Adhyaya 69

Verse 2

। सूत उवाच । ततो निःक्षत्रिये लोके क्षत्त्रिण्यो वंशकारणात् । क्षेत्रजान्ब्राह्मणेभ्यश्च सुषुवुस्तनया न्वरान् । ते वृद्धिं च समासाद्य क्षेत्रजाः क्षत्रियोपमाः । जगृहुर्मेदिनीं वीर्यात्संनिरस्य द्विजोत्तमान्

सूत म्हणाले—नंतर जग क्षत्रियविहीन झाल्यावर, वंश टिकवण्यासाठी क्षत्रिय स्त्रियांनी ब्राह्मणांपासून ‘क्षेत्रज’ म्हणून उत्तम पुत्रांना जन्म दिला. ते वाढून, क्षेत्रज असूनही क्षत्रियांसारखे पराक्रमी झाले आणि श्रेष्ठ द्विजांना दूर सारून पराक्रमाने पृथ्वी काबीज केली.

Verse 3

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे परिभूतिपदं गताः । प्रोचुर्भार्गवमभ्येत्य दुःखेन महतान्विताः

मग ते सर्व ब्राह्मण अपमानित अवस्थेला जाऊन, मोठ्या दुःखाने व्याप्त होऊन, भार्गव (राम) यांच्याकडे गेले आणि बोलले.

Verse 5

रामराम महाबाहो या त्वया वसुधा च नः । वाजिमेधे मखे दत्ता क्षत्रियैः सा हता बलात् । तस्मान्नो देहि तां भूयो हत्वा तान्क्षत्रियाधमान् । कुरु श्रेयोऽभिवृद्धिं तां यद्यस्ति तव पौरुषम्

हे राम, हे महाबाहो! अश्वमेध यज्ञात तू आम्हांस जी वसुधा दिलीस, ती क्षत्रियांनी बलाने हिरावून घेतली. म्हणून त्या अधम क्षत्रियांचा वध करून ती भूमी आम्हांस पुन्हा दे. तुझे पौरुष खरे असेल तर आमचे कल्याण व तिची पुनःस्थापना कर.

Verse 6

ततो रामः क्रुधाविष्टो भूयस्तैः शवरैः सह । पुलिन्दैर्मेदकैश्चैव क्षत्रियांताय निर्ययौ

मग क्रोधाने आविष्ट झालेला राम त्या शबरांसह पुन्हा निघाला; पुलिंद व मेदक यांच्यासह क्षत्रियांचा संहार करण्यासाठी प्रस्थान केले.

Verse 7

तत्रैव क्षत्रियान्हत्वा रक्तमादाय तद्बहु । तां गर्तां पूरयामास चकार पितृतर्पणम्

तेथेच क्षत्रियांचा वध करून त्यांचे पुष्कळ रक्त घेऊन त्याने ती गर्ता भरली आणि पितृतर्पण केले.

Verse 8

प्रददौ ब्राह्मणेभ्यश्च वाजिमेधे धरां पुनः । तैश्च निर्वासितस्तत्र जगामोदधिसंनिधौ

अश्वमेधाच्या प्रसंगी त्याने ती भूमी पुन्हा ब्राह्मणांना दान केली; पण त्यांच्याच हातून तेथे निर्वासित होऊन तो समुद्राच्या सान्निध्यात गेला.

Verse 9

एवं तेन कृता पृथ्वी सर्वक्षत्त्रविवर्जिता । त्रिःसप्तवारं विप्रेंद्रा द्विजेभ्यश्च निवेदिता

अशा रीतीने त्याने पृथ्वी सर्व क्षत्रियांपासून रिकामी केली; आणि हे विप्रश्रेष्ठा, ती एकवीस वेळा पुन्हा पुन्हा द्विजांना अर्पण केली.

Verse 10

तर्पिताः पितरश्चैव रुधिरेण महात्मना । प्रतिज्ञा पालिता तस्माद्विकोपश्च बभूव सः

महात्म्याने आपल्या रक्ताने पितरांना तृप्त केले; म्हणून त्याची प्रतिज्ञा पूर्ण झाली आणि नंतर त्याचा प्रचंड कोप शांत झाला।

Verse 11

एकविंशतिमे प्राप्ते ततश्च पितृतर्पणे । अशरीराऽभवद्वाणी खस्था पितृसमुद्भवा

एकविसावा दिवस आला असता, तो पितृतर्पणात प्रवृत्त असताना, आकाशातून पितरांपासून उत्पन्न झालेली एक अशरीरी वाणी प्रकट झाली।

Verse 12

रामराम महाभाग त्यजैतत्कर्म गर्हितम् । वयं ते तुष्टिमापन्नाः स्ववाक्यपरिपाल नात्

“राम राम, हे महाभाग! हे निंद्य कर्म सोडून दे. तू आपले वचन पाळलेस, म्हणून आम्ही तुझ्यावर संतुष्ट आहोत।”

Verse 13

यत्त्वया विहितं कर्म नैतदन्यः करिष्यति । न कृतं केनचित्पूर्वं पितृवैरसमुद्भवम्

“तू जे कर्म ठरविले आहेस, ते दुसरा कोणी करणार नाही; पितरांविषयी वैरातून उद्भवलेले असे कर्म पूर्वी कुणी केलेले नाही।”

Verse 14

तस्मात्तुष्टा वयं वत्स दास्यामश्चित्त वांछितम् । प्रार्थयस्व द्रुतं तस्माद्दुर्लभं त्रिदशैरपि

“म्हणून, वत्सा! आम्ही प्रसन्न आहोत; तुझ्या मनातील इच्छित देऊ. लवकर वर माग—जो देवांनाही दुर्लभ आहे।”

Verse 15

राम उवाच । पितरो यदि तुष्टा मे यच्छंति यदि वांछितम् । तस्मात्तीर्थमिदं पुण्यं मन्नाम्ना लोकविश्रुतम् । रक्तदोषविनिर्मुक्तं सेवितं वरतापसैः

राम म्हणाला—माझे पितर प्रसन्न होऊन मला अभिष्ट देत असतील, तर हे पुण्य तीर्थ माझ्या नावाने जगात प्रसिद्ध होवो; ते रक्तदोषापासून मुक्त राहो आणि श्रेष्ठ तपस्वींनी सेविले जावो।

Verse 16

पितर ऊचुः । पितृतर्पणजा गर्ता त्वया येयं विनिर्मिता । रामह्रद इति ख्यातिं प्रयास्यति जगत्त्रये

पितर म्हणाले—पितृतर्पणातून निर्माण झालेली ही गर्ता तू घडविली आहेस; ती त्रैलोक्यात ‘रामह्रद’ या नावाने ख्याति पावेल।

Verse 17

यत्र भक्तियुता लोकास्तर्पयिष्यंति वै पितॄन् । तेऽश्वमेधफलं प्राप्य प्रयास्यंति परां गतिम्

ज्या स्थानी भक्तियुक्त लोक पितरांचे तर्पण करतील, ते अश्वमेधयज्ञाचे फळ मिळवून परम गतीस पोहोचतील।

Verse 18

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां मासि भाद्रपदे नरः । करिष्यति च यः श्राद्धं भक्त्या शस्त्रहतस्य च

भाद्रपद महिन्यात कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस जो नर भक्तीने श्राद्ध करील—शस्त्राने मारल्या गेलेल्यासाठीही—

Verse 19

अपि प्रेतत्वमापन्नं नरके वा समाश्रितम् । उद्धरिष्यति स प्रेतमपि पापसमन्वितम्

तो मृत प्रेतत्वास प्राप्त झाला असेल किंवा नरकात आश्रित असेल, तरीही तो पापयुक्त प्रेताचा उद्धार करील।

Verse 20

सूत उवाच । एवमुक्त्वा तु रामं ते विरेमुस्तदनंतरम् । रामोऽपि च तपस्तेपे तत्रैव क्रोधवर्जितः

सूत म्हणाले—असे रामास सांगून ते सर्व थांबले व नंतर निघून गेले. रामही तेथेच क्रोधरहित होऊन तपश्चर्या करू लागला.

Verse 21

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र शस्त्रहतस्य च । तस्मिन्दिने प्रकर्तव्यं श्राद्धं श्रद्धासमन्वितैः

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी, तेथे शस्त्राने मारल्या गेलेल्यासाठीही, त्या दिवशी श्रद्धायुक्त होऊन श्राद्ध करावे.

Verse 22

उपसर्ग मृतानां च सर्पाग्निविषबन्धनैः । तत्र मुक्तिप्रदं श्राद्धं दिने तस्मिन्नुदाहृतम्

तसेच उपसर्गाने—सर्प, अग्नी, विष किंवा बंधनामुळे—मृत झालेल्यांसाठीही, त्या दिवशी तेथे केलेले श्राद्ध मुक्तिदायक सांगितले आहे.

Verse 23

यः पितॄंस्तर्पयेत्तत्र प्रेतपक्षे जलैरपि । स तेषामनृणो भूत्वा पितृलोके महीयते

जो प्रेत/पितृपक्षात तेथे केवळ जलानेही पितरांचे तर्पण करतो, तो त्यांचा ऋणमुक्त होऊन पितृलोकी मान पावतो.

Verse 24

एतद्वः सर्वमाख्यातं रामह्रदसमुद्भवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, रामह्रदाशी संबंधित हे सर्व माहात्म्य मी तुम्हाला सांगितले आहे—जे सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.

Verse 25

श्राद्धकाले नरो भक्त्या यश्चैतत्पठति स्वयम् । स गयाश्राद्धजं कृत्स्नं फलमाप्नोत्यसंशयम्

श्राद्धकाळी जो नर भक्तिभावाने हे स्वतः पठण करतो, तो निःसंशय गयाश्राद्धातून उत्पन्न होणारे संपूर्ण पुण्यफल प्राप्त करतो।

Verse 26

पर्वकाले ऽथवा प्राप्ते पठेद्ब्राह्मणसंनिधौ । पितृमेधस्य यज्ञस्य स फलं लभते ऽखिलम्

पर्वकाळी किंवा शुभ वेळ आली असता ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात जो याचे पठण करतो, तो पितृमेध यज्ञाचे अखिल फल प्राप्त करतो।

Verse 27

शृणुयाद्वापि यो भक्त्या कीर्त्यमानमिदं नरः । सौत्रामणौ कृते कृत्स्नं फलमाप्नोत्यसंशयम्

जो नर भक्तिभावाने याचे कीर्तन होत असताना केवळ ऐकतोसुद्धा, तो निःसंशय सौत्रामणी कर्म केल्यासारखे संपूर्ण फल प्राप्त करतो।