Adhyaya 17
या अध्यायात ऋषी सूतांना चमत्कारपुर-क्षेत्राचे नेमके प्रमाण आणि तेथील पुण्यतीर्थे व देवालयांची यादी सांगण्याची विनंती करतात. सूत सांगतात की हे क्षेत्र पाच क्रोशपर्यंत विस्तारलेले आहे—पूर्वेस गयाशिर, पश्चिमेस हरिचे पादचिन्ह, आणि दक्षिण व उत्तरेस गोकर्णेश्वराची पवित्र स्थाने ही त्याची दिशानिर्देशक सीमा मानली जाते. पूर्वी या स्थळाचे नाव हाटकेश्वर होते आणि हे पापनाशक म्हणून प्रसिद्ध आहे, असेही ते नमूद करतात. यानंतर ब्राह्मणांच्या आग्रहाने सूत राजा विदूरथाची कथा आरंभतात. शिकारीच्या नादात राजा भयंकर पाठलागात अडकतो; काटेरी, निर्जल, निःछाया वन, तीव्र उष्णता आणि हिंस्त्र पशूंचा धोका यांमुळे तो त्रस्त होतो. सैन्यापासून दूर पडून तो अधिकाधिक थकतो व संकट वाढते; अखेरीस त्याचा घोडा कोसळतो—आणि पुढील प्रसंगांत क्षेत्राच्या पावित्र्याचा व धर्मार्थाचा उलगडा होण्यासाठी ही भूमिका ठरते.
Shlokas
Verse 2
। ऋषय ऊचुः । चमत्कारपुरोत्पत्तिः श्रुता त्वत्तो महामते । तत्क्षेत्रस्य प्रमाणं यत्तदस्माकं प्रकीर्तय । यानि तत्र च पुण्यानि तीर्थान्यायतनानि च । सहितानि प्रभावेण तानि सर्वाणि कीर्तय
ऋषी म्हणाले— हे महामते, चमत्कारपुराची उत्पत्ती आम्ही आपल्याकडून ऐकली. आता त्या क्षेत्राचे प्रमाण (विस्तार) आम्हांस सांगा; आणि तेथील सर्व पुण्य तीर्थे व आयतने, त्यांच्या प्रभावासहित, वर्णन करा।
Verse 3
सूत उवाच । पञ्चक्रोशप्रमाणेन क्षेत्रं ब्राह्मणसत्तमाः । आयामव्यासतश्चैव चमत्कारपुरोत्तमम्
सूत म्हणाला— हे ब्राह्मणसत्तमहो, उत्तम चमत्कारपुराचे क्षेत्र पाच क्रोश प्रमाणाचे आहे; आणि लांबी-रुंदी दोन्हीही तितकीच आहे।
Verse 4
प्राच्यां तस्य गयाशीर्षं पश्चिमेन हरेः पदम् । दक्षिणोत्तरयोश्चैव गोकर्णेश्वरसंज्ञितौ
त्याच्या पूर्वेस गयाशीर्ष, पश्चिमेस हरिचे पदचिन्ह आहे। तसेच दक्षिण व उत्तर दिशेस ‘गोकर्णेश्वर’ नावाची तीर्थस्थाने आहेत।
Verse 5
हाटकेश्वर संज्ञं तु पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः । तत्क्षेत्रं प्रथितं लोके सर्वपातकनाशनम्
हे द्विजोत्तमांनो, पूर्वी त्याचे नाव ‘हाटकेश्वर’ असे होते. ते क्षेत्र जगात सर्व पातकांचा नाश करणारे म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Verse 6
यतः प्रभृति विप्रेभ्यो दत्तं तेन महात्मना । चमत्कारेण तत्स्थानं नाम्ना ख्यातिं ततो गतम्
त्या महात्म्याने जेव्हापासून ते स्थान विप्रांना दान दिले, तेव्हापासून एका अद्भुत चमत्काराने ते स्थान त्याच नावाने प्रसिद्ध झाले.
Verse 7
ब्राह्मणा ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तस्य पूर्वे गयाशिरः । माहात्म्यं तस्य नो ब्रूहि सूतपुत्र सविस्तरम्
ब्राह्मण म्हणाले—आपण सांगितले की त्याच्या पूर्वेस गयाशीर्ष आहे. हे सूतपुत्रा, त्या पवित्र स्थानाचे माहात्म्य आम्हाला सविस्तर सांगा.
Verse 8
सूत उवाच । आसीद्विदूरथोनाम हैहयाधिपतिः पुरा । यो वै दानपतिर्दक्षः शत्रुपक्षक्षयावहः
सूत म्हणाले—पूर्वी हैहयांचा अधिपती विदूरथ नावाचा राजा होता. तो दानाचा स्वामी, कुशल, आणि शत्रुपक्षाचा क्षय करणारा होता.
Verse 9
स कदाचिन्मृगान्हंतुं नृपः सेनावृतो ययौ । नानावृक्षलताकीर्णं वनं श्वापदसंकुलम्
एकदा तो राजा सैन्याने वेढलेला मृगशिकारास निघाला आणि नानावृक्ष-लतांनी व्यापलेले, वन्य पशूंनी संकुल असे वनात प्रवेशला।
Verse 10
स जघान मृगांस्तत्र शरैराशीविषोपमैः । महिषांश्चवराहांश्च तरक्षूञ्च्छम्बरान्रुरून्
तेथे त्याने आशीविषासारख्या तीक्ष्ण बाणांनी मृगांचा संहार केला—महिष, वराह, तरक्षू, शंबर व रुरू यांचाही।
Verse 11
सिंहान्व्याघ्रान्गजान्मत्ताञ्च्छतशोऽथ सहस्रशः । अथ तेन मृगो विद्धः शरेणाऽनतपर्वणा
सिंह, व्याघ्र आणि मदोन्मत्त गज शेकडो-हजारो संख्येने समोर आले; तेव्हा तो मृग त्याच्या न वाकणाऱ्या सांध्यांच्या बाणाने विद्ध झाला।
Verse 12
न पपात धरापृष्ठे सशरो दुद्रुवे द्रुतम् । ततः स कौतुकाविष्टस्तस्य पृष्ठे हयोत्तमम् । प्रेरयामास वेगेन मनोमारुतवेगधृक्
बाण लागूनही तो जमिनीवर पडला नाही, झपाट्याने धावला; तेव्हा कुतूहलाने ग्रासलेला राजा त्याच्या मागे श्रेष्ठ घोडा मन-वाऱ्यासारख्या वेगाने हाकू लागला।
Verse 13
ततः सैन्यं समुत्सज्य मृगं लिप्सुर्महीपतिः । अन्यद्वनांतरं प्राप्तो रौद्रं चित्तभयावहम्
मग मृग पकडण्याच्या इच्छेने राजाने सैन्य मागे सोडले आणि दुसऱ्या वनांतरात पोहोचला—ते रौद्र, भयंकर व मनाला भय देणारे होते।
Verse 14
कण्टकीबदरीप्रायं शाल्मलीवनसंकुलम् । तथान्यैः कण्टकाकीर्णै रूक्षै र्वृक्षैः समन्वितम्
तो प्रदेश प्रायः कण्टकी बदरीच्या झुडपांनी भरलेला, शाल्मलीच्या दाट वनांनी आच्छादित, तसेच इतरही रूक्ष व काट्यांनी भरलेल्या वृक्षांनी युक्त होता।
Verse 15
तत्र रूक्षाऽखिला भूमिर्निर्जला तमसा वृता । चीरिकोलूकगृधाढ्या शीर्षच्छायाविवर्जिता
तेथे सारी भूमी रूक्ष व निर्जल होती, तमाने आच्छादित; चिरिक पक्षी, घुबड व गिधाडांनी भरलेली, आणि डोक्यावरच्या आश्रयदायी छायेशिवाय होती।
Verse 16
ग्रीष्मे मध्यगते सूर्ये मृगाकृष्टः स पार्थिवः । दूराध्वानं जगामाऽथ प्रासपाणिर्वराश्वगः
ग्रीष्मकाळी सूर्य मध्याकाशी असता, मृगाच्या ओढीने आकृष्ट झालेला तो राजा, हातात भाला घेऊन, उत्तम घोड्यावर आरूढ होऊन, दूरचा प्रवास करू लागला।
Verse 17
तेन तस्यानुगा भृत्याः सर्वे सुश्रांतवाहनाः । क्षुत्पिपासाकुलाः श्रांताः स्थाने स्थाने समाश्रिताः
त्या पाठलागीमुळे त्याचे अनुचर भृत्य—ज्यांची वाहने अतिशय थकली होती—भूक-प्यासेने व्याकुळ व श्रांत होऊन, वाटेत ठिकठिकाणी आश्रय घेऊ लागले।
Verse 18
सिंहव्याघ्रैस्तथा चान्यैः पतिता नष्टचेतनाः । भक्ष्यंते चेतयन्तोऽपि तथाऽन्ये चलनाक्षमाः
काही जण सिंह, वाघ व इतर पशूंनी पाडून अचेत झाल्यावर भक्ष्य झाले; तर काही इतर, शुद्धीत असूनही चालण्यास असमर्थ असल्याने, भक्षणास पडले।
Verse 19
ततः सोऽपि महीपालः क्षुत्पिपासासमाकुलः । दृष्ट्वा तद्व्यसनं प्राप्तमात्मनः सेवकैः समम्
तेव्हा तोही महीपाल भूक-तहानें व्याकुळ होऊन, आपल्या सेवकांसह स्वतःवर आलेले ते संकट पाहू लागला।
Verse 20
कांतारस्यांतमन्विच्छन्प्रेरयामास तं हयम् । जात्यं सर्वगुणोपेतं कशाघातैः प्रताडयन्
कांताराचा शेवट शोधीत तो सर्वगुणसंपन्न उत्तम घोडा चाबकाच्या फटक्यांनी हाकत पुढे दामटू लागला।
Verse 21
ततः स नृपतिस्तेन वायुवेगेन वाजिना । नीतो दूरं दुर्गमार्गं सर्वजंतुविवर्जितम्
मग वायुवेगासमान त्या घोड्याने तो नृपती फार दूर, सर्व प्राण्यांनी ओस पडलेल्या दुर्गम मार्गाने नेला गेला।
Verse 22
एवं तस्य नरेन्द्रस्य कांदिशीकेऽनवस्थिते । सोऽश्वोऽपतद्धरापृष्ठे सोऽप्यधस्तात्तुरंगमात्
अशा रीतीने तो नरेन्द्र गोंधळलेला व अस्थिर असताना, घोडा भूमीवर कोसळला आणि तोही तुरंगमावरून खाली पडला।