Adhyaya 249

Verse 1

वाण्युवाच । तुलसी रोपिता येन गृहस्थेन महाफला । गृहे तस्य न दारिद्र्यं जायते नात्र संशयः

वाणी म्हणाली—ज्या गृहस्थाने महाफलदायिनी तुळशी लावली आहे, त्याच्या घरी दारिद्र्य उत्पन्न होत नाही; यात संशय नाही.

Verse 2

तुलस्या दर्शनादेव पापराशिर्निवर्तते । श्रियेऽमृतकणोत्पन्ना तुलसी हरिवल्लभा

तुळशीचे केवळ दर्शन झाले तरी पापराशी परत फिरून दूर जाते. श्री (लक्ष्मी)साठी अमृतकणापासून उत्पन्न झालेली तुळशी हरिप्रिया आहे.

Verse 3

पिबन्त्या रुचिरं पानं प्राणिनां पापहारिणी । यस्या रूपे वसेल्लक्ष्मीः स्कन्धे सागरसंभवा

तिचे रुचिर पान केले असता ती प्राण्यांचे पाप हरते. जिच्या स्वरूपात लक्ष्मी वास करते आणि जिच्या स्कंधावर सागरसम्भवा देवी विराजते.

Verse 4

पत्रेषु सततं श्रीश्च शाखासु कमला स्वयम् । इन्दिरा पुष्पगा नित्यं फले क्षीराब्धिसंभवा

हिच्या पानांत सदैव श्रीचे वास आहे, फांद्यांत स्वयं कमला विराजते। फुलांत नित्य इंदिरा नांदते आणि फळांत क्षीरसागरातून उत्पन्न झालेली देवी वास करते।

Verse 5

तुलसी शुष्ककाष्ठेषु या रूपा विश्वव्यापिनी । मज्जायां पद्मवासा च त्वचासु च हरिप्रिया

जी तुलसी विश्वव्यापी रूपाची आहे, ती आपल्या शुष्क काष्ठातही वास करते। तिच्या मज्जेत पद्मवासा (लक्ष्मी) आणि सालीत/त्वचेत हरिप्रिया—हरिची प्रिया—विराजते।

Verse 6

सर्वरूपा च सर्वेशा परमानन्ददायिनी । तुलसी प्राशको मर्त्यो यमलोकं न गच्छति

ती सर्वरूपा, सर्वेश्वरी आणि परमानंद देणारी आहे। जो मर्त्य तुलसीचे प्राशन करतो, तो यमलोकास जात नाही।

Verse 7

शिरस्था तुलसी यस्य न याम्यैरनुभूयते । मुखस्था तुलसी यस्य निर्वाणपददायिनी

ज्याच्या शिरावर तुलसी असते, त्याला यमदूत पकडत नाहीत। ज्याच्या मुखात तुलसी असते, ती निर्वाणपद देणारी ठरते।

Verse 8

हस्तस्थातुलसीयस्य स तापत्रयवर्जितः । तुलसी हृदयस्था च प्राणिनां सर्वकामदा

ज्याच्या हातात तुलसी असते, तो त्रितापांपासून मुक्त होतो। आणि तुलसी हृदयात वास करून प्राण्यांच्या सर्व धर्म्य कामना पूर्ण करते।

Verse 9

स्कन्धस्था तुलसी यस्य स पापैर्न च लिप्यते । कण्ठगा तुलसी यस्य जीवन्मुक्तः सदा हि सः

ज्याच्या खांद्यावर तुलसी असते तो पापांनी लिप्त होत नाही। ज्याच्या कंठी तुलसी असते तो जीवंतपणीही सदैव मुक्त असतो।

Verse 10

तुलसीसंभवं पत्रं सदा वहति यो नरः । मनसा चिन्तितां सिद्धिं संप्राप्नोति न संशयः

जो मनुष्य नेहमी तुलसीपासून उत्पन्न झालेले पान बरोबर ठेवतो, तो मनाने चिंतिलेली सिद्धी निःसंशय प्राप्त करतो.

Verse 11

तुलसींसर्वकायार्थसाधिनीं दुष्टवारिणीम् । यो नरः प्रत्यहं सिञ्चेन्न स याति यमालयम्

जो मनुष्य दररोज तुलसीला पाणी घालतो—जी सर्व कल्याणकारी उद्दिष्टे साधते व दुष्टता दूर करते—तो यमालयास जात नाही.

Verse 12

चातुर्मास्ये विशेषेण वन्दितापि विमुक्तिदा । नारायणं जलगतं ज्ञात्वा वृक्षगतं तथा

चातुर्मास्यात विशेषतः तिचे वंदनही मुक्तिदायक ठरते—नारायण जलात स्थित आहे आणि तसेच वृक्षात (तुलसीत)ही आहे असे जाणून.

Verse 13

प्राणिनां कृपया लक्ष्मीस्तुलसीवृक्षमाश्रिता । चातुर्मास्ये समायाते तुलसी सेविता यदि

प्राण्यांवर कृपा करून लक्ष्मीने तुलसीवृक्षाचा आश्रय घेतला आहे. चातुर्मास्य येताच जर तुलसीची सेवा केली तर—

Verse 14

तेषां पापसहस्राणि यांति नित्यं सहस्रधा । गोविन्दस्मरणं नित्यं तुलसीवनसेवनम्

त्यांचे हजारो पाप दररोज सहस्रगुणे नष्ट होतात; गोविंदाचे नित्य स्मरण आणि तुळशीवनाची अखंड सेवा (त्यांना पुण्यदायी ठरते)।

Verse 15

तुलसीसेचनं दुग्धै श्चातुर्मास्येऽतिदुर्लभम् । तुलसीं वर्द्धयेद्यस्तु मानवो यदि श्रद्धया

पवित्र चातुर्मास्यात दुधाने तुळशीचे सिंचन अत्यंत दुर्मिळ व महापुण्यकारक आहे; जो मनुष्य श्रद्धेने तुळशी वाढवतो व पोसतो, तो विशेष आध्यात्मिक फल प्राप्त करतो।

Verse 16

आलवालांबुदानैश्च पावितं सकलं कुलम् । यथा श्रीस्तुलसीसंस्था नित्यमेव हि वर्द्धते

तुळशीच्या मुळाशी असलेल्या आलवाळ्यात जल अर्पण केल्याने संपूर्ण कुल पावन होते; आणि जशी तुळशी-स्थापना नित्य पोसली जाते, तशीच श्री-समृद्धीही स्थिरपणे वाढते।

Verse 17

तथातथा गृहस्थस्य कामवृद्धिः प्रजायते । ब्रह्मचारीगृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा

याप्रमाणे गृहस्थाच्या धर्म्य कामना व उद्दिष्टेही वाढीस लागतात; ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ किंवा यती—जीवनाच्या सर्व आश्रमांसाठी ही सेवा फलदायी आहे।

Verse 18

तथा प्रकृतयः सर्वास्तुलसीसेवने रताः । श्रद्धया यदि जायन्ते न तासां दुःखदो हरिः

तसेच सर्व प्रकृती व स्वभाव जर श्रद्धेने तुळशीसेवेत रत झाले, तर त्यांच्यासाठी हरि दुःखदाता ठरत नाहीत; ते भक्तांचे शोक नाश करणारे आहेत।

Verse 19

एको हरिः सकलवृक्षगतो विभाति नानारसैस्तु परिभावितमूर्तिरेव । वृक्षाधिवासमगमत्कमला च देवी दुःखादिनाशनकरी सततं स्मृताऽपि

हरि एकच आहे; तरी तो सर्व वृक्षांत अंतर्निहित होऊन प्रकाशतो आणि विविध रसांनी जणू रूप धारण केल्याप्रमाणे भासतो. कमला देवी (लक्ष्मी)ही वृक्षांत वास करते; तिचे केवळ स्मरणही सतत दुःखादि नाश करणारे ठरते.

Verse 249

इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठ नाग रखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने तुलसीमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनपञ्चाशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील षष्ठ (नागर) खंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्राच्या तीर्थमाहात्म्यात, शेषशाय्य-उपाख्यानात, ब्रह्मा-नारद संवादातील चातुर्मास्य-माहात्म्य व पैजवन-उपाख्यानांतर्गत ‘तुलसी-माहात्म्य-वर्णन’ नावाचा दोनशे एकोणपन्नासावा अध्याय समाप्त झाला.