Adhyaya 204

Verse 1

आनर्त उवाच । प्रोक्ताऽस्माकं त्वया विप्र शुद्धिर्नागरसंभवा । वंशजा विस्तरेणैव यथा पृष्टोऽसि सुव्रत

आनर्त म्हणाला—हे विप्र! वंशातून उद्भवणारी नागर-शुद्धी तुम्ही आम्हाला विस्ताराने सांगितली, जसे तुम्हाला विचारले होते, हे सुव्रत।

Verse 2

सांप्रतं शीलजां ब्रूहि नष्टवंशश्च यो भवेत् । पितामहं न जानाति न च मातामहीं निजाम् । तस्य शुद्धिः कथं कार्या नागरोऽस्मीति यो वदेत्

आता शीलावर आधारलेली शुद्धी सांगा. ज्याचा वंश नष्ट झाला असेल—तो ना पितामहाला ओळखतो, ना आपल्या मातामहीला—तर जो ‘मी नागर आहे’ असे म्हणतो, त्याची शुद्धी कशी करावी?

Verse 3

विश्वामित्र उवाच । एतदर्थं पुरा पृष्टो भर्तृयज्ञश्च नागरैः । नष्टवंशकृते राजन्यथा पृष्टोऽस्मि वै त्व या

विश्वामित्र म्हणाला—हे राजन्! याच विषयासाठी, वंश नष्ट झालेल्या प्रसंगात, पूर्वी नागरांनी भर्तृयज्ञालाही प्रश्न केला होता—जसा तू आता मला विचारला आहेस।

Verse 4

भर्तृयज्ञ उवाच । नष्टवंशस्तु यो ब्रूयान्नागरोऽस्मीति संसदि । तस्य शीलं प्रविज्ञेयं ततः शुद्धिं समादिशेत्

भर्तृयज्ञ म्हणाले—ज्याचा वंश लुप्त झाला आहे, तो सभेत ‘मी नागर आहे’ असे म्हणाला, तर प्रथम त्याचे शील-आचरण नीट तपासावे; नंतर त्याला योग्य शुद्धीविधान सांगावे।

Verse 5

नागराणां तु ये धर्मा व्यवहाराश्च केवलाः । तेषु चेद्वर्तते नित्यं संभाव्यो नागरो हि सः

नागरांचे जे विशेष धर्म व शिष्ट व्यवहार आहेत, जो त्यांत नेहमी वर्ततो, तोच खरा मान्य व प्रतिष्ठित नागर समजावा।

Verse 6

तस्य शुद्धिकृते देयं धटं ब्राह्मणसत्तमाः । धटे तु शुद्धिमापन्ने ततोऽसौ शुद्धतां व्रजेत्

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो! त्याच्या शुद्धीसाठी ‘धट’ द्यावा. तो धट शुद्ध झाल्यावर तो मनुष्यही शुद्धता प्राप्त करतो।

Verse 7

श्राद्धार्हः कन्यकार्हश्च सोमार्हश्च विशेषतः । सामान्यपदयोग्यश्च समस्ते स्थानकर्मणि

तो श्राद्धाचा अधिकारी, कन्या-संस्कारांचा अधिकारी, आणि विशेषतः सोम-संबंधी यज्ञकर्मांचा अधिकारी होय; तसेच सर्व स्थान-विशेष कर्मांत सामान्य पदासाठीही योग्य ठरतो।

Verse 8

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नरोत्तम । द्वितीया जायते शुद्धिर्यथा नष्टान्वये द्विजे । तस्माद्वद महाराज यद्भूयः श्रोतुमर्हसि

हे नरोत्तम! तू विचारलेले सर्व मी सांगितले—वंश लुप्त झाला तरी द्विजाला दुसरी (पुनर्स्थापक) शुद्धी कशी प्राप्त होते. म्हणून, हे महाराज! आणखी काय ऐकावयाचे आहे ते सांग।

Verse 9

आनर्त उवाच । तस्मात्ते नागरा भूत्वा विप्राश्चाष्टकुलोद्भवाः । सर्वेषामुत्तमा जाताः प्राधान्येन व्यवस्थिताः

आनर्त म्हणाला—म्हणून ते आठ कुलांतून उत्पन्न झालेले ब्राह्मण ‘नागर’ होऊन सर्वांत श्रेष्ठ झाले व प्रधानत्वाने प्रतिष्ठित झाले।

Verse 10

तपसः किं प्रभावः स तेषां वा यजनोद्भवः । विद्योद्भवोऽथवा विप्र किं वा दानसमुद्भवः

त्यांची श्रेष्ठता तपाच्या प्रभावाने आहे काय, की यज्ञातून उत्पन्न झाली आहे? अथवा, हे ब्राह्मण, ती विद्येमुळे आहे की दानकर्मातून?

Verse 11

विश्वामित्र उवाच । ते सर्वे गुणसंपन्ना यथान्ये नागरास्तथा । विशेषश्चापरस्तेषां ते शक्रेण प्रतिष्ठिताः

विश्वामित्र म्हणाला—ते सर्व गुणसंपन्न आहेत, जसे इतर नागर असतात. पण त्यांचा आणखी एक विशेष आहे—ते शक्र (इंद्र) यांनी प्रतिष्ठित केले।

Verse 12

तेन ते गौरवं प्राप्ताः सर्वेषां तु द्विजन्मनाम्

त्यामुळे त्यांनी सर्व द्विजांमध्ये गौरव प्राप्त केला।

Verse 13

आनर्त उवाच । कस्मिन्काले तु ते विप्राः शक्रे णात्र प्रतिष्ठिताः । किमर्थं च वदास्माकं विस्तरेण महामते

आनर्त म्हणाला—शक्राने येथे ते ब्राह्मण कोणत्या काळी प्रतिष्ठित केले? आणि कोणत्या कारणासाठी? हे महामते, आम्हाला विस्ताराने सांगा।

Verse 14

विश्वामित्र उवाच । हिरण्याक्ष इति ख्यातः पुराऽसीद्दानवो त्तमः । अभवत्तस्य संग्रामः शक्रेण सह दारुणः

विश्वामित्र म्हणाले—पूर्वी हिरण्याक्ष नावाचा एक श्रेष्ठ दानव होता. त्याचा शक्र (इंद्र) याच्याशी अत्यंत दारुण संग्राम झाला.

Verse 15

तत्र देवासुरे युद्धे मृता भूरिदिवौकसः । दानवाश्च महाराज परस्परजिगीषवः

त्या देवासुर युद्धात स्वर्गातील अनेक दिवौकस मरण पावले; आणि हे महाराज, दानवही पडले—दोन्ही बाजू परस्परांना जिंकण्यास उत्सुक होत्या.

Verse 16

अथ ते दानवाः संख्ये शक्रेण विनिपातिताः । विद्याबलेन ताञ्छुक्रः सजीवान्कुरुते पुनः

मग रणांगणात शक्र (इंद्र) यांनी पाडलेल्या त्या दानवांना शुक्राचार्यांनी आपल्या विद्याबळाने पुन्हा सजीव केले.

Verse 17

देवाश्च निधनं प्राप्ता न जीवंति कथंचन । कस्यचित्त्वथ कालस्य विष्णुं प्रोवाच वृत्रहा

परंतु जे देव निधन पावले, ते कोणत्याही प्रकारे पुन्हा जिवंत झाले नाहीत. काही काळानंतर वृत्रहा (इंद्र) यांनी विष्णूंना निवेदन केले.

Verse 18

धारातीर्थमृतानां च प्रहारैः सन्मुखैः प्रभो । या गतिश्च समादिष्टा तां मे वद जनार्दन

हे प्रभो जनार्दन! धारातीर्थात रणाच्या अग्रभागी समोरून प्रहार सहन करून जे मृत्युमुखी पडतात, त्यांच्यासाठी जी गती ठरविली आहे ती मला सांगा.

Verse 19

पराङ्मुखा मृता ये च पलायनपरायणाः । तेषामपि गतिं ब्रूहि यादृग्जायेतवाच्युत

आणि जे पाठी फिरवून, केवळ पलायनात तत्पर राहून मरतात—हे अच्युत, त्यांचीही गती सांग; ते कोणत्या अवस्थेला पोहोचतात?

Verse 20

विष्णुरुवाच । धारातीर्थमृतानां च सन्मुखानां महाहवे । यथा चोच्छिन्नबीजानां पुनर्जन्म न विद्यते

विष्णू म्हणाले—धारातीर्थी महाहव्यात शत्रूसमोर उभे राहून जे मरण पावतात, त्यांना पुनर्जन्म होत नाही; जसे छिन्न बीजांना पुन्हा अंकुर येत नाही।

Verse 21

ये पुनः पृष्ठदेशे तु हन्यते भयविक्लवाः । भुज्यमानाः परैस्ते च प्रेताः स्युस्त्रिदशाधिप

परंतु जे भयाने व्याकुळ होऊन पाठीमागून मारले जातात, आणि शत्रूंनी दडपलेले असतात—ते प्रेत होतात, हे त्रिदशाधिपा।

Verse 22

इन्द्र उवाच । केचिद्देवा मृता युद्धे युध्यमानाश्च सन्मुखाः । तथैवान्ये मया दृष्टा हन्यमानाः पराङ्मुखाः । प्रेतत्वं दानवानां च सर्वेषां स्यान्न वा प्रभो

इंद्र म्हणाले—काही देव युद्धात समोरासमोर लढताना मरण पावले; तसेच काहींना मी पाठी फिरवून मारले जाताना पाहिले. आणि दानवांबाबत—सर्वांनाच प्रेतत्व येईल काय, की नाही, हे प्रभो?

Verse 23

विष्णुरुवाच । असंशयं सहस्राक्ष हता युद्धे पराङ्मुखाः । प्रेतत्वे यांति ते सर्वे देवा वा मानुषा यदि

विष्णू म्हणाले—हे सहस्राक्ष, यात संशय नाही: युद्धात पाठी फिरवून जे मारले जातात, ते सर्व प्रेतत्वाला जातात—देव असोत वा मनुष्य।

Verse 24

विषादग्नेः कुलघ्नानां तया चैवात्मघातिनाम् । दंष्ट्रिभिर्हतदेहानां शृंगिभिश्च सुरेश्वर । प्रेतत्वं जायते नूनं सत्यमेतदसंशयम्

विषादाच्या अग्निने दग्ध झालेले, कुलघातक व आत्मघातक; तसेच दंष्ट्राधारी व शिंगधारी प्राण्यांनी ज्यांचे देह मारले—हे सुरेश्वर, त्यांना निश्चयाने प्रेतत्व प्राप्त होते. हे सत्य आहे, संशय नाही.

Verse 25

इन्द्र उवाच । कथं तेषां भवेन्मुक्तिः प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येन यत्नं करोम्यहम्

इंद्र म्हणाला—हे विभो! त्या दारुण प्रेतत्वातून त्यांची मुक्ती कशी होईल? हे सर्व मला सांगा, ज्यायोगे मी योग्य प्रयत्न करीन.

Verse 26

श्रीभगवानुवाच । तेषां संयुज्यते श्राद्धं कन्यासंस्थे दिवाकरे । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नभस्यस्य सुरेश्वर

श्रीभगवान म्हणाले—हे सुरेश्वर! सूर्य कन्या राशीत असताना, नभस्य (भाद्रपद) मासाच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस त्यांच्या हेतु विधिपूर्वक श्राद्ध करावे.

Verse 27

गयायां भक्तिपूर्वं तु पितामहवचो यथा । ततः प्रयांति ते मोक्षं सत्यमेतदसंशयम्

परंतु गयेत पितामह (ब्रह्मा) यांच्या विधानाप्रमाणे भक्तिपूर्वक (श्राद्ध) केल्यास, ते मोक्षास प्राप्त होतात—हे सत्य आहे, संशय नाही.

Verse 28

इन्द्र उवाच । कस्मात्तत्र दिने श्राद्धं क्रियते मधुसूदन । शस्त्रैर्विनिहतानां च सर्वं मे विस्तराद्वद

इंद्र म्हणाला—हे मधुसूदन! त्या दिवशीच श्राद्ध का केले जाते? आणि शस्त्रांनी मारलेल्यांच्या बाबतीतही—हे सर्व मला विस्ताराने सांगा.

Verse 29

श्रीभगवानुवाच । भूतप्रेतपिशाचैश्च कूष्मांडै राक्षसैरपि । पुरा संप्रार्थितः शंभुर्दिने तत्र समागते । अद्यैकं दिवसं देव कन्यासंस्थे दिवाकरे

श्रीभगवान म्हणाले—पूर्वी तो दिवस आला असता भूत, प्रेत, पिशाच, कूष्मांड व राक्षस यांनी शंभूस कळकळीने विनविले—“हे देव! आज सूर्य कन्याराशीत असताना आम्हांस एक दिवस द्या।”

Verse 30

अस्माकं देहि येन स्यात्तृप्तिर्वर्षसमुद्भवा । प्रदत्ते वंशजैः श्राद्धे दीनानां त्वं दयां कुरु

“आम्हांस असे द्या की ज्यायोगे वर्षभर तृप्ती होईल. आमच्या वंशजांनी श्राद्ध दिल्यावर आम्ही दीन आहोत, आमच्यावर आपण दया करा।”

Verse 31

श्रीभगवानुवाच । यः करिष्यति वै श्राद्धमस्मिन्नहनि संस्थिते । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नभस्यस्य च वंशजः । भविष्यति परा प्रीतिर्यावत्संवत्सरः स्थितः

श्रीभगवान म्हणाले—जो वंशज याच दिवशी, नभस्य (भाद्रपद) महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस श्राद्ध करील, तोपर्यंत संपूर्ण वर्षभर पितरांना परम तृप्ती होईल।

Verse 32

यः पुनस्तु गयां गत्वा युष्मद्वंशसमुद्भवः । करिष्यति तथा श्राद्धं तेन मुक्तिमवाप्स्यथ

आणि पुन्हा, तुमच्या वंशात जन्मलेला जो कोणी गयेस जाऊन त्याच प्रकारे श्राद्ध करील, त्याच्या योगे तुम्हांस मुक्ती प्राप्त होईल।

Verse 33

शस्त्रेण निहतानां च स्वर्गस्थानामपि ध्रुवम् । न करिष्यति यः श्राद्धं तस्मिन्नहनि संस्थिते

आणि शस्त्राने मारले गेलेले—जे निश्चयाने स्वर्गस्थ असतील—त्यांच्याबाबतही: जो कोणी तो दिवस आला असता श्राद्ध करणार नाही…

Verse 34

क्षुत्पिपासार्तदेहाश्च पितरस्तस्य दुःखिताः । स्थास्यंति वत्सरं यावदेतदाह पितामहः

त्याचे पितर भूक व तहान यांनी देहाने पीडित होऊन दुःखी राहतील आणि एक वर्षभर क्लेश भोगतील—असे पितामह ब्रह्मदेवांनी सांगितले।

Verse 35

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्नहनि कारयेत् । अन्यमुद्दिश्य तत्सर्वं प्रेतानामिह जायते

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी त्या दिवशीच विधी (श्राद्धादि) करून घ्यावा; कारण येथे दुसऱ्याच्या उद्देशाने जे काही केले जाते, ते सर्व प्रत्यक्षात प्रेतांसाठीच होते।

Verse 36

ततो भगवता दत्ता तेषां चैव तु सा तिथिः श्रा । द्धकर्मणि संजाते विना शस्त्रहतं जनम्

मग भगवंतांनी त्यांच्यासाठी तीच तिथी नेमली; श्राद्धकर्म सुरू झाल्यावर शस्त्राने मारलेला मनुष्य वर्ज्य करून (इतरांसाठी) ते करावे।

Verse 37

संमुखस्यापि संग्रामे युध्यमानस्य देहिनः । कदाचिच्चलते चित्तं तीक्ष्णशस्त्रहतस्य च

रणांगणात समोरासमोर लढणाऱ्या योद्ध्याचेही चित्त कधी कधी विचलित होते—विशेषतः तीक्ष्ण शस्त्राने घायाळ होऊन पडलेल्या व्यक्तीचे।

Verse 204

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये शक्रविष्णुसंवादे प्रेतश्राद्धकथनंनाम चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्र माहात्म्यात, शक्र-विष्णु संवादातील ‘प्रेत-श्राद्ध कथन’ नावाचा दोनशे चौथा अध्याय समाप्त झाला।