Adhyaya 183

Verse 1

सूत उवाच । द्वितीये दिवसे प्राप्ते यज्ञकर्मसमुद्भवे । द्वादश्यामभवत्तत्र शृणुध्वं तद्द्विजोत्तमाः । वृत्तान्तं सर्वदेवानां महाविस्मयकारकम्

सूत म्हणाले—यज्ञकर्माच्या प्रवाहात दुसरा दिवस आला तेव्हा तेथे द्वादशी तिथी झाली। हे द्विजोत्तमांनो, ऐका—सर्व देवांशी संबंधित अत्यंत विस्मयकारक वृत्तान्त।

Verse 2

मखकर्मणि प्रारब्ध ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । जलसर्पं समादाय बटुः कश्चित्सुनर्मकृत्

वेदपारंगत ऋत्विजांनी यज्ञकर्म सुरू केले असता, एक खोडकर बटू ब्रह्मचारी जलसर्प उचलून घेतला।

Verse 3

प्रविश्याथ सदस्तत्र तं सर्पं ब्राह्मणान्तिके । चिक्षेप प्रहसंश्चैव सर्वदुःखभयंकरम्

तो यज्ञसभेत प्रवेश करून, हसत-हसत त्या ब्राह्मणाजवळ तो सर्प फेकून दिला—जो सर्व दुःखांचा व भयाचा कारण ठरला।

Verse 4

ततस्तु डुण्डुभस्तूर्णं भ्रममाण इतस्ततः । विप्राणां सदसिस्थानां सक्तानां यज्ञकर्मणि

मग डुण्डुभा तात्काळ इथे-तिथे धावू लागला, सभेत बसलेल्या व यज्ञकर्मात गुंतलेल्या विप्रांमध्ये।

Verse 5

अहो होतुः स्थिते प्रैषे दीर्घसत्रसमुद्भवे । स सर्पो वेष्टयामास तस्य गात्रं समंततः

अहो! दीर्घ सत्राच्या मध्यात, नियत प्रैषस्थानी उभ्या होतृच्या देहाला त्या सर्पाने सर्व बाजूंनी वेढून टाकले।

Verse 6

न चचाल निजस्थानात्प्रायश्चित्तविभीषया । नोवाच वचनं सोऽत्र चयनन्यस्तलोचनः

प्रायश्चित्ताच्या भीतीने तो आपल्या स्थानावरून मुळीच हलला नाही; आणि तेथे एक शब्दही बोलला नाही, नेत्र कर्मचयनावर स्थिर ठेवून।

Verse 7

हाहाकारो महाञ्जज्ञे एतस्मिन्नंतरे द्विजाः । तस्मिन्सदसि विप्राणां विषा ढ्याहिप्रशंकया

इतक्यात द्विजांमध्ये मोठा हाहाकार झाला। त्या विप्रसभेत हा सर्प विषाने भरलेला असेल या शंकेने ब्राह्मण भयभीत झाले।

Verse 9

हाहाकारो महानासीत्तं दृष्ट्वा सर्पवेष्टितम् । तस्य पुत्रो विनीतात्मा मैत्रावरुणकर्मणि

त्याला सर्पाने वेढलेले पाहून मोठा हाहाकार झाला। त्याचा पुत्र—विनीत व संयमी—मैत्रावरुण पुरोहितकर्मात मग्न होता.

Verse 10

यस्मात्पाप त्वया सर्पः क्षिप्तः सदसि दुर्मते । तस्माद्भव द्रुतं सर्पो मम वाक्यादसंशयम्

अरे पापी, दुर्मती! तू पवित्र सभेत सर्प फेकलास; म्हणून माझ्या वचनाने, निःसंशय, त्वरित सर्प हो।

Verse 11

बटुरुवाच । हास्येन जलसर्पोऽयं मया मुक्तोऽत्र लीलया । न ते तातं समुद्दिश्य तत्किं मां शपसि द्विज

बटू म्हणाला—हसतखेळत मी हा जलसर्प इथे लीलया सोडला. तुमच्या पित्याला उद्देशून नव्हते; मग हे द्विज, मला का शाप देता?

Verse 12

एतस्मिन्नंतरे मुक्त्वा तस्य गात्रं स पन्नगः । जगामान्यत्र तस्यापि सर्पत्वं समपद्यत

त्याच वेळी तो पन्नग त्याचे शरीर सोडून दुसरीकडे निघून गेला; आणि तो अपराधीही सर्पत्वाला प्राप्त झाला.

Verse 13

सोऽपि सर्पत्वमापन्नः सनातनसुतो बटुः । दुःखशोकसमापन्नो ब्राह्मणैः परिवेष्टितः

सनातनाचा तो बटु पुत्रही सर्पत्वास प्राप्त झाला; दुःख-शोकाने व्याकुळ होऊन तो ब्राह्मणांनी वेढलेला उभा राहिला।

Verse 14

अथ गत्वा भृगुं सोऽपि बाष्पव्याकुललोचनः । प्रोवाच गद्गदं वाक्यं प्रणिपत्य पुरःसरः

मग अश्रूंनी व्याकुळ डोळ्यांनी तो भृगूंकडे गेला; पुढे जाऊन प्रणाम करून गद्गद वाणीने बोलला।

Verse 15

सनातनसुतश्चास्मि पौत्रस्तु परमेष्ठिनः । शप्तस्तव सुतेनास्मि च्यवनेन महात्मना

मी सनातनाचा पुत्र आणि परमेष्ठिनाचा पौत्र आहे; तरीही तुमच्या महात्मा पुत्र च्यवनाने मला शाप दिला आहे।

Verse 16

निर्दोषो ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्माच्छापात्प्ररक्ष माम् । तच्छ्रुत्वा च्यवनं प्राह कृपाविष्टो भृगुः स्वयम्

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मी निर्दोष आहे; म्हणून या शापापासून माझे रक्षण करा. हे ऐकून करुणेने भरलेले भृगु स्वतः च्यवनाला म्हणाले।

Verse 17

अयुक्तं विहितं तात यच्छप्तोऽयं बटुस्त्वया । न मां धर्षयितुं शक्तो विषाढ्योऽपि भुजंगमः

भृगु म्हणाले—तात, तू या बटुला शाप दिलास, हे अयुक्त आहे. विषाने भरलेला सर्पही मला धर्षयितुं समर्थ नाही।

Verse 19

किं पुनर्जलसर्पोऽयं निर्विषो रज्जुसंनिभः । न मामुद्दिश्य निर्मुक्तः सर्पोऽनेन द्विजन्मना । शापमोक्षं कुरुष्वास्य तस्माच्छीघ्रं द्विजन्मनः

मग हा जलसर्प—विषहीन व केवळ दोरीसारखा—काय करणार? या द्विजाने मला उद्देशून याला सर्परूपाने सोडलेले नाही; म्हणून हे द्विज, याला लवकर शापमुक्त करा।

Verse 20

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वयमेव पितामहः । तत्रायातः स्थितो यत्र स पौत्रः सर्परूपधृक्

त्याचे वचन ऐकून स्वयं पितामह तेथे आले आणि जिथे सर्परूप धारण केलेला तो पौत्र होता, तिथेच जाऊन उभे राहिले।

Verse 21

प्रोवाच न विषादस्ते पुत्र कार्यः कथंचन । यत्सर्पत्वमनुप्राप्तः शृणुष्वात्र वचो मम

ते म्हणाले—“पुत्रा, कोणत्याही प्रकारे विषाद करू नकोस. तू सर्पत्वास प्राप्त झाला आहेस; आता येथे माझे वचन ऐक.”

Verse 22

पुरा संस्रष्टुकामोऽहं नागानां नवमं कुलम् । तद्भविष्यति त्वत्पार्श्वात्समर्यादं धरातले

“पूर्वी मी नागांचे नववे कुल निर्माण करण्याची इच्छा केली होती; ते तुझ्या पार्श्वातूनच पृथ्वीवर मर्यादा व व्यवस्था सहित प्रकट होईल.”

Verse 23

मन्त्रौषधियुजां पुंसां न पीडामाचरिष्यति । संप्राप्स्यति परां पूजां समस्ते जगतीतले

“मंत्र व औषधीने युक्त पुरुषांना तो पीडा करणार नाही; आणि संपूर्ण पृथ्वीवर तो परम पूज्यत्व प्राप्त करील.”

Verse 24

अत्राऽस्ति सुशुभं तोयं हाटकेश्वरसंज्ञिते । क्षेत्रे तत्र समावासः पुत्र कार्यस्त्वया सदा

येथे हाटकेश्वर नामक क्षेत्रात अत्यंत शोभिवंत पवित्र जल आहे। हे पुत्रा, तू तेथेच सदैव निवास करावा।

Verse 25

तत्रस्थस्य तपस्थस्य नागः कर्कोटको निजम् । तव दास्यति सत्कन्यां ततः सृष्टिर्भविष्यति

तेथे राहून तपश्चर्येत रत असलेल्या तुला नाग कर्कोटक आपलीच सत्कन्या देईल; आणि त्या संयोगातून वंशोत्पत्ती होईल.

Verse 26

नवमस्य कुलस्यात्र समर्यादस्य भूतले । श्रावणे कृष्णपक्षे तु संप्राप्ते पंचमीदिने

येथे भूतलावर धर्ममर्यादेत स्थित नवव्या कुलाचा, श्रावण महिन्याच्या कृष्णपक्षातील पंचमी तिथीस, नियत प्रसंग येऊन ठरेल.

Verse 27

संप्राप्स्यति परां पूजां पृथिव्यां नवमं कुलम् । अद्यप्रभृति तत्तोयं नागतीर्थमिति स्मृतम्

पृथ्वीवर नववे कुल परम पूज्य मान प्राप्त करील। आजपासून ते जल ‘नागतीर्थ’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 28

ख्यातिं यास्यति भूपृष्ठे सर्वपातकनाशनम् । येऽत्र स्नानं करिष्यंति संप्राप्ते पंचमीदिने

हे तीर्थ भूपृष्ठावर सर्वपातकनाशक म्हणून ख्यात होईल। पंचमी तिथी आल्यावर जे येथे स्नान करतील, त्यांना पावन फल मिळेल.

Verse 29

न तेषां वत्सरंयावद्भविष्यत्यहिजं भयम् । विषार्द्दितस्तु यो मर्त्यस्तत्र स्नानं करिष्यति

त्यांना वर्षभर सर्पजन्य भय राहणार नाही. आणि जो विषबाधित मनुष्य तेथे स्नान करील…

Verse 31

करिष्यति तथा स्नानं फलहस्ता प्रभक्तितः । भविष्यति च सा शीघ्रं वंध्याऽपि च सुपुत्रिणी

तीही जर हातात फळे घेऊन निर्मळ भक्तीने तेथे स्नान करील, तर वंध्याही स्त्री लवकरच सुपुत्रवती होईल.

Verse 32

सूत उवाच । एवं प्रवदतस्तस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । अन्ये नागाः समायातास्तत्र यज्ञे निमंत्रिताः

सूत म्हणाले—अव्यक्त जन्म असलेल्या त्या ब्रह्मदेवाने असे बोलत असतानाच, तेथील यज्ञास निमंत्रित इतर नागही तेथे आले.

Verse 33

वासुकिस्तक्षकश्चैव पुण्डरीकः कृशोदरः । कम्बलाश्वतरौ नागौ शेषः कालिय एव च

वासुकी व तक्षक, पुंडरीक व कृशोदर; कंबल व अश्वतर हे नाग; तसेच शेष आणि कालियही.

Verse 34

ते प्रणम्य वचः प्रोचुः प्रोच्चैर्देवं पितामहम् । तवादेशाद्वयं प्राप्ता यज्ञेऽत्र प्रपितामह

ते नमस्कार करून देव पितामहास मोठ्याने म्हणाले—‘आपल्या आज्ञेने आम्ही येथे या यज्ञास आलो आहोत, हे प्रपितामह।’

Verse 35

साहाय्यार्थं तदादेशो दीयतां प्रपितामह । येन कुर्मो वयं शीघ्रं नागराज्ये ह्यधिष्ठिताः

साहाय्यासाठी तो आदेश द्या, हे प्रपितामह; ज्यायोगे आम्ही नागराज्यात अधिष्ठित होऊन शीघ्र आपले कर्तव्य पूर्ण करू शकू.

Verse 36

ब्रह्मोवाच साहाय्यमेतदस्माकं भवदीयं महोरगाः । गत्वानेन समं शीघ्रं नागराजेन तिष्ठत

ब्रह्मा म्हणाले—हे महोरगांनो, तुमचे हे साहाय्य आमच्यासाठीच आहे. याच्यासह शीघ्र जा आणि नागराजासह (रक्षणार्थ) स्थित राहा.

Verse 37

नागतीर्थे ततः स्थेयं सर्वैस्तत्र समास्थितैः

त्यानंतर तेथे एकत्र झालेल्या तुम्हा सर्वांनी नागतीर्थातच यथास्थान स्थिर राहावे.

Verse 38

यः कश्चिन्मम यज्ञेऽत्र दुष्टभावं समाश्रितः । समागच्छति विघ्नाय रक्षणीयः स सत्वरम्

जो कोणी दुष्टभाव धरून येथे माझ्या यज्ञात विघ्न घालायला येईल, त्याला त्वरित रोखून रक्षण (नियंत्रण) करावे.

Verse 39

राक्षसो वा पिशाचो वा भूतो वा मानुषोऽपि वा । एतत्कृत्यतमं नागा मम यज्ञस्य रक्षणम्

राक्षस असो, पिशाच असो, भूत असो किंवा मनुष्यही असो—हे नागांनो, माझ्या यज्ञाचे रक्षण हेच तुमचे परम कर्तव्य आहे.

Verse 40

तथा यूयमपि प्राप्ते मासि भाद्रपदे तथा । पंचम्यां कृष्णपक्षस्य तत्र पूजामवाप्स्यथ

तसेच भाद्रपद मास आला की, कृष्णपक्षातील पंचमी तिथीस, तुम्हालाही तेथे पूजनाचा मान प्राप्त होईल।

Verse 41

सूत उवाच । बाढमित्येव ते प्रोच्य प्रणिपत्य पितामहम् । सनातनसुतोपेता नागतीर्थं समाश्रिताः

सूत म्हणाले— ‘बाढम्’ असे म्हणून त्यांनी पितामह (ब्रह्मा) यांना प्रणाम केला; सनातनाच्या पुत्रांसह ते नागतीर्थाचा आश्रय घेऊ लागले।

Verse 42

ततःप्रभृति तत्तीर्थं नागतीर्थ मिति स्मृतम् । कामप्रदं च भक्तानां नराणां स्नानकारिणाम्

त्या वेळेपासून ते तीर्थ ‘नागतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले; तेथे स्नान करणाऱ्या भक्तांना इच्छित फल देणारे ठरले।

Verse 43

यस्तत्र कुरुते स्नानं सकृद्भक्त्या समन्वितः । नान्वयेऽपि भयं तस्य जाय ते सर्पसंभवम्

जो तेथे भक्तिभावाने एकदाही स्नान करतो, त्याला सर्पांपासून होणारे भय—वंशातही—कधीच उत्पन्न होत नाही।

Verse 44

तत्र यच्छति मिष्टान्नं द्विजानां सज्जनैः सह । पूजयित्वा तु नागेंद्रान्सनातनपुरःसरान्

तेथे सज्जनांसह द्विजांना (ब्राह्मणांना) मिष्टान्न दान करावे; आणि मग सनातनाला अग्रस्थानी मानून नागेंद्रांचे पूजन करावे।

Verse 45

सप्तजन्मांतरं यावन्न स दौःस्थ्यमवाप्नुयात् । भूतप्रेतपिशाचानां शाकिनीनां विशेषतः । न च्छिद्रं न च रोगाश्च नाधयो न रिपोर्भयम्

सात जन्मांतरांपर्यंत तो दुःस्थितीत पडत नाही. विशेषतः भूत, प्रेत, पिशाच व शाकिनी यांच्याकडून पीडा होत नाही; अनिष्ट नाही, रोग नाही, मानसिक क्लेश नाही आणि शत्रूभयही नाही.

Verse 46

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या वाच्यमानं द्विजोत्तमाः । सोऽपि संवत्सरं यावत्पन्नगैर्न च पीड्यते

हे द्विजोत्तमांनो! जो कोणी भक्तिभावाने हे वाचले जात असताना ऐकतो, तोही एक वर्षभर पन्नगांद्वारे पीडित होत नाही.

Verse 47

सर्पदष्टस्य यस्यैतत्पुरतः पठ्यते भृशम् । नागतीर्थस्य माहात्म्यं काल दष्टोऽपि जीवति

ज्याला सर्पाने दंश केला आहे, त्याच्या समोर जर नागतीर्थाचे हे महान माहात्म्य जोराने पठण केले, तर तो—मृत्यूने ग्रासलेला असला तरी—जिवंत राहतो.

Verse 48

पुस्तके लिखितं चैतन्नागतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं तिष्ठते यत्र न सर्पस्तत्र तिष्ठति

आणि जिथे पुस्तकात लिहिलेले हे नागतीर्थ-समुद्भव माहात्म्य राहते, तिथे कोणताही सर्प थांबत नाही.

Verse 183

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत ‘नागतीर्थोत्पत्ति-माहात्म्य-वर्णन’ नामक एकशे त्र्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.