Adhyaya 59
सूत एक परंपरा सांगतात ज्यात हस्तिनापूराशी संबंधित विदुर अपुत्र व्यक्तीच्या परलोकस्थितीविषयी मार्गदर्शन मागतात. गालव ऋषी धर्मशास्त्रात मान्य असलेल्या ‘पुत्र’च्या बारा प्रकारांचे वर्गीकरण करून सांगतात की कोणत्याही प्रकारे पुत्रसातत्य नसेल तर परलोकात दुःखद परिणाम भोगावे लागतात. हे ऐकून विदुर शोकाकुल होतात. गालव त्यांना रक्तशृंग व हाटकेश्वर क्षेत्राजवळील अत्यंत पुण्यस्थानी विष्णुस्वरूप अश्वत्थ ‘पुत्रवृक्ष’ म्हणून प्रतिष्ठापित करण्यास सांगतात. विदुर अश्वत्थाची स्थापना करून त्याला पुत्रप्रतिनिधी मानून प्रतिष्ठाविधी करतात; पुढे वटाखाली माहेश्वर लिंग स्थापन करतात आणि अश्वत्थाखाली विष्णूची स्थापना करून सूर्य-शिव-विष्णू असा त्रिदेवसमुच्चय उभा करतात. स्थानिक ब्राह्मणांना नित्यपूजेची जबाबदारी देतात; ते वंशपरंपरेने ती निभावण्याचे मान्य करतात. अध्यायात कालविशेष पूजाविधान दिले आहे—माघ शुक्ल सप्तमीच्या रविवारी सूर्यपूजा, सोमवारी व विशेषतः शुक्ल पक्ष अष्टमीला शिवपूजा, तसेच विष्णूच्या शयन-प्रबोधन व्रतांत सावध आराधना. पुढे इंद्र (पाकशासन) मुळे लिंग मातीखाली झाकले जाते; अशरीरी वाणी त्याचे स्थान सांगते. विदुर क्षेत्र पुनर्स्थापित करून प्रासाद बांधणीस धन देतात, ब्राह्मणांसाठी वृत्तीची व्यवस्था करून शेवटी आपल्या आश्रमात परततात.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तस्मिन्क्षेत्रे रविः पूर्वं विदुरेण प्रतिष्ठितम् । शिवश्च परया भक्त्या तथा विष्णुर्द्विजोत्तमाः
सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो, त्या क्षेत्रात पूर्वी विदुराने रविदेवाची प्रतिष्ठा केली; तसेच परम भक्तीने शिव आणि तद्वत विष्णूचीही स्थापना केली.
Verse 2
यस्तान्पूजयते भक्त्या मानुषो भक्तितस्ततः । स यास्यति परं स्थानं यज्ञैरपि सुदुर्लभम्
जो मनुष्य त्या देवतांची भक्तीने पूजा करतो, तो त्या भक्तीच्या बळावर परम स्थानाला पोहोचतो, जे यज्ञांनीही अत्यंत दुर्लभ आहे.
Verse 3
हस्तिनापुरसंस्थेन विदुरेण पुरा द्विजाः । गालवो मुनिशार्दूलः पृष्टः स्वगृहमागतः
हे द्विजांनो! पूर्वी हस्तिनापुरात वसणाऱ्या विदुराने, आपल्या घरी आलेल्या मुनिशार्दूल गालवाला प्रश्न विचारला।
Verse 4
अपुत्रस्य गतिर्लोके कीदृक्संजायते परे । एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कृत्वा सद्भावमुत्तमम्
पुत्रहीन पुरुषाची गती या लोकी कशी होते, आणि परलोकी त्याचे काय होते? मी परम सद्भाव व श्रद्धेने विचारतो—मला सांगा।
Verse 5
गालव उवाच । अपुत्रस्य गतिर्नास्ति मृतः स्वर्गं न गच्छति । द्वादशानामपि तथा यद्येकोऽपि न विद्यते
गालव म्हणाले—पुत्रहीनाची (धर्मानुसार) गती नाही; तो मरणोत्तर स्वर्गास जात नाही. तसेच बारा प्रकारच्या पुत्रांपैकी एकही नसला तरी हेच सांगितले आहे।
Verse 6
औरसः क्षेत्रजश्चैव क्रयक्रीतश्च पालितः । पौनर्भवः पुनर्दत्तः कुंडो गोलस्तथा परः । कानीनश्च सहोढश्च अश्वत्थो ब्रह्मवृक्षकः
औरस, क्षेत्रज, क्रयक्रीत व पालित; पौनर्भव, पुनर्दत्त, कुंड व गोल तसेच अन्य; कानीन व सहोढ; अश्वत्थ व ब्रह्मवृक्षक—हे शास्त्रात पुत्रांचे प्रकार म्हणून मोजले आहेत।
Verse 7
एतेषामपि यद्येकः पुरुषाणां न जायते । तन्नूनं नरके वासः पुंसंज्ञे वै प्रजायते
जर या प्रकारांपैकीही पुरुषाला एकही पुत्र जन्मला नाही, तर ‘पुरुष’ संज्ञकासाठी निश्चयच नरकवास सांगितला आहे—असे विधान आहे।
Verse 8
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गालवस्य महात्मनः । अपुत्रत्वात्परं दुःखं जगाम विदुरस्तदा
सूत म्हणाले—त्या महात्मा गालवाचे वचन ऐकून विदुर तेव्हा अपुत्रत्वामुळे परम दुःखात बुडाला।
Verse 9
तप्तस्तं गालवः प्राह मा त्वं दुःखपदं व्रज । मद्वाक्यात्पुत्रकं वृक्षं विष्णुसंज्ञं द्रुतं कुरु
करुणेने द्रवलेल्या गालवाने म्हटले—“तू दुःखपदाला जाऊ नकोस। माझ्या वचनाने हा वृक्ष त्वरित पुत्र मान आणि त्याला ‘विष्णु’ असे नाव दे।”
Verse 10
तस्मात्प्राप्स्यसि निःशेषं फलं पुत्रसमुद्भवम् । गत्वा पुण्यतमे देशे रक्तशृंगस्य मूर्धनि
“म्हणून तू पुत्रप्राप्तीतून उत्पन्न होणारे संपूर्ण फळ मिळवशील—जेव्हा तू परम पुण्य देशात रक्तशृंग पर्वताच्या शिखरावर जाशील।”
Verse 11
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्ववृद्धिशुभोदये । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विदुरस्तत्क्षणाद्ययौ
हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात—जिथे सर्व वृद्धी व शुभोदय होतो—ते वचन ऐकून विदुर तत्क्षणी निघाला।
Verse 12
तत्स्थानं गालवोद्दिष्टं हर्षेण महतान्वितः । तत्राश्वत्थतरुं स्थाप्य पुत्रत्वे चाभिषेच्य च
गालवाने सांगितलेल्या स्थानी पोहोचून, महान हर्षाने युक्त होऊन, त्याने तेथे अश्वत्थ वृक्ष स्थापन केला आणि त्याला पुत्रत्वाने अभिषेक केला।
Verse 13
वैवाहिकेन विधिना कृतकृत्यो बभूव ह । ततो बभ्राम तत्क्षेत्रं तीर्थयात्रापरायणः
वैवाहिक विधीनुसार संस्कार पूर्ण करून तो कृतकृत्य झाला. नंतर तीर्थयात्रेत तत्पर होऊन तो त्या पवित्र क्षेत्रात फिरत राहिला व तीर्थांचे दर्शन घेत राहिला.
Verse 15
स दृष्ट्वा कुरुवृद्धस्य कीर्तनानि महात्मनः । ततश्चक्रे मतिं तत्र दिव्यप्रासादकर्मणि
कुरुवंशातील त्या महात्मा वृद्धाची कीर्ती व प्रसिद्ध कर्मे पाहून त्याने तेथेच दिव्य प्रासाद (मंदिर) उभारण्याचा निश्चय केला.
Verse 16
ततो माहेश्वरं लिंगं वटाधस्ताद्विधाय सः । विष्णुं च स्थापयामास अश्वत्थस्य तरोरधः
त्यानंतर त्याने वटवृक्षाखाली माहेश्वर लिंगाची प्रतिष्ठापना केली आणि अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाखाली विष्णूचीही स्थापना केली.
Verse 17
निवेश्य च तथा दिव्यं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् । एतद्देवत्रयं क्षेत्रे युष्माकं हि मया कृतम् । भवद्भिः सकला चास्य चिन्ताकार्या सदैव हि
अशा रीतीने दिव्य प्रतिष्ठा करून त्याने ब्राह्मणांना कळविले— “या क्षेत्रात हे देवत्रय मी तुमच्यासाठी स्थापिले आहे. म्हणून तुम्ही सर्वांनी याची पूर्ण काळजी व व्यवस्था सदैव करावी.”
Verse 18
ब्राह्मणा ऊचुः । वयमस्य करिष्यामो यात्राद्याः सकलाः क्रियाः
ब्राह्मण म्हणाले— “याच्या यात्रा इत्यादी सर्व क्रिया व आवश्यक विधी आम्ही नित्य विधिपूर्वक करू.”
Verse 19
तथा वंशोद्भवा ये च पुत्राः पौत्रास्तथापरे । करिष्यंति क्रियाः सर्वास्त्वं गच्छ स्वगृहं प्रति
तसेच आमच्या वंशात जन्मलेले पुत्र‑पौत्र व पुढीलही सर्व विधी‑कर्मे करतील. आता तू आपल्या घरी परत जा.
Verse 20
ततो जगाम विदुरः स्वपुरं प्रति हर्षितः । कृतकृत्यो द्विजास्ते च चक्रुर्वाक्यं तदुद्भवम्
मग विदुर आनंदित होऊन आपल्या नगराकडे निघून गेला. ते द्विजही कृतकृत्य होऊन त्या पावन प्रसंगास अनुरूप वचन बोलले.
Verse 21
माघमासस्य सप्तम्यां सूर्यवारेण यो नरः । पूजयेद्भास्करं तत्र स याति परमां गतिम्
माघमासातील सप्तमीस, ती रविवार असेल तेव्हा, जो त्या तीर्थी भास्कराची (सूर्यदेवाची) पूजा करतो, तो परम गतीस पोहोचतो.
Verse 22
शिवं वा सोमवारेण शुक्लाष्टम्यां विशेषतः । शयने बोधने विष्णुं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
किंवा सोमवारी—विशेषतः शुक्ल पक्षातील अष्टमीस—शिवाची पूजा करावी; आणि विष्णूच्या शयन व बोधन व्रतकाळी योग्य श्रद्धेसह विष्णूची आराधना करावी.
Verse 23
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवानां तत्त्रयं शुभम् । पूजनीयं विशेषेण नरैः स्वर्गतिमीप्सुभिः
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी देवतांचे ते शुभ त्रय विशेषतः पूजावे—विशेष करून स्वर्गगतीची इच्छा करणाऱ्या नरांनी.
Verse 24
तत्र सिद्धिं गताः पूर्वं मुनयः संशितव्रताः । विदुरेश्वरमाराध्य शतशोऽथ सहस्रशः
तेथे पूर्वी दृढव्रती मुनी विदुरेश्वराची आराधना करून शेकडो व हजारो संख्येने सिद्धीला प्राप्त झाले।
Verse 25
ततस्तत्सिद्धिदं ज्ञात्वा लिंगं वै पाकशासनः । पांसुभिः पूरयामास यथा कश्चिन्न बुध्यते
मग ते लिंग सिद्धिदायक आहे असे जाणून पाकशासन (इंद्र) यांनी ते धुळीने भरून टाकले, जेणेकरून कोणीही ओळखू नये।
Verse 26
कस्यचित्त्वथ कालस्य विदुरस्तत्र चागतः । दृष्ट्वा लोपगतं लिंगं दुःखेन महतान्वितः
काही काळानंतर विदुर तेथे आले; लिंग लोप पावलेले पाहून ते मोठ्या दुःखाने व्याकुळ झाले।
Verse 27
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । मा त्वं कुरु विषादं हि लिंगार्थे विदुराधुना
त्याच वेळी एक अशरीरी वाणी म्हणाली—“विदुरा, आता लिंगासाठी विषाद करू नकोस।”
Verse 28
योऽयं स दृश्यते वालो वटस्तस्य तले स्थिता । देवद्रोणिः सुरेशेन पांसुभिः परिपूरिता
“जो हा तरुण वटवृक्ष दिसतो, त्याच्या तळाशी देवद्रोणी आहे; सुरेश (इंद्र) यांनी ती धुळीने परिपूर्ण केली आहे.”
Verse 29
ततो गजाह्वयात्तूर्णं समानीय धनं बहु । शोधयामास तत्स्थानं दिवारात्रमतन्द्रितः
त्यानंतर तो गजाह्वय (हस्तिनापूर) येथून त्वरेने विपुल धन-सामग्री आणून त्या स्थळाचे दिवस-रात्र अथक शुद्धीकरण करू लागला।
Verse 30
ततो विलोक्य तान्देवान्हर्षेण महतान्वितः । प्रासादं निर्ममे तेषां योग्यं साध्वभिसंस्थितम्
मग त्या देवांचे दर्शन होताच तो महान आनंदाने भरून गेला आणि त्यांच्या योग्य, सुयोजित व दृढ प्रतिष्ठित असा प्रासादरूपी मंदिर उभारला।
Verse 31
कैलासशिखराकारं भास्करार्थे महामुनिः । जटामध्यगतं दृष्ट्वा वटस्य च महेश्वरम्
भास्कराच्या आराधनेसाठी त्या महामुनीने जटांच्या मध्यभागी स्थित, वटवृक्षात विराजमान महेश्वराचे दर्शन घेऊन, त्यांना कैलासशिखरासारख्या रूपात भावपूर्वक कल्पिले।
Verse 32
प्रासादं नाकरोत्तत्र लिंगं यावन्न चालयेत् । वासुदेवस्य योग्यां च कृत्वा शालां बृहत्तराम्
तेथे लिंग हलवावे लागू नये तोवर त्याने प्रासाद उभारला नाही; आणि वासुदेवासाठीही योग्य अशी मोठी शाळा (सभामंडप) बांधली।
Verse 33
दत्त्वा वृत्तिं च संहृष्टो ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य च । जगाम स्वाश्रमं भूयो विप्रानामंत्र्य तांस्ततः
ब्राह्मणांना उपजीविकेची वृत्ती देऊन आणि आनंदित होऊन ती विधिपूर्वक अर्पण करून, मग त्या विप्रांना निरोप देत तो पुन्हा आपल्या आश्रमास गेला।