Adhyaya 90

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अग्नितीर्थं त्वया प्रोक्तं ब्रह्मतीर्थं च यत्पुरा । न तयोः कथितोत्पत्तिर्माहात्म्यं च महामते

ऋषी म्हणाले—आपण पूर्वी अग्नितीर्थ व ब्रह्मतीर्थ सांगितले; पण हे महामते, त्यांची उत्पत्ती आणि माहात्म्य अद्याप कथिलेले नाही।

Verse 2

तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि एकैकस्य पृथक्पृथक् । न वयं तृप्तिमापन्नाः शृण्वतस्ते वचोऽमृतम्

म्हणून प्रत्येकाचे स्वतंत्रपणे सविस्तर वर्णन करा; कारण तुमची अमृततुल्य वाणी ऐकूनही आम्हांस अजून तृप्ती झाली नाही।

Verse 3

सूत उवाच । अत्र वः कीर्तयिष्यामि कथां पातकनाशिनीम् । अग्नितीर्थसमुद्भूतां सर्वसौख्यावहां शुभाम्

सूत म्हणाला—येथे मी तुम्हांला पातकनाशिनी कथा सांगीन; जी अग्नितीर्थाशी संबंधित, शुभ आणि सर्वसुखदायिनी आहे।

Verse 4

सोमवंशसमुद्भूतः प्रतीपो नाम भूपतिः । पुरासीच्छौर्यसंपन्नो ब्रह्मज्ञानविचक्षणः

सोमवंशात उत्पन्न प्रतिप नावाचा एक राजा होता; प्राचीनकाळी तो शौर्यसंपन्न आणि ब्रह्मज्ञानात पारंगत होता।

Verse 5

तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सर्वलक्षणलक्षितम् । देवापिः प्रथमस्तत्र द्वितीयः शंतनुर्द्विजाः

त्याला दोन पुत्र झाले, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त। त्यांतील पहिला देवापि आणि दुसरा, हे द्विजहो, शंतनु होता।

Verse 6

अथो शिवपदं प्राप्ते प्रतीपे नृपसत्तमे । तपोऽर्थं राज्यमुत्सृज्य देवापिर्नियर्यौ वनम्

नंतर राजश्रेष्ठ प्रतीप शिवपदास प्राप्त झाल्यावर, देवापिने तपासाठी राज्य सोडून वनात प्रस्थान केले।

Verse 7

ततश्च मंत्रिभिः सर्वैः शंतनुस्तस्य चानुजः । पितृपैतामहे राज्ये सत्वरं सन्नियोजितः

त्यानंतर सर्व मंत्र्यांनी त्याचा धाकटा भाऊ शंतनु यास पित्यापितामहांच्या पैतृक राज्यावर त्वरित बसविले।

Verse 8

एतस्मिन्नंतरे शक्रो न ववर्ष क्रुद्धाऽन्वितः । यावद्द्वादशवर्षाणि तस्मि न्राज्यं प्रशासति

याच काळात क्रोधाने भरलेला शक्र (इंद्र) पाऊस पाडला नाही; तो राज्य चालवीत असताना बारा वर्षे असेच झाले।

Verse 9

अतः कृच्छ्रं गतः सर्वो लोकः क्षुत्परिपीडितः । चामुंडासदृशो जातो यो न मृत्युवशंगतः

म्हणून भुकेने पीडित झालेला सर्व लोक मोठ्या संकटात पडला। जो मृत्युवश झाला नाही तोही चामुंडेसारखा कृश झाला।

Verse 10

संत्यक्ताः पतिभिर्नार्यः पुत्राश्च पितृभिर्निजैः । मातरश्च तथा पुत्रैर्लोकेष्वन्येषु का कथा

पतींनी टाकलेल्या स्त्रिया, आणि स्वतःच्या पित्यांनी सोडलेले पुत्र; पुत्रांनीही टाकलेल्या माता—मग इतर लोकांची काय कथा सांगावी?

Verse 11

दैवयोगात्क्वचित्किंचित्कस्यचिद्यदि दृश्यते । सस्यं सिद्धमसिद्धं वा ह्रियते वीर्यतः परैः

दैवयोगाने कुठे कोणाचे थोडेसे धान्य दिसले, ते पिकलेले असो वा कच्चे—इतर लोक ते बळाने हिसकावून नेतात.

Verse 12

शुष्का महीरुहाः सर्वे तथा ये च जलाशयाः । नद्यश्च स्वल्पतोयाश्च गंगाद्या अपि संस्थिताः

सर्व वृक्ष कोरडे पडले, तसेच तलाव-सरवरही. नद्यांत फारच थोडे पाणी उरले—गंगा इत्यादी महानद्या देखील कृश धाराच राहिल्या.

Verse 13

एवं वृष्टेः क्षये जाते नष्टे धर्मपथे तथा । लोकेऽस्मिन्नस्थिसंघातैः पूरिते भस्मना वृते

अशा रीतीने पाऊस थांबल्यावर आणि धर्ममार्ग नष्ट झाल्यावर, हा लोक अस्थींच्या ढिगाऱ्यांनी भरून गेला व भस्माने आच्छादित झाला.

Verse 14

न कश्चिद्यजनं चक्रे न स्वाध्यायं न च व्रतम् । एवमालोक्यते व्योम वृष्ट्यर्थं क्षुत्समाकुलैः

कोणीही यज्ञ करीत नव्हते, ना स्वाध्याय, ना व्रत. भुकेने व्याकुळ झालेले लोक पावसासाठी आकाशाकडेच पाहत राहिले.

Verse 15

एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो महामुनिः । चर्मास्थिशेषसर्वांगो बुभुक्षार्त इतस्ततः

त्याच वेळी, महामुनी विश्वामित्र, ज्यांचे शरीर केवळ कातडी आणि हाडे उरले होते, भुकेने व्याकुळ होऊन इकडे तिकडे भटकत होते.

Verse 16

परिभ्रमंस्ततः प्राप्य कंचिद्ग्रामं निरुद्वसम् । मृतमर्त्योद्भवैव्याप्तमस्थिसंघैः समंततः

भटकत असताना ते एका ओसाड गावात पोहोचले, जे सर्व बाजूंनी मृत माणसांच्या हाडांच्या ढिगाऱ्यांनी भरलेले होते.

Verse 17

अथ तत्र भ्रमन्प्राप्तश्चंडालस्य निवेशनम् । शून्ये गोऽस्थिसमाकीर्णे दुर्गंधेन समावृते

तिथे फिरत असताना ते एका चांडाळाच्या घरी पोहोचले, जे रिकामे होते, गाईच्या हाडांनी भरलेले होते आणि दुर्गंधीने वेढलेले होते.

Verse 19

अथापश्यन्मृतं तत्र सारमेयं चिरोषितम् । संशुष्कं गन्धनिर्मुक्तं गृहप्रांते व्यवस्थितम्

तेव्हा त्यांनी घराच्या कोपऱ्यात पडलेला एक मृत कुत्रा पाहिला, जो खूप दिवसांपूर्वी मेला होता, पूर्णपणे सुकलेला आणि गंधहीन होता.

Verse 20

ततश्च श्रपयामास सुसमिद्धे हुताशने । क्षुत्क्षामो भोजनार्थाय ततः पाकाग्रमेव च

भुकेने अत्यंत व्याकुळ होऊन, त्यांनी भोजनासाठी त्याला पेटलेल्या अग्नीत शिजवले आणि तिथेच ते शिजण्याची वाट पाहू लागले.

Verse 21

समादाय पितॄंस्तर्प्य यावदग्नौ जुहोति सः । तावद्वह्निः परित्यज्य समस्तमपि भूतलम्

ते घेऊन त्याने पितरांचे तर्पण केले आणि अग्नीत आहुती देऊ लागला; तो ज्या वेळेपर्यंत होम करीत होता, त्या वेळेपर्यंत वह्नी आपले स्थान सोडून सर्व भूतलावर पसरला।

Verse 22

गतश्चादर्शनं सद्यः सर्वेषां क्षितिवासिनाम् । चित्ते कोपं समाधाय शक्रस्योपरि भूरिशः

क्षणात तो सर्व पृथ्वीवासियांच्या दृष्टीआड झाला; आणि मनात क्रोध धारण करून तो महाबली शक्र (इंद्र) याच्यावर रोष करू लागला।

Verse 23

एतस्मिन्नंतरे वह्नौ मर्त्यलोकाद्विनिर्गते । विशेषात्पीडिता लोका येऽवशिष्टा धरातले

याच दरम्यान, वह्नी मर्त्यलोकातून बाहेर पडताच, धरातलावर जे उरलेले लोक होते ते विशेषतः अधिक कष्टाने पीडित झाले।

Verse 24

एतस्मिन्नंतरे देवा ब्रह्मविष्णुपुरः सराः । वह्नेरन्वेषणार्थाय वभ्रमुर्धरणीतले

तेव्हाच ब्रह्मा-विष्णू यांच्या नेतृत्वाखाली देवगण त्या वह्नीचा शोध घेण्यासाठी धरणीतलावर भटकू लागले।

Verse 25

अथ तैर्भ्रममाणैश्च प्रदृष्टोऽभूद्गजो महान् । निश्वसन्पतितो भूमौ वह्नितापप्रपीडितः

मग भटकत असताना त्यांना एक महान गज दिसला—तो धापा टाकीत भूमीवर कोसळला होता आणि वह्नीच्या तापाने अत्यंत त्रस्त झाला होता।

Verse 26

अथ देवा गजं दृष्ट्वा पप्रच्छुस्त्वरयाऽन्विताः । कच्चित्त्वया स दृष्टोऽत्र कानने पावको गज

तेव्हा देवांनी त्या गजाला पाहून घाईघाईने विचारले— “हे गजा! या काननात तो पावक (अग्नी) तुला कुठे दिसला काय?”

Verse 27

गज उवाच । वंशस्तंबेऽत्र संकीर्णे संप्रविष्टो हुताशनः । सांप्रतं तेन निर्दग्धः कृच्छ्रादत्राहमागतः

गज म्हणाला— “इथे बांबूंच्या दाट वंशस्तंबात हुताशन (अग्नी) शिरला. आत्ताच त्याने भाजून टाकल्यामुळे मी मोठ्या कष्टाने इथे आलो आहे.”

Verse 28

अथ तैर्वेष्टितस्तस्मिन्वंशस्तंबे हुताशनः । देवैर्दत्त्वा गजेंद्रस्य शापं पश्चाद्विनिर्गतः

मग देवांनी त्या वंशस्तंबात हुताशनाला वेढून घेतले. नंतर त्याने गजेंद्राला शाप देऊन मग बाहेर प्रकट झाला.

Verse 29

यस्मात्त्वयाहमादिष्टो देवानां वारणाधम । तस्मात्तव मुखे जिह्वा विपरीता भविष्यति

“हे वारणाधम! देवांच्या वतीने तू मला आज्ञा दिलीस; म्हणून तुझ्या मुखातील जीभ उलटी होईल.”

Verse 30

एवं शप्त्वा गजं शीघ्रं नष्टो वैश्वानरः पुनः । देवाश्चापि तथा पृष्ठे संलग्नास्तद्दिदृक्षया

अशा रीतीने गजाला त्वरेने शाप देऊन वैश्वानर (अग्नी) पुन्हा अदृश्य झाला; आणि देवही पुढे काय होते ते पाहण्याच्या इच्छेने त्याच्या पाठीमागे लागले.

Verse 31

अथ दृष्टः शुकस्तैश्च भ्रममाणैर्महावने । भोभोः शुक त्वया वह्निर्यदि दृष्टो निवेद्यताम्

मग त्या महावनात भटकत असताना त्यांना एक शुक (पोपट) दिसला. ते म्हणाले—“अरे शुका! तू अग्नी पाहिला असेल तर आम्हाला सांग.”

Verse 32

शुक उवाच । योऽयं संदृश्यते दूराच्छमीगर्भे च पिप्पलः । एतस्मिंस्तिष्ठते वह्निरश्वत्थे सुरसत्तमाः

शुक म्हणाला—“दूरून दिसणारा जो पिंपळ (अश्वत्थ) शमीच्या गर्भात उभा आहे—हे देवश्रेष्ठांनो! त्या अश्वत्थातच वह्नी (अग्नी) वास करतो.”

Verse 33

अत्रस्थो यः कुलायो म आसीच्छिशुसमन्वितः । संदग्धस्तत्प्रतापेन अहंकृच्छ्राद्विनिर्गतः

“इथे माझं घरटं होतं, पिल्लांसह; त्याच्या प्रचंड तेजाने ते जळून गेलं. मी मात्र फार कष्टाने कसाबसा बाहेर पडलो.”

Verse 34

तच्छ्रुत्वा तैः सुरैः सर्वैः शमीगर्भः स तत्क्षणात् । वेष्टितः पावकोऽप्याशु शुकं शप्त्वा विनिर्गतः

हे ऐकून सर्व देवांनी तत्क्षणी शमीच्या गर्भभागाला वेढा घातला. आणि पावक (अग्नी)ही शुकाला शाप देऊन त्वरेने बाहेर आला.

Verse 35

अहं यस्मात्त्वया पाप देवानां संनिवेदितः । तस्माच्छुक न ते वाणी विस्पष्टा संभविष्यति

“अरे पापी! तू मला देवांना जाऊन सांगितलंस; म्हणून हे शुका! तुझी वाणी पुढे स्पष्ट व सुस्पष्ट होणार नाही.”

Verse 36

एवमुक्त्वा जातवेदा देवादर्शनवांछया । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे देवस्य परमेष्ठिनः

असे बोलून जातवेदा (अग्नी) देवदर्शनाच्या इच्छेने परमेष्ठी देवाच्या हाटकेश्वर-क्षेत्री गेला।

Verse 37

जलाशयं सुगम्भीरं पूर्वोत्तरदिक्संस्थितम् । दृष्ट्वा तत्र प्रविष्टस्तु निभृतं च समाश्रितः

तेथे पूर्वोत्तर दिशेस असलेला अतिगंभीर जलाशय पाहून तो त्यात उतरला आणि लपून आश्रय घेतला।

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे तत्र मत्स्यकच्छपदर्दुराः । वह्निप्रतापनिर्दग्धा दृश्यंते शतशो मृताः

तोवर तेथे अग्नीच्या प्रचंड तापाने भाजून गेलेले मासे, कासवे व बेडूक शेकडो मृत दिसू लागले।

Verse 39

अथ चैकोऽर्धनिर्दग्ध आयुःशेषेण दर्दुरः । तस्माज्जलाद्विनिष्क्रांतो दृष्टो देवैश्च दूरतः

मग एक अर्धवट भाजलेला, केवळ आयुष्याच्या शेषामुळे जिवंत असलेला बेडूक त्या पाण्यातून बाहेर आला; देवांनी त्याला दूरून पाहिले।

Verse 40

पृष्टश्च ब्रूहि चेद्भेक त्वया दृष्टो हुताशनः । तदर्थमिह संप्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः

त्याला विचारले—“सांग रे बेडका! तू हुताशन (अग्नी) पाहिलास का? त्याच कारणासाठी वासव (इंद्र) सहित सर्व देव येथे आले आहेत.”

Verse 41

भेक उवाच । अस्मिञ्जलाशये वह्निः सांप्रतं पर्यवस्थितः । तस्यैते जलमध्यस्था मृता भूरिजलोद्भवाः

भेक म्हणाला—या जलाशयात सध्या अग्नी स्थिर आहे. त्याच्यामुळे पाण्याच्या मध्यभागी राहणारे हे अनेक जलज प्राणी मृत झाले आहेत.

Verse 42

अस्माकं निधनं प्राप्तं कुटुम्बं सुरसत्तमाः । अहं कृच्छ्रेण निष्क्रांत एतस्माज्जलसंश्रयात्

हे देवश्रेष्ठांनो! आमच्या कुटुंबाला मृत्यू प्राप्त झाला आहे. मी या जल-आश्रयातून मोठ्या कष्टाने बाहेर पडलो आहे.

Verse 43

तच्छ्रुत्वा ते सुराः सर्वे सर्वतस्तं जलाशयम् । वेष्टयित्वा स्थितास्तत्र वह्निर्भेकं शशाप ह

हे ऐकून सर्व देवांनी त्या जलाशयाला सर्व बाजूंनी वेढून तिथे उभे राहिले; तेव्हा अग्नीने भेकाला शाप दिला.

Verse 44

यस्माद्भेक त्वया मूढ देवेभ्योऽहं निवेदितः । तस्मात्त्वं भविता नूनं विजिह्वोऽत्र धरातले

हे मूढ भेका! तू मला देवांना कळविले आहेस; म्हणून तू निश्चयच या धरातलावर जिभेविना होशील.

Verse 45

एवमुक्त्वा ततः स्थानात्ततो वह्निर्विनिर्गतः । तावत्स ब्रह्मणा प्रोक्तः स्वयमेव महात्मना

असे बोलून अग्नी त्या स्थानातून निघून गेला. तेवढ्यात महात्मा ब्रह्मदेवांनी स्वतः त्याला संबोधिले.

Verse 46

भोभो वह्ने किमर्थं त्वं देवान्दृष्ट्वा प्रगच्छसि । त्वमाद्यश्चैव सर्वेषामेतेषां संस्थितो मुखम्

हे वह्ने! देवांना पाहून तू कशासाठी निघून जातोस? तू सर्वांत आद्य आहेस; या देवतांचा ‘मुख’ म्हणून तूच स्थित आहेस.

Verse 47

त्वय्याहुतिर्हुता सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः

तुझ्यात सम्यक् आहुती अर्पिली की ती आदित्यापर्यंत पोहोचते. आदित्यापासून वृष्टी, वृष्टीपासून अन्न, आणि अन्नापासून प्रजा पोसल्या जातात.

Verse 48

तस्माद्धाता विधाता च त्वमेव जगतः स्थितः । संतुष्टे धार्यते विश्वं त्वयि रुष्टे विनंक्ष्यति

म्हणून जगताचा धाता व विधाता तूच आहेस. तू संतुष्ट असलास तर विश्व टिकते; तू रुष्ट झालास तर ते विनाशाकडे जाते.

Verse 49

अग्निष्टोमादिका यज्ञास्त्वयि सर्वे प्रतिष्ठिताः । अथ सर्वाणि भूतानि जीवंति तव संश्रयात्

अग्निष्टोम इत्यादी सर्व यज्ञ तुझ्यावरच प्रतिष्ठित आहेत. तसेच सर्व भूतप्राणी तुझ्या आश्रयानेच जगतात.

Verse 50

त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि सर्वदा । तेनैवान्नं च पानं च जठरस्थं पचत्यलम

हे अग्ने! तू सर्वदा सर्व भूतांच्या अंतरी वावरतोस. त्याच शक्तीने पोटात असलेले अन्न व पान योग्य रीतीने पचते.

Verse 51

तस्मात्कुरु प्रसादं त्वं सर्वेषां च दिवौकसाम् । कोपस्य कारणं ब्रूहि यतस्त्यक्त्वा प्रगच्छसि

म्हणून तू स्वर्गातील सर्व देवांवर प्रसन्न हो. तू का रागावला आहेस, ज्यामुळे तू सर्व काही सोडून निघून जातोस, ते कारण सांग.

Verse 52

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवस्य परमेष्ठिनः । प्रोवाच प्रणयात्कोपं कृत्वा नत्वा च पद्मजम्

सूत म्हणाले—परमेष्ठी देवाचे ते वचन ऐकून त्याने प्रेमामुळे जणू क्रोध धारण केला आणि पद्मज (ब्रह्मा) यांना नमस्कार करून तो बोलला.

Verse 53

अग्निरुवाच । अहं कोपं समाधाय शक्रस्योपरि पद्मज । प्रणष्टो जगदुत्सृज्य यस्मात्तत्कारणं शृणु

अग्नी म्हणाला—हे पद्मज! शक्र (इंद्र) याच्यावर मी क्रोध स्थिर केला आणि जग सोडून मी अंतर्धान पावलो. त्याचे कारण ऐक.

Verse 54

अनावृष्ट्या महेन्द्रस्य संजातश्चौषधीक्षयः । ततोऽस्म्यहं श्वमांसेन विश्वामित्रेण योजितः

महेन्द्र (इंद्र) याने पाऊस न पाडल्यामुळे औषधी-वनस्पतींचा क्षय झाला. मग विश्वामित्राने मला विवश करून श्वमांसाच्या सेवनास लावले.

Verse 55

एतस्मात्कारणान्नष्टो न कामान्न च संभ्रमात् । अभक्ष्यभक्षणाद्भीतः सत्यमेतन्मयोदितम्

याच कारणामुळे मी अंतर्धान पावलो—ना इच्छा म्हणून, ना गोंधळामुळे. अभक्ष्य भक्षणाची भीती वाटली; मी हेच सत्य सांगितले आहे.

Verse 56

तच्छ्रुत्वा स चतुर्वक्त्रः शक्रमाह ततः परम् । युक्तमेव शिखी प्राह किमर्थं न च वर्षसि

हे ऐकून चतुर्मुख पितामह ब्रह्मा शक्रास पुढे म्हणाले— “अग्नीने योग्यच सांगितले; मग तू कोणत्या कारणाने पाऊस पाडत नाहीस?”

Verse 57

शक्र उवाच । ज्येष्ठं भ्रातरमुल्लंघ्य शंतनुः पृथिवीपतिः । पितृपैतामहे राज्ये स निविष्टः पितामह

शक्र म्हणाला— “हे पितामह! पृथ्वीपति राजा शंतनूने ज्येष्ठ भावाला डावलून पितृ-पैतामह राज्यावर स्वतः बसकण मारली आहे।”

Verse 58

एतस्मात्कारणाद्वृष्टिः संनिरुद्धा मया प्रभो । तद्ब्रूहि किं करोम्यद्य त्वं प्रमाणं पितामह

“याच कारणामुळे, हे प्रभो, मी वर्षा रोखून धरली आहे. म्हणून आज मी काय करू? आपणच प्रमाण आहात, हे पितामह।”

Verse 59

पितामह उवाच । तस्याक्रमस्य संप्राप्तं पापं तेन महीभुजा । उपभुक्तमवृष्ट्याद्य तस्माद्वृष्टिं कुरु द्रुतम्

पितामह म्हणाले— “त्या अतिक्रमणामुळे राजाने जे पाप मिळविले, ते आजच्या अनावृष्टीने भोगले गेले आहे; म्हणून त्वरेने वर्षा कर.”

Verse 60

मद्वाक्याद्याति नो नाशं यावदेतज्जगत्त्रयम् । अकालेनापि देवेन्द्र सस्याभावाद्बुभुक्षया

“माझ्या वचनाने ही त्रिलोकी नष्ट होणार नाही. हे देवेन्द्र, अकाळी जरी विलंब झाला तरी धान्याभावाने भूक उत्पन्न होते.”

Verse 61

एतस्मिन्नंतरे शक्र आदिदेश त्वरान्वितः । पुष्करावर्तकान्मेघान्वृष्ट्यर्थं धरणीतले

याच दरम्यान त्वरायुक्त शक्र (इंद्र) यांनी पुष्करावर्तक मेघांना पृथ्वीवर वृष्टी करण्याची आज्ञा केली।

Verse 62

तेऽपि शक्रसमादेशात्समस्तधरणीतलम् । तत्क्षणात्पूरयामासुर्गर्जन्तो विद्युदन्विताः

तेही शक्राच्या आज्ञेने तत्क्षणी संपूर्ण पृथ्वी-तल भरून टाकू लागले—गर्जना करीत, विद्युत्‌सह।

Verse 63

अथाब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा देवैः सार्धं हुताशनम् । अग्निहोत्रेषु विप्राणां प्रत्यक्षो भव पावक । सांप्रतं त्वं वरं मत्तः प्रार्थयस्वाभिवांछितम्

तेव्हा ब्रह्मदेवांनी देवांसह पुन्हा हुताशन (अग्नी) यांस म्हटले—“हे पावक, विप्रांच्या अग्निहोत्रात प्रत्यक्ष प्रकट हो; आणि आता माझ्याकडून तुला अभिष्ट वर माग।”

Verse 64

अग्निरुवाच । अयं जलाशयः पुण्यो मन्नाम्ना पृथिवीतले । ख्यातिं यातु चतुर्वक्त्र वह्नितीर्थमिति स्मृतम्

अग्नी म्हणाला—“हे चतुर्वक्त्र, पृथ्वीवरील हा पुण्य जलाशय माझ्या नावाने प्रसिद्ध होवो; आणि ‘वह्नितीर्थ’ म्हणून स्मरणात राहो।”

Verse 65

अत्र यः प्रातरुत्थाय स्नात्वा श्रद्धा समन्वितः । अग्निसूक्तं जपित्वा च त्वां प्रपश्यति सादरम् । तस्य तुष्टिस्त्वया कार्या द्रुतं मद्वाक्यतः प्रभो

येथे जो पहाटे उठून श्रद्धेने स्नान करील, अग्निसूक्ताचा जप करील आणि आदराने तुझे दर्शन घेईल—हे प्रभो, माझ्या वचनानुसार त्याच्यावर त्वरेने प्रसन्नता व कृपा कर।

Verse 66

श्रीब्रह्मोवाच । अत्र यः प्रातरुत्थाय स्नात्वा वै वेदविद्द्विजः । अग्निसूक्तं जपित्वा च वीक्षयिष्यति मां ततः

श्रीब्रह्मा म्हणाले—येथे जो वेदवेत्ता द्विज पहाटे उठून स्नान करून अग्निसूक्ताचा जप करील, तो नंतर माझे दर्शन घेईल.

Verse 67

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य सकलं लप्स्यते फलम् । अनेकजन्मजं पापं नाशमेष्यति पावक

तो अग्निष्टोम यज्ञाचे संपूर्ण फळ प्राप्त करील; आणि हे पावका, अनेक जन्मांचे पाप नष्ट होईल.

Verse 68

सूत उवाच । एवमुक्त्वा स भगवान्विरराम पितामहः । पावकोऽपि च विप्राणामग्निहोत्रेषु संस्थितः

सूत म्हणाले—असे बोलून भगवान पितामह (ब्रह्मा) शांत झाले; आणि पावक (अग्नी)ही विप्रांच्या अग्निहोत्रकर्मात प्रतिष्ठित झाला.

Verse 69

एवं तत्र समुद्भूतं वह्नितीर्थं महाद्भुतम् । तत्र स्नातो नरः प्रातः सर्वपापैः प्रमुच्यते

अशा रीतीने तेथे महाद्भुत वह्नितीर्थ प्रकट झाले. जो मनुष्य तेथे प्रातःस्नान करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

Verse 70

अग्निरुवाच ममातृप्तस्य लोकेश तावद्द्वादशवत्सरान् । क्षुत्पीडासंवृते मर्त्ये न प्राप्तं कुत्रचिद्धविः

अग्नी म्हणाला—हे लोकेश! मी अतृप्तच राहिलो; क्षुधेने पीडित अशा या मर्त्यलोकी बारा वर्षे मला कुठेही हवि (आहुती) मिळाली नाही.

Verse 71

भविष्यंति तथा यज्ञा कालेन महता विभो । संजातैः पशुभिर्भूयः सस्यादैरपरैर्भुवि

हे विभो! महान काळ लोटल्यावर यज्ञ पुन्हा प्रवर्ततील; भूमीवर पशू, धान्य-शস্য आणि इतर उपजही पुनः विपुल प्रमाणात उत्पन्न होईल।

Verse 72

श्रीब्रह्मोवाच । अत्र ये ब्राह्मणाः केचिन्निवसंति हुताशन । वसोर्द्धाराप्रदानेन ते त्वां नक्तंदिनं सदा

श्रीब्रह्मा म्हणाले—हे हुताशन! येथे काही ब्राह्मण निवास करतात; ते वसोर्धारा (घृतधारा) अर्पण करून रात्रंदिवस सदैव तुला तृप्त व पुष्ट करतील।

Verse 73

तर्पयिष्यंति सद्भक्त्या ततः पुष्टिमवाप्स्यसि । तेऽपि काम्यैर्मनोऽभीष्टैर्भविष्यंति समन्विताः

ते सद्भक्तीने तुला तृप्त करतील; त्यातून तू पुष्टी व सामर्थ्य प्राप्त करशील। आणि तेही मनोऽभीष्ट, काम्य फळांनी युक्त होतील।

Verse 74

संक्रांति समये येषां वसोर्धाराप्रदायिनाम् । भविष्यति क्षुतं वह्ने हूयमाने तवानल

संक्रांतीच्या वेळी वसोर्धारा देणाऱ्यांसाठी, हे अनल! आहुती पडत असता, हे वह्ने, तुझ्यात ‘क्षुत’—अग्नीचा शुभ संकेत—उत्पन्न होईल।

Verse 75

तेषां पापं च यत्किंचिज्ज्ञानतोऽज्ञानतः कृतम् । तद्यास्यति क्षयं सर्वमाजन्ममरणांतिकम्

त्यांचे जे काही पाप—जाणून वा अजाणतेपणी—केलेले आहे, ते सर्व जन्मापासून मृत्यूपर्यंतचे संचितही पूर्णतः नष्ट होईल।

Verse 76

त्वयि तुष्टिं गते पश्चाद्भविष्यति महीपतिः । शिबिर्नाम सुविख्यात उशीनरसमुद्रवः

तू पूर्ण प्रसन्न झाल्यावर पृथ्वीवर एक राजा उत्पन्न होईल—उशीनर वंशात जन्मलेला, ‘शिबी’ नावाने सुप्रसिद्ध।

Verse 77

स कृत्वा श्रद्धया युक्तः सत्रं द्वादशवार्षिकम् । वसोर्द्धाराप्रदानेन वर्षं त्वां तर्पयिष्यति । कलशस्य च वक्त्रेणाविच्छिन्नेन दिवानिशम्

तो श्रद्धायुक्त होऊन बारा वर्षांचे सत्रयज्ञ करील। नंतर वसोर्धारेच्या दानाने, कलशाच्या मुखातून अखंड दिवस-रात्र एक वर्षभर तुला तृप्त करील।

Verse 78

ततस्तुष्टिं परां प्राप्य परां पुष्टिमवाप्स्यसि । पूज्यमानो धरापृष्ठे सर्वैर्वेदविदां वरैः

मग परम तुष्टी प्राप्त करून तू परम पुष्टी व बल मिळवशील; आणि पृथ्वीवर वेदज्ञांतील श्रेष्ठ सर्वजण तुझी पूजा करतील।

Verse 79

अद्यप्रभृति यत्किंचित्कर्म चात्र भविष्यति । शांतिकं पौष्टिकं वापि वसोर्द्धारासमन्वितम् । संभविष्यति तत्सर्वं तव तृप्तिकरं परम्

आजपासून येथे जे काही कर्म होईल—शांतिक असो वा पौष्टिक—ते वसोर्धारेसह असल्यास, ते सर्व तुझ्यास परम तृप्तिदायक ठरेल।

Verse 80

अपि यद्वैश्वदेवीयं कर्म किंचिद्द्विजन्मनाम् । वसोर्द्धाराविहीनं च निष्फलं संभविष्यति

द्विजांनी केलेले कोणतेही वैश्वदेव कर्मही, वसोर्धारेविना असेल तर, निष्फळ ठरेल।

Verse 81

यस्माद्भवति संपूर्णं कर्म यज्ञादिकं हि तत् । शांतिकं वैश्वदेवं च पूर्णाहुतिरिहोच्यते

ज्यामुळे यज्ञादि सर्व कर्म पूर्ण होते, म्हणून येथे शांतिकर्म व वैश्वदेवासाठी तिला ‘पूर्णाहुती’ असे म्हणतात।

Verse 82

यः सम्यक्छ्रद्धया युक्तो वसोर्द्धारां प्रदास्यति । स कामं मनसा ध्यातं समवाप्स्यति कृत्स्नशः

जो सम्यक् श्रद्धायुक्त होऊन वसोर्धारा अर्पण करतो, तो मनात ध्यायलेली इच्छा पूर्णपणे प्राप्त करतो।