Adhyaya 227

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । नरकाणां स्वरूपं च श्रुत्वा मे भयमागतम् । कथं मुक्तिर्भवेत्तेषां पापानामपि पार्थिव । व्रतैर्वा नियमैर्वापि होमैर्वा तीर्थसंश्रयैः

युधिष्ठिर म्हणाला—नरकांचे स्वरूप ऐकून मला भय वाटू लागले. हे राजन्, पापी जनांचीही मुक्ती कशी होईल—व्रतांनी, नियमांनी, होमांनी किंवा तीर्थाश्रयाने?

Verse 2

भीष्म उवाच । गंगायामस्थिपातोऽत्र येषां संजायते नृणाम् । न तेषां नारको वह्निः प्रभवेन्मध्यवर्तिनाम्

भीष्म म्हणाले—येथे गंगेत ज्यांच्या अस्थींचे विसर्जन होते, त्यांच्यावर नरकाग्नीचा प्रभाव पडत नाही—ते मध्यम दुःखप्रदेशास पात्र असले तरीही।

Verse 3

गंगायां क्रियते श्राद्धं येषां नाम्ना स्वकैः सुतैः । ते विमानं समाश्रित्य प्रयांति नरकोपरि

ज्यांच्या नावाने त्यांच्या स्वतःच्या पुत्रांनी गंगेत श्राद्ध केले जाते, ते दिव्य विमानाचा आश्रय घेऊन नरकाच्या वरून परे जातात।

Verse 4

पापं कृत्वा प्रकुर्वंति प्रायश्चित्तं यथोदितम् । हेम यच्छंति वा भूप न तेषां नरको भवेत्

पाप करून जे शास्त्रोक्त प्रायश्चित्त यथाविधी करतात, किंवा हे राजन्, जे सुवर्णदान करतात—त्यांना नरक प्राप्त होत नाही।

Verse 5

शेषाः स्वकर्मणः प्राप्त्या सेवंते च यथोचितम् । स्वर्ग वा नरकं वापि सेवन्ते ते नराधिप

परंतु उरलेले लोक आपल्या कर्मफलानुसार यथोचित भोग भोगतात—हे नराधिप, ते स्वर्ग किंवा नरक, जे प्राप्त होईल तेच भोगतात।

Verse 6

धारातीर्थे म्रियंते ये स्वामिनः पुरतः स्थिताः । ते गच्छंति परं स्थानं नरकाणां सुदूरतः

जे धारातीर्थी आपल्या स्वामीसमोर उभे राहून देहत्याग करतात, ते नरकांपासून अतिदूर परम धामास जातात।

Verse 7

वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे नैमिषे नागरे पुरे । प्रयागे वा प्रभासे वा यस्त्यजेत्तनुमा त्मनः । महापातकयुक्तोऽपि नरकं न स पश्यति

जो वाराणसी, कुरुक्षेत्र, नैमिष, नागरपुर, प्रयाग किंवा प्रभास येथे देहत्याग करतो, तो महापातकयुक्त असला तरी नरक पाहात नाही।

Verse 8

नीलो वा वृषभो यस्य विवाहे संनियुज्यते । स्वपुत्रेण न संपश्येन्नरकं ब्रह्महाऽपि सः

ज्याच्या विवाहकर्मात स्वतःचा पुत्र विधिपूर्वक निळा (श्याम) वृषभ नियोजित करतो, तो ब्रह्महत्यारा असला तरी नरक पाहात नाही।

Verse 9

प्रायोपवेशनं कृत्वा हृदयस्थे जनार्दने । यस्त्यजेत्पुरुषः प्राणान्नरकं न स पश्यति

हृदयस्थ जनार्दनाचे स्मरण करून जो पुरुष प्रायोपवेशन करून प्राणत्याग करतो, तो नरक पाहात नाही।

Verse 10

प्रायोपवेशनं यो च चित्रेश्वरनिवेशने । कुर्वन्ति नरकं नैव ते गच्छंति कदाचन

चित्रेश्वराच्या निवासस्थानी जे प्रायोपवेशन करतात, ते कधीही नरकात जात नाहीत।

Verse 11

दीनांधकृपणानां च पथिश्रममुपेयुषाम् । तीर्थयात्रापराणां च यो यच्छति सदाऽशनम् । काले वा यदि वाऽकाले नरकं न स पश्यति

जो दीन, अंध, कृपण, मार्गाने थकलेले आणि तीर्थयात्रेत तत्पर यात्रेकरूंना नेहमी—वेळी किंवा अवेळीही—अन्नदान करतो, तो नरक पाहात नाही।

Verse 12

जलधेनुं च यो दद्याद्धृषसंस्थे दिवाकरे । तिलधेनुं मृगस्थे च नरकं न स पश्यति

सूर्य धृष राशीत असताना जो ‘जलधेनू’ दान करतो आणि सूर्य मृग राशीत असताना जो ‘तिलधेनू’ दान करतो, तो नरक पाहात नाही।

Verse 13

सोमे सोमग्रहे चैव सोमनाथस्य दर्शनात् । समुद्रे च सरस्वत्यां स्नात्वा न नरकं व्रजेत्

चंद्राच्या वेळी आणि चंद्रग्रहणकाळीही—सोमनाथाचे दर्शन घेऊन—आणि समुद्रात व सरस्वतीत स्नान करून मनुष्य नरकात जात नाही।

Verse 14

सन्निहित्यां कुरुक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे । सूर्यवारेण यः याति नरकं न स पश्यति

सूर्य राहुग्रस्त (ग्रहणकाळी) असताना जो रविवारी कुरुक्षेत्रातील सन्निहितीला जातो, तो नरक पाहात नाही।

Verse 15

कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यः करोति प्रदक्षिणाम् । त्रिपुष्करस्य मौनेन नरकं न स पश्यति

कार्तिक महिन्यात कृत्तिका-योग असताना जो प्रदक्षिणा करतो आणि त्रिपुष्कर येथे मौनव्रत पाळतो, तो नरक पाहात नाही।

Verse 16

मृगसंक्रमणे ये तु सूर्यवारेण संस्थिते । चण्डीशं वीक्षयंति स्म न ते नरकगामिनः

मृग-संक्रमणाच्या वेळी जे लोक रविवारी तेथे उपस्थित राहून चण्डीशाचे दर्शन घेतात, ते नरकगामी होत नाहीत.

Verse 17

गां पंकाद्ब्राह्मणीं दास्यात्साधून्स्तेनाद्द्विजं वधात् । मोचयन्ति च ये राजन्न ते नरकगामिनः

हे राजन्! जे चिखलातून गायीला, दासत्वातून ब्राह्मणीला, चोरापासून साधूंना आणि वधापासून द्विजाला सोडवितात, ते नरकगामी होत नाहीत.

Verse 18

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप । यथा न नरकं याति पुरुषस्तु स्वकर्मणा । यथा च नरकं याति स्वल्पपापोऽपि मानवः

हे नराधिप! तू विचारलेले सर्व मी सांगितले—मनुष्य आपल्या कर्मांनी कसा नरकात जात नाही, आणि अल्प पापीही कसा नरकास जाऊ शकतो.

Verse 227

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे नरकयातनानिरसनोपायवर्णनंनाम सप्तविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्याच्या श्राद्धकल्पात, भीष्म-युधिष्ठिर संवादातील ‘नरकयातना-निरसन-उपाय-वर्णन’ नामक २२७वा अध्याय समाप्त झाला.