Adhyaya 221

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । एतस्मात्कारणात्कश्चित्तस्मिन्नहनि पार्थिव । ददाति नैव च श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य कर्हिचित् । वंशच्छेदभयाद्राजन्सत्यमेतन्मयोदितम्

भर्तृयज्ञ म्हणाले—या कारणामुळे, हे राजन्, त्या दिवशी कोणीही पितरांना उद्देशून कधीही दान देत नाही, तसेच श्राद्धही करीत नाही; वंशच्छेदाच्या भयामुळे. हे राजन्, मी सांगितलेले सत्य आहे.

Verse 2

श्राद्धं विनापि दातव्यं तद्दिने मधुना सह । पायसं ब्राह्मणाग्र्येभ्यः सघृतं तृप्तिकारणात्

औपचारिक श्राद्ध न केले तरी, त्या दिवशी मधासह दान अवश्य द्यावे. तृप्तीच्या कारणासाठी श्रेष्ठ ब्राह्मणांना तुपासहित पायस (खीर) द्यावा.

Verse 3

खड्गमांसं कालशाकं मांसं वाध्रीणसोद्भवम् । प्रदेयं ब्राह्मणेभ्यश्च तत्समंतादुदाहृतम्

खड्ग (गेंडा) याचे मांस, कालशाक नावाचे शाक, आणि वाध्रीणस नावाच्या प्राण्यापासून मिळणारे मांस—हेही ब्राह्मणांना द्यावे; येथे हे सर्व सर्वतोमुखी सांगितले आहे.

Verse 4

त्रिःपिबश्चेंद्रियक्षीणः सर्वयूथानुगस्तथा । एष वाध्रीणसः प्रोक्तः पितॄणां तृप्तिदः सदा

‘त्रिःपिब’, ‘इंद्रियक्षीण’ आणि ‘सर्व यूथांचा अनुयायी’—असा वाध्रीणस सांगितला आहे; तो सदैव पितरांना तृप्ती देणारा म्हटला आहे.

Verse 5

तस्याभावेऽपि दातव्यं क्षीरौदनमनुत्तमम् । तस्मिन्नहनि विप्रेभ्यः पितॄणां तुष्टये नृप

ते उपलब्ध नसले तरी उत्तम क्षीरौदन (दूध-भात) द्यावा. हे नृप, त्या दिवशी पितरांच्या तुष्टीसाठी ब्राह्मणांना देणे योग्य आहे.

Verse 6

तस्याभावेऽपि दातव्यं जलं तिलविमिश्रितम् । सदर्भं सहिरण्यं च हिरण्यशकलान्वितम्

तेही उपलब्ध नसल्यास तिळमिश्रित जल दान करावे; दर्भकुशासहित व सुवर्णासहित, सुवर्णाच्या लहान तुकड्यांनी युक्त।

Verse 7

यच्छ्रेयो जायते पुंसः पक्षश्राद्धेन पार्थिव । कृतेन तत्फलं कृत्स्नं तस्मिन्नहनि पार्थिव

हे राजन्! पक्षश्राद्धाने पुरुषास जे कल्याण होते, त्या दिवशी हा विधी केल्यास त्याचे संपूर्ण फळ प्राप्त होते, हे राजन्।

Verse 8

पितॄनुद्दिश्य चाऽज्येन मधुना पायसेन च । कालशाकेन मधुना खड्गमांसेन वा नृप

हे नृप! पितरांना उद्देशून तूप, मधु व पायसाने अर्पण करता येते; किंवा काळशाक व मधुने, अथवा गेंड्याच्या मांसानेही।

Verse 9

श्राद्धं विनापि दत्तेन श्रुतिरेषा पुरातनी । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पित्र्यर्क्ष्ये समुपस्थिते । त्रयोदश्यां नभस्यस्य हस्तगे दिननायके

ही प्राचीन श्रुती आहे की विधिवत् श्राद्ध नसले तरी दिलेले दान धर्मबलयुक्त ठरते. म्हणून पितृ-नक्षत्र उपस्थित झाल्यावर—नभस्य मासातील त्रयोदशीस, सूर्य हस्त नक्षत्रात असताना—सर्व प्रयत्नाने दान करावे।

Verse 10

दरिद्रेणापि दातव्यं हिरण्यशकलान्वितम् । तोयं तिलैर्युतं राजन्पितॄणां तुष्टिमिच्छता

हे राजन्! पितरांची तृप्ती इच्छिणारा दरिद्रीही तिळयुक्त जल दान करावा, सुवर्णाच्या लहान तुकड्यांसह।

Verse 11

आनर्त उवाच । मांसं विगर्हितं विप्र यतः शास्त्रे निगद्यते । तस्मात्तत्क्रियते केन श्राद्धं कीर्तय मेऽखिलम्

आनर्त म्हणाला—हे विप्र! शास्त्रांत मांस निंद्य सांगितले आहे; मग श्राद्धात ते कोणाकडून व कशा रीतीने केले जाते? मला संपूर्ण श्राद्धविधी सांगावा।

Verse 12

स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयति निर्दयः । स नूनं नरकं याति प्रोक्तमेतन्महर्षिभिः

जो निर्दयी होऊन दुसऱ्याच्या मांसाने स्वतःचे मांस वाढवितो, तो निश्चयच नरकास जातो—असे महर्षींनी सांगितले आहे।

Verse 13

त्वं च तस्य प्रभावं मे प्रजल्पसि द्विजो त्तम । विशेषाच्छ्राद्धकृत्ये च तदेवं मम संशयः

हे द्विजोत्तम! तू त्याचा प्रभाव मला सांगतोस, विशेषतः श्राद्धकर्मात; म्हणूनच याविषयी माझा संशय आहे।

Verse 14

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाभाग मांसं सद्भिर्विगर्हितम् । श्राद्धे प्रयुज्यते यस्मात्तत्तेऽहं वच्मि कारणम्

भर्तृयज्ञ म्हणाला—हे महाभाग! हे खरे आहे की सज्जनांनी मांसाची निंदा केली आहे. तरीही श्राद्धात त्याचा उपयोग होतो; त्याचे कारण मी तुला सांगतो।

Verse 15

यदा चारंभिता सृष्टिर्ब्रह्मणा लोककारिणा । संपूज्य च पितॄन्देवान्नांदीमुखपुरःसरान् । तदा खड्गः समुत्पन्नः पूर्वं वाध्रीणसश्च यः

जेव्हा लोकनिर्माता ब्रह्म्याने सृष्टीचा आरंभ केला, तेव्हा नांदीमुखांच्या अग्रस्थानी देव व पितरांची विधिपूर्वक पूजा करून—तेव्हा प्रथम खड्ग (गेंडा) आणि वाध्रीणसही उत्पन्न झाले।

Verse 16

ततो ये पितरो दिव्या ये च मानुषसम्भवाः । जगृहुस्ते ततः सर्वे बलिभूतमिवात्मनः

तेव्हा दिव्य पितर आणि मानुषजन्मी पितर—ते सर्वजण त्यांना जणू आपल्या हेतुचे बलिदानच आहे असे मानून स्वीकारू लागले।

Verse 17

तानुवाच ततो ब्रह्मा एतौ तु पितरो मया । युष्मभ्यं कल्पितौ सम्यग्बलिभूतौ प्रगृह्यताम्

मग ब्रह्मा त्यांना म्हणाले—“हे पितरहो! हे दोघे मी तुमच्यासाठी विधिपूर्वक नेमले आहेत; बलिरूप झालेले यांना स्वीकारा।”

Verse 18

एताभ्यां परमा प्रीतिर्युष्मभ्यं संभविष्यति । मम वाक्यादसंदिग्धं परमेतौ नरो भुवि

“या दोघांमुळे तुम्हाला परम प्रीती लाभेल. माझ्या वचनाने—निःसंशय—हे दोघे पृथ्वीवर प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ ठरतील.”

Verse 19

नैव संप्राप्स्यते पापं युष्मदर्थंहनन्नपि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्यं भूतिमिच्छता

“तुमच्यासाठी मारले तरी पाप लागणार नाही. म्हणून जो ऐश्वर्य इच्छितो त्याने सर्व प्रयत्नांनी हे दान द्यावे.”

Verse 20

खड्गवाध्रीणसोद्भूतं मांसं श्राद्धे सुतृप्तिदम् । तौ चापि परमौ दिव्यौ स्वर्गं लोकं गमिष्यतः

खड्ग व वाध्रीणस यांपासून उत्पन्न झालेले मांस श्राद्धात अर्पिल्यास उत्तम तृप्ति देते; आणि ते दोघे परम दिव्य होऊन स्वर्गलोकास जातील।

Verse 21

श्राद्धदस्य परं श्रेयो भविष्यति सुदुर्लभम् । पितॄणां चाक्षया तृप्तिर्भवेद्द्वादशवार्षिकी

श्राद्धात दान करणाऱ्यास परम, सुदुर्लभ श्रेय प्राप्त होते; आणि पितरांना बारा वर्षे टिकणारी अक्षय तृप्ती होते.

Verse 22

एतस्मात्कारणाच्छस्तं मांसमाभ्यां नराधिप । तस्मिन्नहनि नान्यत्र विनियोगोऽस्य कीर्तितः

याच कारणामुळे, हे नराधिप, या दोघांचे मांस (श्राद्धात) वापरणे प्रशस्त सांगितले आहे; आणि त्या दिवशी याव्यतिरिक्त अन्यत्र त्याचा उपयोग नाही—त्याचा विनियोग फक्त त्या विधीतच आहे.

Verse 23

रोहिताश्व उवाच । अप्राप्तखड्गमांसस्य तथा वाध्रीणसस्य च । कथं श्राद्धं भवेद्विप्र पितॄणां तृप्तिका रकम्

रोहिताश्व म्हणाला—हे विप्र! खड्गाचे (गेंड्याचे) मांस तसेच वाध्रीणसाचे मांस मिळाले नाही, तर पितरांना तृप्त करणारे श्राद्ध कसे होईल?

Verse 24

मार्कण्डेय उवाच । मधुना सह दातव्यं पायसं पितृतुष्टये । तेन वै वार्षिकी तृप्तिः पितॄणां चोपजायते

मार्कण्डेय म्हणाला—पितरांच्या तुष्टीसाठी मधासह पायस अर्पण करावा; त्या अर्पणाने पितरांना एक वर्षभर तृप्ती प्राप्त होते.

Verse 25

आजं च पिशितं राजञ्छिशुमारसमुद्भवम् । मांसं प्रतुष्टये प्रोक्तं वत्सरं मासवर्जितम्

आणि हे राजन्! बकऱ्याचे मांस तसेच शिशुमारापासून उत्पन्न मांसही विशेष तुष्टीसाठी सांगितले आहे—एक वर्षभर (एक महिना वगळून).

Verse 26

तदभावे वराहस्य दशमासप्रतुष्टिदम् । मांसं प्रोक्तं महाराज पितॄणां नात्र संशयः

ते उपलब्ध नसल्यास वराहाचे मांस दहा महिने पितरांना तृप्ति देणारे सांगितले आहे, हे महाराज—यात संशय नाही।

Verse 27

आरण्यमहिषोत्थेन तृप्तिः स्यान्नवमासिकी । रुरोश्चैवाष्टमासोत्था एणस्य सप्तमासिका

आरण्य महिषाच्या मांसाने नऊ महिने तृप्ति होते; रुरु-मृगाच्या मांसाने आठ महिने; आणि एण-मृगाच्या मांसाने सात महिने।

Verse 28

शम्बरोर्मासषट्कं च शशकस्य तु पञ्चकम् । चत्वारः शल्लकस्योक्तास्त्रयो वा तैत्तिरस्य च

शम्बराच्या मांसाने सहा महिने तृप्ति; शशक (ससा) मांसाने पाच महिने; शल्लक मांसाने चार महिने; आणि तैत्तिर मांसानेही तीन महिने सांगितले आहेत।

Verse 29

मासद्वयं च मत्स्यस्य मासमेकं कपिञ्जले । नान्येषां योजयेन्मांसं पितृकार्ये कथंचन

मत्स्य (मासा) मांसाने दोन महिने तृप्ति होते आणि कपिञ्जल मांसाने एक महिना. इतर प्राण्यांचे मांस पितृकार्यांत कधीही लावू नये।

Verse 30

एतेषामेव मांसानि पावनानि नृपोत्तम

हे नृपोत्तम, केवळ यांच्याच मांसांना पावन (शुद्धिकारक) म्हटले आहे।

Verse 31

आनर्त उवाच । कस्मादेते पवित्राः स्युर्येषां मांसं प्रचोदितम् । श्राद्धे च तन्ममाचक्ष्व यथावद्द्विजसत्तम

आनर्त म्हणाला—ज्यांचे मांस श्राद्धकर्मात विधेय सांगितले आहे, ते प्राणी पवित्र कसे मानले जातात? हे द्विजश्रेष्ठ, श्राद्धाच्या प्रसंगी हे मला यथाविधी सांगावे।

Verse 32

भर्तृयज्ञ उवाच । सृष्टिं प्रकुर्वता तेन पशवो लोककारिणा । खड्गवाध्रीणसादीनां पश्चात्सृष्टाः स्वयंभुवा

भर्तृयज्ञ म्हणाला—लोककल्याणकारी स्वयंभू प्रभू सृष्टी रचत असता, गेंडा, वाघ इत्यादींची निर्मिती झाल्यानंतर यज्ञोपयोगी (मेध्य) पशू निर्माण झाले।

Verse 33

एकादशप्रमाणेन ततश्चान्ये नृपोत्तम । अजश्च प्रथमं सृष्टः स तथा मेध्यतां गतः

त्यानंतर, हे नृपश्रेष्ठ, अकरा प्रमाणानुसार इतरही निर्माण झाले; आणि बकरा प्रथम सृष्टीस आला व तो मेध्य—यज्ञशुद्धीस योग्य—मानला गेला।

Verse 34

तथैते प्रथमं सृष्टाः पशवोऽत्र नराधिप । सस्यानि सृजता तेन तिलाः पूर्वं च निर्मिताः

तसेच, हे नराधिप, हे पशू येथे प्रारंभीच निर्माण झाले. आणि त्याने धान्यसृष्टी केली तेव्हा सर्वप्रथम तीळ निर्माण झाले।

Verse 35

श्राद्धार्थं व्रीहयः सृष्टा वन्येषु च प्रियंगवः । गोधूमाश्च यवाश्चैव माषा मुद्राश्च वै नृप

श्राद्धासाठी तांदूळ (व्रीही) निर्माण झाले; आणि वन्य धान्यांत प्रियंगुही. तसेच गहू, जव, उडीद (माष) आणि मूग (मुद्ग)ही, हे नृपा।

Verse 36

नीवाराश्चापि श्यामाकाः प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् । तृप्तिं मांसेन वाञ्छंति मांसं मांसेन वर्जितम्

नीवार व श्यामाक धान्यांचेही मी यथाक्रम वर्णन करतो. ते ‘मांस’ाने तृप्ती इच्छितात; परंतु येथे ‘मांस’ म्हणजे हिंसाजन्य मांसवर्जित शुद्ध अन्न होय.

Verse 37

पुष्पजात्यो यदा सृष्टास्तदा प्राक्छतपत्रिका । सृष्टा तेन च मुख्या सा श्राद्धकर्मणि सर्वदा

फुलांच्या जाती निर्माण झाल्या तेव्हा प्रथम शतपत्रिका उत्पन्न झाली. त्यानेच तिला सदैव श्राद्धकर्मात मुख्य ठरविले.

Verse 38

धातूनि सृजता तेन रूप्यं सृष्टं स्वयंभुवा । तेन तद्विहितं श्राद्धे दक्षिणायां प्रतृप्तये

धातू निर्माण करताना स्वयंभूने रूप्य (चांदी) निर्माण केली. म्हणून श्राद्धात पूर्ण तृप्तीसाठी ती दक्षिणा म्हणून विहित आहे.

Verse 39

राजतेषु च पात्रेषु यद्द्विजेभ्यः प्रदीयते । पितृभ्यस्तस्य नैवाऽन्तो युगान्तेऽपि प्रजायते

रौप्य पात्रांतून द्विजांना जे काही दिले जाते, ते पितरांसाठी अर्पण झालेले दान युगांतीही संपत नाही.

Verse 40

अभावे रूप्यपात्राणां नामापि परिकीर्तयेत् । तुष्यंति पितरो राजन्कीर्तनादपि वै यतः

रौप्यपात्रांचा अभाव असल्यास किमान त्यांचे नाव तरी उच्चारावे. कारण, हे राजन्, पितर कीर्तन-स्मरणानेही प्रसन्न होतात.

Verse 41

रसांश्च सृजता तेन मधु सृष्टं स्वयंभुवा । तेन तच्छस्यते श्राद्धे पितॄणां तुष्टिदायकम्

रसांची निर्मिती करताना स्वयंभूने मधु स्वतः निर्माण केले. म्हणून श्राद्धात मधु प्रशंसनीय आहे, कारण ते पितरांना तृप्ती देणारे आहे.

Verse 42

यच्छ्राद्धं मधुना हीनं तद्रसैः सकलैरपि । मिष्टान्नैरपि संयुक्तं तत्पितॄणां न तृप्तये

जे श्राद्ध मधुविना केले जाते, ते सर्व रसांनी व मिष्टान्नांनी युक्त असले तरी पितरांच्या तृप्तीस कारण होत नाही.

Verse 43

अणुमात्रमपि श्राद्धे यदि न स्याद्धि माक्षिकम् । नामापि कीर्तयेत्तस्य पितॄणां तुष्टये यतः

श्राद्धात जर अणुमात्रही माक्षिक मधु नसेल, तरी त्याचे नाव तरी उच्चारावे; कारण ते पितरांच्या तुष्टीचे कारण मानले जाते.

Verse 44

शाकानि सृजता तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिनौ । कालशाकं पुरः सृष्टं तेन तत्तृप्तिदायकम्

परमेष्ठी ब्रह्माने शाकांची सृष्टी करताना प्रथम कालशाक निर्माण केले; म्हणून ते (श्राद्धात) तृप्तिदायक मानले जाते.

Verse 45

कालं हि सृजता तेन कुतपः प्राग्विनिर्मितः । तस्मात्कुतप काले च श्राद्धं कार्यं विजानता । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनः सुखम्

काळाची सृष्टी करताना त्याने आधी कुतप (शुभ काळ) निर्माण केला. म्हणून जाणकाराने कुतपकाळीच श्राद्ध करावे—पितरांची शाश्वत तृप्ती व स्वतःचे सुख इच्छित असल्यास.

Verse 46

वीरुधः सृजता तेन विधिना नृपसत्तम । दर्भास्तु प्रथमं सृष्टाः श्राद्धार्हास्तेन ते स्मृताः

हे नृपश्रेष्ठ! त्या विधात्याने जेव्हा वनस्पती निर्माण केल्या, तेव्हा प्रथम दर्भा उत्पन्न झाली; म्हणून ती श्राद्धास विशेष योग्य मानली जाते.

Verse 47

श्राद्धार्हान्ब्राह्मणांस्तेन सृजता पद्मयोनिना । दौहित्राः प्रथमं सृष्टाः श्राद्धार्हास्तेन ते स्मृताः

पद्मयोनि ब्रह्म्याने जेव्हा श्राद्धयोग्य ब्राह्मणांची सृष्टी केली, तेव्हा प्रथम दौहित्र (कन्येचा पुत्र) निर्माण झाले; म्हणून ते श्राद्धास विशेष पात्र मानले जातात.

Verse 48

अपि शौचपरित्यक्तं हीनांगाधिकमेव वा । दौहित्रं योजयेच्छ्राद्धे पितॄणां परितुष्टये

दौहित्र शौचहीन असला, किंवा अंगांनी न्यून-अधिक असला तरी, पितरांच्या परितोषासाठी श्राद्धात कन्यापुत्रास अवश्य योजावे.

Verse 49

पशून्विसृजता तेन पूर्वं गावो विनिर्मिताः । तेन तासां पयः शस्तं श्राद्धे सर्पिर्विशेषतः

त्याने पशू निर्माण केले तेव्हा प्रथम गायी निर्माण झाल्या; म्हणून श्राद्धात त्यांचे दूध प्रशस्त आहे—विशेषतः तूप.

Verse 50

तस्माच्छ्राद्धे घृतं शस्तं प्रदत्तं पितृतुष्टये

म्हणून श्राद्धात तूप अर्पण करणे अत्यंत प्रशस्त आहे; ते पितरांच्या तृप्तीस कारणीभूत ठरते.

Verse 51

प्रजाश्च सृजता तेन पूर्वं दृष्टा द्विजोत्तमाः । तस्मात्प्रशस्तास्ते श्राद्धे पितृतृप्तिकराः सदा

त्याने प्रजांची सृष्टी केली तेव्हा प्रथम श्रेष्ठ द्विज दिसले. म्हणून श्राद्धकर्मात त्यांची स्तुती होते; कारण ते सदैव पितरांना तृप्त करतात.

Verse 52

देवांश्च सृजता तेन विश्वेदेवाः कृताः पुरः । तेन ते प्रथमं पूज्याः प्रवृत्ते श्राद्धकर्मणि

त्याने देवांची सृष्टी करीत असता विश्वेदेव प्रथम निर्माण झाले. म्हणून श्राद्धकर्म सुरू झाल्यावर सर्वप्रथम त्यांचीच पूजा करावी.

Verse 53

ते रक्षंति ततः श्राद्धं यथावत्परितर्पिताः । छिद्राणि नाशयंति स्म श्राद्धे पूर्वं प्रपूजिताः

यथाविधि अर्पणांनी तृप्त झाल्यावर ते श्राद्धाचे रक्षण करतात. श्राद्धात प्रथम पूजिले गेले असता ते त्यातील छिद्रे व त्रुटी नष्ट करतात.

Verse 54

एतैर्मुख्यतमैः सृप्तैः फूरा श्राद्धं विनिर्मितम् । स्वयं पितामहेनैव ततो देवा विनिर्मिताः

या परम मुख्यांना तृप्त केल्यावर श्राद्धाचे पूर्ण स्वरूप स्थापन झाले. त्यानंतर स्वयं पितामह ब्रह्म्याने इतर देवांची निर्मिती केली.

Verse 55

तेन ते सर्वलोकेषु गताः ख्यातिं पुरा नृप

म्हणूनच, हे नृपा, ते प्राचीन काळी सर्व लोकांत ख्याति पावले.

Verse 56

एतच्छ्राद्स्य सत्रत्वं मया ते परिकीर्तितम् । पितॄणां परमं गुह्यं दत्तस्याक्षयकारकम्

या श्राद्धाचे सत्रासारखे स्वरूप मी तुला सांगितले आहे। हे पितरांचे परम गूढ रहस्य असून, यात दिलेले दान अक्षय पुण्य देणारे ठरते।

Verse 57

यश्चैतत्कीर्तयेच्छ्राद्धे क्रियमाणे नृपोत्तम । विप्राणां भोक्त्तुकामानां तच्छ्राद्धं त्वक्षयं भवेत्

हे नृपश्रेष्ठा! श्राद्ध होत असताना, ब्राह्मण भोजनास उद्यत असतील त्या वेळी जो याचे कीर्तन करतो, त्याचे ते श्राद्ध फलाने अक्षय होते.

Verse 58

यश्चैतच्कृणुयाद्राजन्सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । विहितस्य भवेत्पुण्यं यच्छ्राद्धस्य तदाप्नुयात्

हे राजन्! जो हे कर्म योग्य श्रद्धेसह करतो, त्याला विधिपूर्वक विहित श्राद्धाचे पुण्य मिळते आणि त्या श्राद्धाचे पूर्ण फल प्राप्त होते.

Verse 221

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे सृष्ट्युत्पत्तिकालिकब्रह्मोत्सृष्टश्राद्धार्हवस्तुपरिगणनवर्णनं नामैकविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्याच्या श्राद्धकल्पात ‘सृष्ट्युत्पत्तिकाळी ब्रह्माने सांगितलेल्या श्राद्धार्ह वस्तूंच्या गणनेचे वर्णन’ नावाचा २२१वा अध्याय समाप्त झाला.