Adhyaya 200
या अध्यायात गुप्त सामाजिक ओळख व विधिनियंत्रित समाजात सहभोजन/संसर्गामुळे उत्पन्न होणाऱ्या अशौचाचा न्याय-धर्मशास्त्रीय विचार मांडला आहे. पहाटे दीक्षित, आहिताग्नी गृहस्थ शुभद्राची कन्या आक्रोश करते—तिला एका अंत्यजाला दिले गेले असून ती अग्निप्रवेश करणार असल्याचे सांगते; त्यामुळे घरात खळबळ उडते. ब्राह्मण सांगतात की चंद्रप्रभ नावाचा एक जण द्विजरूप धारण करून दीर्घकाळ देव-पितृकर्मांत सहभागी होता, पण आता तो चांडाल असल्याचे उघड झाले; म्हणून त्या संसर्गाने स्थान, रहिवासी, तसेच त्या घरात खाल्ले-पिलेले किंवा तिथून आणलेले अन्न स्वीकारलेले सर्व दूषित ठरतात। अधिकारस्थ दीक्षित स्मृतिशास्त्र पाहून क्रमवार प्रायश्चित्त ठरवतो—शुभद्रासाठी दीर्घ चांद्रायण, घरातील साठा त्याग, अग्नींची पुनःस्थापना, गृहशुद्धीसाठी मोठे होम, आणि जितक्या वेळा भोजन/जितके पाणी घेतले त्यानुसार विशेष तप। स्पर्श-संसर्गाने बाधित रहिवाशांसाठी स्वतंत्र प्राजापत्यादी, स्त्रिया-शूद्र-लहान मुले-वृद्ध यांसाठी लघु विधी, आणि मातीची भांडी टाकून देण्याचा आदेश आहे। ब्रह्मस्थानी स्थानधनातून कोटीहोम करून व्यापक शुद्धीचेही विधान केले आहे। यानंतर श्राद्धादि कर्मांसाठी ‘नागर-मर्यादा’ सीमाविधी संहिताबद्ध होतात—नागर पद्धत टाळून केलेले कर्म निष्फळ ठरते, तसेच दरवर्षी आपल्या स्थानाची शुद्धी करावी असा उपदेश आहे। शेवटी विश्वामित्र राजाला सांगतो की हीच स्थापित व्यवस्था आहे—यामुळे नागर श्राद्धयोग्य मानले जातात आणि भर्तृयज्ञाधारित नियमांनी समाजाचे नियमन होते।
Shlokas
Verse 1
विश्वामित्र उवाच । ततः प्रभाते संजाते प्रोद्गते रविमण्डले । सा चापि दुहिता तस्य दीक्षितस्य महात्मनः
विश्वामित्र म्हणाले—नंतर प्रभात झाल्यावर, सूर्य-मंडळ उदयास येताच, त्या दीक्षित महात्म्याची कन्याही (तेथे) उपस्थित झाली.
Verse 2
रोरूयमाणाऽभ्यगमत्पितरं मातरं प्रति । प्रोवाच गद्गदं वाक्यं बाष्पव्याकुललोचना
ती आक्रोशाने रडत रडत वडील-मातेकडे गेली. अश्रूंनी व्याकुळ डोळ्यांनी गद्गद वाणीने ती बोलली.
Verse 3
ताताम्ब किमिदं पापं युवाभ्यां समनुष्ठितम् । अन्त्यजस्य प्रदत्ताऽहं यत्पापस्य दुरात्मनः
‘बाबा, आई, तुम्ही दोघांनी हे कोणते पाप केले? मला तर एका अंत्यज, दुरात्मा पाप्याला दिले आहे.’
Verse 4
स नष्टो रजनीवक्त्रे ममावेद्य निजं कुलम् । तस्मादहं प्रवेक्ष्यामि प्रदीप्ते हव्यवाहने
‘हे चंद्रमुखी, तो पुरुष मला आपले कुल न सांगताच नाहीसा झाला. म्हणून मी प्रज्वलित अग्नीत प्रवेश करीन.’
Verse 5
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा दीक्षितः स सुभद्रकः । निश्चेष्टः पतितो भूमौ वातभग्न इव द्रुमः
तिचे वचन ऐकून दीक्षित सुभद्रक निश्चेष्ट होऊन जमिनीवर कोसळला, जणू वाऱ्याने मोडलेले झाड.
Verse 6
ततः स शीततोयेन संसिक्तश्च पुनःपुनः । लब्ध्वाशु चेतनां कृच्छ्रात्स्वजनैः परिवारितः । प्रलापान्विविधांश्चक्रे ताडयन्स्वशिरो मुहुः
मग त्याच्यावर वारंवार थंड पाणी शिंपडले. कष्टाने शुद्धीवर येऊन, स्वजनांनी वेढलेला तो नानाविध विलाप करू लागला आणि पुन्हा पुन्हा स्वतःचे डोके आपटू लागला.
Verse 7
अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे तस्य संपर्कदूषिताः । भर्तृयज्ञं समासाद्य तेनैव सहितास्ततः
मग ते सर्व ब्राह्मण त्याच्या संगतीने दूषित होऊन भर्तृयज्ञास आले आणि त्याच्याच सहवासात पुढेही एकत्र राहिले।
Verse 8
प्रोचुर्विनयसंयुक्ताः प्रोच्चैस्तत्सुतया सह । सुभद्रेण निजे हर्म्ये सुतां दत्त्वा निवेशितः
ते विनययुक्त होऊन त्याच्या कन्येसह मोठ्याने बोलले. सुभद्राने कन्यादान करून त्याला आपल्या हर्म्यातच निवासास ठेवले.
Verse 9
चण्डालो द्विजरूपोत्र चंद्रप्रभ इति स्मृतः
येथे ब्राह्मणरूप धारण केलेला एक चांडाळ ‘चंद्रप्रभ’ या नावाने ओळखला जातो.
Verse 10
यावत्संवत्सरं सार्धं दैवे पित्र्ये च योजितः । पापकर्मा न विज्ञातः सोऽधुना प्रकटोऽभवत्
दीड वर्ष तो दैव व पितृकर्मांत तो गुंतला होता; त्याचे पापकर्म ओळखले गेले नाही—आता ते उघड झाले आहे.
Verse 11
सुभद्रस्यानुषंगेण स्थानं सर्वं प्रदूषितम् । अन्त्यजेन महाभाग तत्कुरुष्व विनिग्रहम्
सुभद्राच्या संगतीने हे सर्व स्थान एका अंत्यजामुळे दूषित झाले आहे. हे महाभाग, त्या अपराधाचा निग्रह करा.
Verse 12
कैश्चित्तस्य गृहे भुक्तं जलं पीतं तथा परैः । अन्यैश्च गृहमानीय प्रदत्तं भोजनं तथा
काहींनी त्याच्या घरी भोजन केले, तर काहींनी जल पिले. इतरांनी भोजन घरी नेऊनही (त्यांना) अर्पण केले.
Verse 13
किं वा ते बहुनोक्तेन न स कोऽस्ति द्विजोत्तम । संकरो यस्य नो जातस्तस्य पापस्य संभवः
हे द्विजोत्तम! अधिक बोलून काय उपयोग? असा कोणी नाही की ज्याच्यात हा संकर-दोष उत्पन्न झाला नाही; त्यातूनच पापाची शक्यता निर्माण होते.
Verse 14
त्वया स्थानमिदं पुण्यं कृतं पूर्वं महामते । सर्वेषां च गुरुस्त्वं हि तस्माच्छुद्धिं वदस्व नः
हे महामते! पूर्वी आपणच हे स्थान पुण्य केले. आपण सर्वांचे गुरु आहात; म्हणून आम्हाला शुद्धीचा उपाय सांगा.
Verse 15
ततः संचिन्त्य सुचिरं स्मृतिशास्त्राण्यनेकशः । प्रायश्चित्तं ददौ तेषां सर्वेषां स द्विजन्मनाम्
मग त्यांनी दीर्घ काळ विचार करून आणि अनेक स्मृतिशास्त्रे पाहून, त्या सर्व द्विजांसाठी प्रायश्चित्त ठरविले.
Verse 16
चांद्रायणशतं प्रादात्सुभद्रायाहिताग्नये । सर्वभंडपरित्यागं पुनराधानमेव च
आहिताग्नि सुभद्रासाठी त्यांनी चांद्रायण व्रतांचे शंभर प्रायश्चित्त दिले; तसेच सर्व गृहभांडी त्यागून अग्नीचे पुनराधान करण्याचेही सांगितले.
Verse 17
लक्षहोमविधानं च गृहमध्यविशुद्धये । वह्निप्रवेशनं तस्यास्तत्सुतायाः प्रकीर्तितम्
घराच्या अंतःशुद्धीसाठी लक्ष-होमाचे विधान केले; आणि तिच्या कन्येसाठी अग्नि-प्रवेशही सांगितला गेला।
Verse 18
येन यावंति भोज्यानि तस्य भुक्तानि मंदिरे । तस्य तावंति कृच्छ्राणि तेनोक्तानि महात्मना
ज्याने त्याच्या घरात जितकी भोज्ये खाल्ली, त्या व्यक्तीसाठी महात्म्याने तितकीच कृच्छ्र-प्रायश्चित्ते सांगितली।
Verse 19
यैर्जलानि प्रपीतानि यावन्मात्राणि तद्गृहे । प्राजापत्यानि दत्तानि तेभ्यस्तावंति पार्थिव
हे राजन्! त्या घरात त्यांनी जितक्या मात्रांनी पाणी प्याले, त्यांना तितकीच प्राजापत्य प्रायश्चित्ते देण्यात आली।
Verse 20
ब्राह्मणानां तथान्येषां तत्र स्थाने निवासिनाम् । तत्स्पर्शदूषितानां च प्राजापत्यं पृथक्पृथक्
त्या स्थानी राहणाऱ्या ब्राह्मणांसह इतरांसाठी, तसेच त्याच्या स्पर्शाने दूषित झालेल्यांसाठीही, प्रत्येकासाठी वेगळे प्राजापत्य प्रायश्चित्त ठरविले।
Verse 21
स्त्रीशूद्राणां तदर्धं च तदर्ध बालवृद्धयोः । मृन्मयानां च भांडानां परित्यागो निवेदितः
स्त्रिया व शूद्रांसाठी त्याचे अर्धे (प्रायश्चित्त) सांगितले, आणि बालक व वृद्धांसाठी त्याच्याही अर्धे; तसेच मातीच्या भांड्यांचा त्याग करण्याची आज्ञा दिली।
Verse 22
सर्वेषामेव लोकानां रसत्यागस्तथैव च । कोटिहोमस्तु निर्दिष्टो ब्रह्मस्थाने यथोदितः । सर्वस्थानविशुद्ध्यर्थं स्थानवित्तेन केवलम्
सर्व लोकांसाठी ‘रस’ (भोग-विलास/प्रिय पदार्थ) यांचा त्यागही विधिपूर्वक सांगितला आहे. तसेच ब्रह्मस्थानी यथोक्त कोटिहोम निश्चित केला आहे. सर्व स्थानांच्या शुद्धीसाठी हे कर्म त्या त्या स्थानाच्या धन-साधनांनीच करावे.
Verse 23
अथोवाच पुनर्विप्रान्स कृत्वा चोच्छ्रितं भुजम । तारनादेन महता सर्वांस्तान्नागरोद्भवान्
मग त्याने पुन्हा ब्राह्मणांना संबोधिले; भुजा उंच उचलून, मोठ्या घुमणाऱ्या हाकेत त्याने त्या सर्व नागर-निवासी जनांना बोलाविले.
Verse 24
सुभद्रेण च सर्वस्वं देयं विप्रेभ्य एव च । चतुर्थांशश्च यैर्भुक्तं तद्गृहे स्वधनस्य च
शुभ भावाने सर्वस्व ब्राह्मणांनाच द्यावे. आणि ज्यांनी चतुर्थांशाचा लाभ घेतला, त्यांनी आपल्या घरी आपल्या धनाचा चौथा भाग द्यावा.
Verse 25
अष्टांशं यैर्जलं पीतं गोदानं स्पर्शसंभवम् । शेषाणामपि लोकानां यथाशक्त्या तु दक्षिणा
ज्यांनी जल प्राशन केले, त्यांनी अष्टमांश द्यावा आणि स्पर्शविधीजन्य गोदानही करावे. उरलेल्या लोकांनीही यथाशक्ती दक्षिणा-दान करावे.
Verse 26
दीक्षितेन जपः कार्यो लक्षगायत्रिसंभवः । शेषैर्विप्रैर्यथा वित्तं तथा कार्यो जपोऽखिलः
दीक्षिताने गायत्रीचा लक्ष (एक लाख) जप करावा. उरलेल्या ब्राह्मणांनीही आपल्या धन-सामर्थ्यानुसार संपूर्ण जप करावा.
Verse 27
अहं चैव करिष्यामि प्राणायामशतत्रयम् । नित्यमेव द्विजश्रेष्ठाः षष्ठकालकृताशनः
मी स्वतः तीनशे प्राणायाम करीन. हे द्विजश्रेष्ठांनो, मी हे नित्य करीन आणि षष्ठकाळीच भोजन करून संयमाने राहीन.
Verse 28
यावत्संवत्सरस्यांतं ततः शुद्धिर्भविष्यति । जन संपर्कसंजाता सैवं तस्य दुरात्मनः
वर्षाच्या अखेरपर्यंत असेच राहील; नंतर शुद्धी होईल. लोकसंपर्कातून उत्पन्न झालेली मलिनता त्या दुरात्म्याची होती—हाच त्याचा उपाय आहे.
Verse 29
एवमुक्त्वा ततो भूयः स प्रोवाच द्विजोत्तमान् । अथाऽद्यान्मध्यगास्येन ब्रह्मस्थानसमाश्रयान्
असे बोलून तो पुन्हा द्विजोत्तमांना म्हणाला. मग आजपासूनच, त्यांच्या मध्ये उभा राहून, ब्रह्मस्थानास आश्रय घेतलेल्यांना उपदेश केला.
Verse 30
अद्यप्रभृति यः कन्यामविदित्वा तु नागरम् । नागरो दास्यति क्वापि पतितः स भविष्यति
आजपासून जो कोणी नागरत्व न तपासता कन्यादान करील, तो कुठेही केले तरी—पतित होईल.
Verse 31
अश्राद्धेयो ह्यपांक्तेयो नागराणां विशेषतः
तो श्राद्ध घेण्यास अयोग्य आणि पंक्तीत बसण्यासही अयोग्य—विशेषतः नागरांमध्ये.
Verse 32
यः श्राद्धं नागरं मुक्त्वा ह्यन्यस्मै संप्रदास्यति । विमुखास्तस्य यास्यंति पितरो विबुधैः सह
जो श्राद्धात योग्य ‘नागर’ पात्र सोडून दुसऱ्यास देतो, त्याचे पितर देवांसह विमुख होऊन निघून जातात।
Verse 33
नागरेण विना यस्तु सोमपानं करिष्यति । स करिष्यत्यसंदिग्धं मद्यपानं तु नागरः । तन्मतेन विना यस्तु श्राद्धकर्म करिष्यति
‘नागर’ आचार्याविना जो सोमपान-विधी करतो, तो निःसंशय मद्यपानाच्या मार्गी पडतो; आणि जो त्या नागर-परंपरेच्या मताविना श्राद्धकर्म करतो…
Verse 34
ततः सर्वं वृथा तस्य भविष्यति न संशयः । विशुद्धिरहितं यस्तु नागरं भोजयिष्यति
मग त्याचे सर्व कर्म निष्फळ ठरते—यात संशय नाही; आणि जो शुद्धिरहित ‘नागर’ला भोजन घालतो…
Verse 35
श्राद्धे तस्यापि तत्सर्वं व्यर्थतां संप्रयास्यति । सर्वेषां नागराणां च मर्यादेयं कृता मया
त्याच्या श्राद्धातही ते सर्व व्यर्थ होते; सर्व नागरांसाठी ही मर्यादा मी ठरविली आहे।
Verse 36
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुद्धिः कार्या द्विजोत्तमैः । वर्षेवर्षे तु संप्राप्ते स्वस्थानस्य विशुद्धये
म्हणून द्विजोत्तमांनी सर्व प्रयत्नांनी शुद्धी करावी—वर्षानुवर्षे वेळ येताच—स्वस्थान/समुदायाच्या विशुद्धीसाठी।
Verse 37
विश्वामित्र उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नृपोत्तम । श्राद्धार्हा नागरा येन नागराणां व्यवस्थिताः । भर्तृयज्ञेन मर्यादा कृता तेषां यथा पुरा
विश्वामित्र म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठा! तू विचारलेले सर्व मी तुला सांगितले—ज्यामुळे नागर श्राद्धार्ह ठरतात आणि ज्यामुळे नागरांची विधिपूर्वक व्यवस्था स्थिर होते. त्यांची आचारमर्यादा भर्तृयज्ञाने, जशी पूर्वी होती तशीच, स्थापित केली।