Adhyaya 41

Verse 1

। सूत उवाच । तस्यैवोत्तरदिग्भागे देवस्य जलशायिनः । स्थानमस्ति सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम्

सूत म्हणाले— त्याच प्रदेशाच्या उत्तर दिशेला जलशायी देवाचे एक अतिशय प्रसिद्ध स्थान आहे, जे सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 2

यस्तत्पूजयते भक्त्या शयने बोधने हरेः । उपवासपरो भूत्वा स गच्छेद्वैष्णवं पदम्

जो हरिच्या शयन व बोधनकाळी त्या प्रभूची भक्तीने पूजा करतो आणि उपवासपर राहतो, तो वैष्णव परम पदास प्राप्त होतो.

Verse 3

अशून्यशयनानाम द्वितीया दयिता तिथिः । सदैव देवदेवस्य कृष्णा सुप्तस्य या भवेत्

‘अशून्यशयना’ नावाची द्वितीया ही प्रिय तिथी आहे; ती सदैव देवदेव श्रीकृष्णांच्या पवित्र शयनभावाशी संबंधित असते.

Verse 4

तस्यां यः पूजयेत्तत्र तं देवं जलशायिनम् । शास्त्रोक्तेन विधानेन स गच्छति हरेः पदम्

त्या तिथीस जो तेथे शास्त्रोक्त विधीने जलशायी देवाची पूजा करतो, तो हरिच्या पदास प्राप्त होतो.

Verse 5

ऋषय ऊचुः । जलशायी कथं तत्र संप्राप्तः सूतनन्दन । पूज्यते विधिना केन तत्सर्वं विस्तराद्वद

ऋषी म्हणाले—हे सूतनंदना! तेथे जलशायी कसा प्रतिष्ठित झाला? कोणत्या विधी-विधानाने त्याची पूजा होते? ते सर्व विस्ताराने सांग।

Verse 6

सूत उवाच । पुरासीद्बाष्कलिर्नाम दानवेन्द्रो महाबलः । अजेयः सर्वदेवानां गन्धर्वोरगरक्षसाम्

सूत म्हणाला—पूर्वी बाष्कली नावाचा एक महाबलवान दानवेन्द्र होता. तो देव, गंधर्व, नाग आणि राक्षस यांनाही अजेय होता।

Verse 7

अथासौ भूतलं सर्वं वशीकृत्वा महाबलः । ततो दैत्यगणैः सार्द्धं जगाम त्रिदशालयम्

मग तो महाबली सर्व पृथ्वी वश करून, दैत्यगणांसह त्रिदशांच्या आलयास (देवलोकास) गेला।

Verse 8

तत्राभवन्महायुद्धं देवासुरविनाशकम् । देवानां दानवानां च क्रुद्धानामितरेतरम्

तेथे देव-आसुरांचा विनाश करणारे महायुद्ध झाले; क्रुद्ध देव आणि दानव परस्परांवर तुटून पडले।

Verse 9

वर्षाणामयुतं तावदहन्यहनि दारुणम् । तत्रासृक्कर्दमो जातः पर्वतश्चास्थि संभवः

दहा हजार वर्षे, दिवसेंदिवस, ते भयंकर युद्ध चालू राहिले. तेथे चिखल रक्तमय झाला आणि अस्थींमधून एक पर्वत उभा राहिला।

Verse 10

ततो वर्षसहस्रांते दशमे समुपस्थिते । जितस्तेन सहस्राक्षः ससैन्यः सपरिग्रहः

मग दहाव्या सहस्रवर्षाचा अंत येताच, त्याने सहस्राक्ष इंद्राला सैन्यासह व सर्व परिग्रहासह पराभूत केले।

Verse 11

ततः स्वर्गं परित्यज्य सर्वदेवगणैः सह । जगाम शरणं विष्णोः श्वेतद्वीपं प्रतिश्रयम्

तेव्हा स्वर्गाचा त्याग करून, सर्व देवगणांसह तो विष्णूच्या शरणी—श्वेतद्वीप या पवित्र आश्रयस्थानी—गेला।

Verse 12

यत्रास्ते भगवान्विष्णुर्योगनिद्रावशंगतः । शयानः शेषपर्यंके लक्ष्म्या संवाहितांघ्रियुक्

तेथे भगवान विष्णु योगनिद्रेच्या अधीन होऊन, शेषनागाच्या शय्येवर शयन करीत आहेत; लक्ष्मीदेवी त्यांच्या चरणांची कोमल सेवा करीत आहे।

Verse 13

ततो वेदोद्भवैः सूक्तैः स्तुतिं चक्रुः समंततः । तस्य देवस्य सद्भक्ताः सर्वे देवाः सवासवाः

मग वेदोत्पन्न सूक्तांनी त्यांनी सर्व बाजूंनी स्तुती केली; वासव (इंद्र) सहित सर्व देव त्या देवाचे खरे भक्त होते।

Verse 14

अथोत्थाय जगन्नाथः प्रोवाच बलसूदनम् । कच्चित्क्षेमं सहस्राक्ष सांप्रतं भुवनत्रये । यत्त्वं देवगणैः सार्द्धं स्वयमेव इहागतः

तेव्हा जगन्नाथ उठून बलसूदन (इंद्र) यास म्हणाले—“हे सहस्राक्ष! आता त्रिभुवनात कुशल आहे ना? म्हणूनच तू देवगणांसह स्वतः येथे आला आहेस?”

Verse 15

शक्र उवाच । बाष्कलिर्नाम देत्येन्द्रो हरलब्धवरो बली । अजेयः संगरे देवैस्तेनाहं विजितो रणे

शक्र (इंद्र) म्हणाला—‘बाष्कली नावाचा एक दैत्येंद्र आहे; हर (शिव) कडून वर मिळवून तो महाबली झाला आहे. देवांनीही संग्रामात ज्याला जिंकता येत नाही, त्या बाष्कलीने मला रणात पराभूत केले.’

Verse 16

संस्थितिश्च कृता स्वर्गे सांप्रतं मधु सूदन । तेनैष शरणं प्राप्तो देवैः सार्द्धं सुरोत्तम

‘हे मधुसूदन! आता त्याने स्वर्गात आपले राज्य स्थापन केले आहे. म्हणून, हे सुरोत्तम, मी देवांसह तुमच्या शरण आलो आहे.’

Verse 19

श्रीभगवानुवाच । अहं तं निग्रहीष्यामि संप्राप्ते समये स्वयम् । तस्मात्त्वं समयंयावत्कुरु शक्र तपो महत्

श्रीभगवान म्हणाले—‘योग्य वेळ आली की मी स्वतः त्याचा निग्रह करीन. म्हणून, हे शक्रा, तोपर्यंत तू महान तप आचर.’

Verse 20

येन ते जायते शक्तिस्तपोवीर्येण वासव । वधाय तस्य दैत्यस्य बलयुक्तस्य बाष्कलेः

‘हे वासवा! तपस्येच्या तेजाने तुझ्यात शक्ति उत्पन्न होईल—त्या बलयुक्त दैत्य बाष्कलीच्या वधासाठी.’

Verse 21

शक्र उवाच । कस्मिन्क्षेत्रे जगन्नाथ करोमि सुमहत्तपः । तस्य दैत्यस्य नाशार्थं तद स्माकं प्रकीर्तय

शक्र म्हणाला—‘हे जगन्नाथ! त्या दैत्याच्या नाशासाठी मी कोणत्या क्षेत्रात अतिमहान तप करावे? कृपा करून ते आम्हाला सांगावे.’

Verse 22

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः प्रोवाचाथ पुरंदरम् । चिरं मनसि निश्चित्य क्षेत्राण्यायतनानि च

सूत म्हणाले—हे ऐकून भगवान विष्णूंनी क्षेत्रे व पवित्र आयतने यांचा मनात दीर्घ विचार करून पुरंदर (इंद्र) यांस सांगितले।

Verse 23

चमत्कारपुरं क्षेत्रं शक्र सिद्धिप्रदायकम् । तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा तद्वधार्थं तपः कुरु

चमत्कारपुर हे क्षेत्र शक्र (इंद्र) यांस सिद्धी देणारे आहे; म्हणून तू त्वरित तेथे जाऊन त्याच्या वधासाठी तप कर.

Verse 24

शक्र उवाच । न वयं भवता हीना यास्यामोऽन्यत्र केशव । बाष्कलेर्दानवेन्द्रस्य भयाद्भीताः कथंचन

शक्र म्हणाले—हे केशवा, तुझ्याविना आम्ही कुठेही जाणार नाही; दानवेंद्र बाष्कलि यांच्या भयाने आम्ही सर्वथा भयभीत आहोत.

Verse 26

तस्मादागच्छ तत्र त्वं स्वयमेव सुरेश्वर । त्वया संरक्षितो येन करोमि सुमहत्तपः

म्हणून, हे सुरेश्वरा, तू स्वतः तेथे ये; तुझ्या संरक्षणाखाली मी अतिमहान तप करीन.

Verse 27

अथ देवगणाः सर्वे तत्र गत्वा तदाऽश्रमान् । चक्रुः पृथक्पृथग्घृष्टास्तपोऽर्थं कृतनिश्चयाः

मग सर्व देवगण तेथे जाऊन तपासाठी दृढ निश्चय करून आनंदित होऊन वेगवेगळे आश्रम उभारू लागले.

Verse 28

वासुदेवोऽपि संस्मृत्य क्षीरोदं तत्र सागरम् । आनिनायाशु विस्तीर्णं ह्रदे तस्मिन्पुरातने

वासुदेवानेही क्षीरसागराचे स्मरण करून त्या प्राचीन ह्रदात तो विस्तीर्ण सागर शीघ्र आणून ठेवला।

Verse 29

चकार शयनं तत्र श्वेतद्वीपे यथा पुरा । स्तूयमानः सुरैः सर्वैः समंताद्विनयान्वितैः

तेथे त्याने पूर्वी श्वेतद्वीपात जसे तसेच शयनस्थान केले; आणि सर्व बाजूंनी विनययुक्त सर्व देव त्याची स्तुती करू लागले।

Verse 30

अथाषाढस्य संप्राप्ते द्वितीयादिवसे शुभे । कृष्णपक्षे सहस्राक्षं स्वयमेव बृहस्पतिः । प्रोवाच वचनं श्लक्ष्णं बाष्पव्याकुल लोचनम्

नंतर आषाढ मासाच्या कृष्णपक्षातील शुभ द्वितीया तिथी येताच, अश्रूंनी व्याकुळ नेत्र असलेल्या बृहस्पतीने स्वतः सहस्राक्ष (इंद्र) यास कोमल वचन सांगितले।

Verse 31

बृहस्पतिरुवाच । अशून्यशयनानाम द्वितीयाद्य पुरंदर । अतीव दयिता विष्णोः प्रसुप्तस्य जलाशये

बृहस्पती म्हणाले—हे पुरंदर! आज ‘अशून्यशयना’ नावाची द्वितीया आहे; जलाशयात शयन करणाऱ्या विष्णूस ती अत्यंत प्रिय आहे।

Verse 32

अस्यां संपूजितो विष्णुर्यावन्मासचतुष्टयम् । ददाति सकलान्कामान्ध्यातश्चेतसि सर्वदा । शास्त्रोक्तविधिना सम्यग्व्रतस्थो जलशायिनम्

या दिवसापासून शास्त्रोक्त विधीने व्रतस्थ राहून जो चार महिने जलशायी विष्णूची यथाविधी पूजा करतो आणि मनात सदैव त्यांचे ध्यान ठेवतो, त्याला सर्व अभिलाषित फल प्राप्त होते।

Verse 33

एवं स चतुरो मासान्द्वितीयादिवसे हरिम् । पूजयित्वा सहस्राक्षस्तेजसा सहितोऽभवत्

अशा रीतीने द्वितीयेतिथीपासून चार महिने हरिची पूजा करून सहस्राक्ष (इंद्र) तेज व श्रीसमृद्धीने युक्त झाला।

Verse 34

तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं परितुष्टो जनार्दनः । प्रोवाच शक्र गच्छाद्य वधार्थं तस्य बाष्कलेः । सर्वैर्देवगणैः सार्धं विजयस्ते भविष्यति

त्याला तेजाने युक्त पाहून जनार्दन प्रसन्न झाले व म्हणाले— “हे शक्रा, आजच जा; त्या बाष्कलीच्या वधासाठी. सर्व देवगणांसह तुझा विजय निश्चित होईल.”

Verse 35

शक्र उवाच । बिभेमि तस्य देवाहं दानवेन्द्रस्य दुर्मतेः । त्वया विना न गच्छामि सार्धं सर्वैः सुरैरपि

शक्र म्हणाला— “हे देवा, त्या दुर्मती दानवेन्द्राची मला भीती वाटते. तुमच्याविना मी जाणार नाही, सर्व सुरांसह जरी असलो तरी.”

Verse 36

श्रीभगवानुवाच । त्वया सह सहस्राक्ष चक्रमेतत्सुदर्शनम् । गमिष्यति वधार्थाय मदीयं सुरविद्विषाम्

श्रीभगवान म्हणाले— “हे सहस्राक्षा, तुझ्यासह माझे हे सुदर्शन चक्र सुरद्वेष्ट्यांच्या वधासाठी जाईल.”

Verse 37

एवमुक्त्वा हरिश्चक्रं प्रमुमोच सुदर्शनम् । वधार्थं दानवेन्द्राणां शक्रेण सहितं तदा

असे बोलून हरिने तेव्हा शक्रासह दानवेन्द्रांच्या वधासाठी सुदर्शन चक्र सोडले।

Verse 38

शक्रोऽपि सहितस्तेन गत्वा चक्रेण कृत्स्नशः । सर्वानुत्सादयामास दानवान्रणमूर्धनि

शक्रही त्या चक्रासह पुढे गेला आणि सुदर्शनचक्राच्या प्रभावाने रणाच्या शिखरावर सर्व दानवांना पूर्णपणे चिरडून टाकले।

Verse 39

स चापि बाष्कलिस्तेन च्छिन्नश्चक्रेण कृत्स्नशः । पपात धरणीपृष्ठे वज्राहत इवाचलः

आणि बाष्कलीही त्या चक्राने पूर्णपणे छिन्नभिन्न होऊन वज्राघात झालेल्या पर्वताप्रमाणे पृथ्वीवर कोसळला।

Verse 40

तथान्ये बहवः शूरा दानवा बलदर्पिताः । हत्वा सुदर्शनं चक्रं भूयः प्राप्तं हरेः करम्

तसेच बळाच्या गर्वाने मत्त झालेले अनेक अन्य शूर दानव मारले गेले; आणि सुदर्शनचक्र पुन्हा हरिच्या करात परत आले।

Verse 41

तेऽपि शक्रादयो देवाः प्रहृष्टा गतसंशयाः । भूयो विष्णुं समेत्याथ प्रोचुर्नत्वा ततः परम्

मग शक्रादि देव हर्षित व संशयरहित होऊन पुन्हा विष्णूकडे आले; नमस्कार करून पुढे ते बोलू लागले।

Verse 42

प्रभावात्तव देवेश हताः सर्वेऽमरारयः । प्राप्तं त्रैलोक्यराज्यं च भूयो निहतकंटकम्

हे देवेश! तुझ्या प्रभावाने अमरांचे सर्व शत्रू नष्ट झाले; आणि त्रैलोक्याचे राज्य पुन्हा प्राप्त झाले, आता ते कण्टकरहित (निर्विघ्न) झाले आहे।

Verse 43

तस्मात्कीर्तय यत्कृत्यं तच्च श्रेयस्करं मम । सदा स्यात्पुंडरीकाक्ष तथा शत्रुभयावहम्

म्हणून हे पुण्डरीकाक्ष! माझ्या श्रेयासाठी जे कर्तव्य आहे ते सांगावे—जे सदैव सिद्ध राहील आणि शत्रूंना भयप्रद ठरेल।

Verse 44

श्रीभगवानुवाच । मयात्रैव सदा स्थेयं रूपेणानेन वासव । सर्वलोकहितार्थाय ह्रदे पुण्य जलाश्रये

श्रीभगवान म्हणाले—हे वासवा! मी याच स्थानी, याच रूपाने, सदैव वास करीन—सर्व लोकांच्या हितासाठी, या पुण्यजलाश्रय सरोवरात।

Verse 45

त्वया तस्मात्समागम्य चातुर्मास्यं शचीपते । प्रयत्नेन प्रकर्तव्यमशून्यशयनं व्रतम्

म्हणून हे शचीपते! येथे येऊन तुला प्रयत्नपूर्वक चातुर्मास्याचे आचरण करावे—‘अशून्य-शयन’ नावाचे व्रत।

Verse 46

न भवंति सहस्राक्ष येन ते परि पंथिनः । तथाभीष्टफलावाप्तिर्मत्प्रसादादसंशयम्

हे सहस्राक्ष! तुझ्या मार्गात अडथळा आणणारे विरोधक राहणार नाहीत; आणि इच्छित फलप्राप्ती माझ्या प्रसादाने निःसंशय होईल।

Verse 47

अन्योऽपि यो नरो भक्त्या पूजयिष्यति मामिह । संप्राप्स्यति स तांल्लोकान्दुर्लभांस्त्रि दशैरपि

आणखी जो कोणी मनुष्य येथे भक्तिभावाने माझी पूजा करील, तो त्रिदशांनाही दुर्लभ असे ते लोक प्राप्त करील।

Verse 48

तस्माद्गच्छ सहस्राक्ष कुरु राज्यं त्रिविष्टपे । भूयोऽप्यत्रैव देवेश द्रष्टव्योऽस्मि न संशयः । कार्यकाले समायाते श्वेतद्वीपे यथा तथा

म्हणून, हे सहस्राक्षा! त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे जाऊन राज्य कर. हे देवेश! कार्यकाळ आला की तू मला इथेच निःसंशय पुन्हा दर्शन करशील—जसे श्वेतद्वीपात करतोस तसेच.

Verse 49

सूत उवाच । ततः प्रणम्य तं दृष्ट्वा प्रजगाम शतक्रतुः । वासुदेवोऽपि तत्रैव स्थितो लोकहिताय च

सूत म्हणाले—त्यानंतर शतक्रतु (इंद्र) त्यांना प्रणाम करून दर्शन घेऊन निघून गेला. आणि वासुदेवही लोकहितासाठी तेथेच स्थित राहिले.

Verse 50

एवं तत्र द्विजश्रेष्ठा जलशायी जनार्दनः । सर्वलोकहितार्थाय संस्थितः परमेश्वरः

हे द्विजश्रेष्ठा! अशा प्रकारे जलशायी जनार्दन—परमेश्वर—सर्व लोकांच्या हितासाठी तेथेच संस्थित आहेत.

Verse 51

यस्तं पूजयते भक्त्या श्रद्धया परया युतः । चातुर्मास्ये विशेषेण स याति परमां गतिम्

जो कोणी पराश्रद्धायुक्त होऊन भक्तिभावाने त्यांची पूजा करतो—विशेषतः चातुर्मास्यात—तो परम गतीला पोहोचतो.

Verse 52

तथा देवगणैः सर्वैर्द्वारका तत्र सा कृता । संपूज्य तु नरा यांति चातुर्मास्ये त्रिविष्टपम्

तसेच सर्व देवगणांनी त्या स्थानी ‘द्वारका’ अशी स्थापना केली. तेथे विधिपूर्वक पूजन करून लोक चातुर्मास्यात त्रिविष्टप (स्वर्ग) प्राप्त करतात.

Verse 53

शेषकालेऽपि चित्तस्थान्कामान्मर्त्यः समाप्नुयात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्या सा द्वारका नरैः । सर्वेष्वपि हि कालेषु चातुमास्ये विशेषतः

इतर काळातही मनात वसलेल्या प्रिय इच्छा मनुष्याला प्राप्त होतात. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी त्या द्वारकेची पूजा करावी—सर्वकाळ, आणि विशेषतः चातुर्मास्यात.

Verse 54

एतद्वः सर्वमाख्यातं सर्वपातकनाशनम् । आख्यानं देवदेवस्य सुपुण्यं जलशायिनः

हे सर्व मी तुम्हांला सांगितले—जे सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे: देवाधिदेव, जलशायी प्रभूची परम पुण्यकथा.