदिदम्
जो मनुष्य वाणीने ब्राह्मणवधाची गोष्ट उच्चारील, त्याची शुद्धी ‘चांद्रायण’ व्रताने होते—असे देववचन सांगते।
Verse 11
तस्मान्नाहं करिष्यामि तव वाक्यं कथंचन । वसिष्ठार्थं तु यत्प्रोक्तं कुरु यत्तव रोचते
म्हणून मी तुझे वचन कोणत्याही प्रकारे पाळणार नाही. वसिष्ठाच्या बाबतीत जे करावयाचे असेल, ते तू तुला जसे योग्य वाटेल तसे कर।
Verse 12
तच्छ्रुत्वा कुपितस्तस्या विश्वामित्रो द्विजोत्तमाः । शशाप तां नदीं श्रेष्ठां यत्तद्वक्ष्यामि श्रूयताम्
हे ऐकून द्विजोत्तम विश्वामित्र क्रोधाने संतप्त झाला आणि त्या श्रेष्ठ नदीला शाप दिला. “आता मी जे सांगतो ते ऐका.”
Verse 13
यस्मात्पापे वचो मह्यं न कृतं कुनदि त्वया । तस्माद्रक्तप्रवाहस्ते जलजोऽयं भविष्यति
अरे पापिणी नदी! तू माझे वचन पाळले नाहीस; म्हणून तुझा हा जलज प्रवाह रक्तप्रवाह होईल।
Verse 14
एवमुक्त्वा करात्तोयं सप्तवाराभिमंत्रितम् । चिक्षेपाथ जले तस्याः क्रोधसंरक्तलोचनः
असे बोलून, क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांचा तो करात जल घेऊन ते सात वेळा मंत्राने अभिमंत्रित करून मग ते तिच्या जलात टाकून दिले।
Verse 15
ततश्च तत्क्षणाज्जातं तत्तोयं रुधिरं द्विजाः । सारस्वतं सुपुण्यं च यदासीच्छंखसंनिभम्
तत्क्षणी, हे द्विजांनो, ते जल रक्त झाले—जरी ते अत्यंत पुण्यदायक सारस्वत जल होते, जे पूर्वी शंखासारखे उजळ दिसत होते।
Verse 16
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता भूतप्रेतनिशाचराः । पीत्वापीत्वा प्रनृत्यंति गायंति च हसंति च
इतक्यात भूत, प्रेत आणि निशाचर तेथे आले; पुन्हा पुन्हा पिऊन ते नाचू लागले, गाऊ लागले आणि हसू लागले।
Verse 17
ये तत्र तापसाः केचित्तटे तस्या व्यवस्थिताः । ते सर्वेऽपि च तां त्यक्ता दूरदेशं समाश्रिताः
तेथे तिच्या तीरावर जे काही तापस राहात होते, ते सर्वजण ते स्थान सोडून दूर देशात जाऊन आश्रयास गेले।
Verse 18
बहिर्वासाश्च ये तत्र नागराः समवस्थिताः । चण्डशर्म प्रभृतयस्तेऽपि याताः सुदूरतः
आणि तेथे बाहेरच्या वस्तींत राहणारे नागर लोक—चण्डशर्म वगैरे—तेही फार दूर निघून गेले।
Verse 19
वसिष्ठोऽपि मुनिश्रेष्ठो जगामार्बुदपर्वतम् । विश्वामित्रस्तु विप्रर्षिश्चमत्कारपुरं गतः
मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठही अर्बुद पर्वतास गेले; आणि ब्रह्मर्षी विश्वामित्र चमत्कारपुरास गेले.
Verse 20
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यत्स्थितं विप्रसंकुलम् । तत्राश्रमपदं कृत्वा तपस्तेपे सुदारुणम्
हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात, जे विप्रांनी भरलेले होते, तेथे आश्रमस्थळ करून त्यांनी अत्यंत कठोर तप केले.
Verse 21
येन सृष्टिक्षमो जातः स्पर्धते ब्रह्मणा सह । एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा सारस्वतं जलम्
ज्यामुळे तो सृष्टिक्षम झाला आणि ब्रह्म्याशीही स्पर्धा करू लागला—सारस्वत जल जसे झाले, ते सर्व मी तुम्हांला सांगितले.
Verse 22
रुधिरत्वमनुप्राप्तं विश्वामित्रस्य शापतः । चंडशर्मादयो विप्रा यथा देशांतरं गताः
विश्वामित्राच्या शापामुळे ते जल रुधिररूप झाले; आणि चंडशर्मा इत्यादी विप्र जसे देशांतरास गेले—हेही सांगितले आहे.