Adhyaya 129
सूता याज्ञवल्क्याशी संबंधित एक प्रसिद्ध आश्रम व पवित्र जल-तीर्थ यांचे माहात्म्य सांगतात; तेथे अल्पविद्यालाही सिद्धी मिळते असे वर्णन आहे. ऋषी विचारतात—याज्ञवल्क्यांचे पूर्वगुरू कोण, आणि कोणत्या प्रसंगात वेद हरपले व पुन्हा कसे प्राप्त झाले. सूत शाकल्य नावाच्या विद्वान ब्राह्मण आचार्य व राजपुरोहिताचा उल्लेख करून राजसभेतील घटना सांगतात, जिथे राजशांतीकर्मासाठी याज्ञवल्क्यांना पाठवले जाते. राजा त्यांना अनुचित अवस्थेत पाहून आशीर्वाद नाकारतो आणि पवित्र जल लाकडी स्तंभावर फेकण्याची आज्ञा देतो. याज्ञवल्क्य वैदिक मंत्रोच्चार करून जल क्षेपण करतात; तत्क्षणी स्तंभावर पाने-फुले-फळे येतात—मंत्रशक्तीचे दर्शन आणि राजाच्या विधिअज्ञानाचे उघडकीकरण. राजा अभिषेक मागतो, पण याज्ञवल्क्य सांगतात की योग्य होम व विधीशिवाय मंत्रफल सिद्ध होत नाही; म्हणून ते अभिषेक करीत नाहीत. शाकल्य पुन्हा राजाकडे जाण्यास आग्रह धरल्यावर याज्ञवल्क्य धर्मन्याय मांडतात—अहंकारी व कर्तव्यभ्रष्ट गुरुचा त्याग करता येतो. क्रुद्ध शाकल्य अथर्वण मंत्र व जल यांच्या साहाय्याने शिकविलेल्या विद्येचा प्रतीकात्मक त्याग करवितो; याज्ञवल्क्य स्वातंत्र्य घोषित करून अधीत ज्ञानाचा विसर्जन करतात. पुढे सिद्धिक्षेत्रांच्या शोधात त्यांना हाटकेश्वर-क्षेत्राचा निर्देश मिळतो, जिथे फल अंतःकरणभावानुसार मिळते; तेथे ते तपश्चर्या व सूर्योपासना करतात. भास्कर प्रसन्न होऊन वर देतो—कुंडात सरस्वतीसदृश मंत्र प्रतिष्ठित होतात; स्नान व जपाने वेदविद्या त्वरित धारण होते आणि तत्त्वार्थ कृपेने स्पष्ट होतो. याज्ञवल्क्य मानवी गुरुबंधनातून मुक्ती मागतात; सूर्य त्यांना लघिमा-सिद्धी देऊन ‘वाजिकर्ण’ दिव्य अश्वरूपातून थेट वेदज्ञान ग्रहण करण्याची आज्ञा देतो. शेवटी फलश्रुती—त्या तीर्थात स्नान, सूर्यदर्शन व निर्दिष्ट ‘नादबिंदु’ जप मोक्षाभिमुख सिद्धी देतो।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तथान्योऽपि च तत्रास्ति याज्ञवल्क्यसमुद्रवः । आश्रमो लोक विख्यातो मूर्खाणामपि सिद्धिदः
सूत म्हणाले—तेथे आणखी एक तीर्थ आहे, ‘याज्ञवल्क्य-समुद्रव’ नावाचे. तो आश्रम जगप्रसिद्ध असून मूर्खांनाही सिद्धी देणारा आहे.
Verse 2
यत्र तप्त्वा तपस्तीव्रं याज्ञवल्क्येन धीमता । संप्राप्ता निखिला वेदा गुरुणाऽपहृताश्च ये
जिथे बुद्धिमान याज्ञवल्क्यांनी तीव्र तप केले; तिथेच गुरूंनी पूर्वी हिरावून घेतलेले सर्व वेद त्यांनी पूर्णपणे पुन्हा प्राप्त केले.
Verse 3
ऋषय ऊचुः । कोऽसौ गुरुरभूत्तस्य याज्ञवल्क्यस्य धीमतः । पाठयित्वा पुनर्येन हृता वेदा महात्मना
ऋषी म्हणाले—त्या बुद्धिमान याज्ञवल्क्यांचे गुरु कोण होते? त्या महात्म्याने शिकवून नंतर वेद पुन्हा कसे हिरावून घेतले?
Verse 4
किमर्थं च समाचक्ष्व सूतपुत्रात्र विस्तरात् । कौतुकं परमं जातं सर्वेषां नो द्विजन्मनाम्
आणि हे कशामुळे घडले? हे सूतपुत्रा, येथे सविस्तर सांग; आम्हा सर्व द्विजांच्या मनात परम कुतूहल उत्पन्न झाले आहे.
Verse 5
सूत उवाच । आसीद्ब्राह्मणशार्दूलः शाकल्य इति विश्रुतः । भार्गवान्वयसंभूतो वेद वेदांगपारगः
सूत म्हणाले—पूर्वी ‘शाकल्य’ नावाने प्रसिद्ध असा ब्राह्मणशार्दूल होता. तो भार्गव वंशात जन्मलेला, वेद व वेदांगांत पारंगत होता.
Verse 6
बृहत्कल्पे पुरा विप्रा वर्धमाने पुरोत्तमे । बहुशिष्यसमायुक्तो वेदाध्ययनतत्परः
प्राचीन बृहत्त्कल्पात, हे विप्रहो, वर्धमान नामक उत्तम नगरीत तो अनेक शिष्यांनी वेढलेला, वेदाध्ययन-अध्यापनात सदैव तत्पर असे।
Verse 7
स सदा प्रातरुत्थाय विद्यादानं प्रयच्छति । शिष्येभ्यश्चानुरूपेभ्यः प्रसादाद्विजसत्तमाः
तो नित्य सकाळी उठून विद्यादान करी; आणि हे द्विजश्रेष्ठहो, कृपापूर्वक योग्य शिष्यांना त्यांच्या पात्रतेप्रमाणे उपदेश देई।
Verse 8
चकार स तदा विप्राः पौरोहित्यं महीपतेः । सूर्यवंशप्रसूतस्य सुप्रियस्य महात्मनः
त्या वेळी, हे विप्रहो, सूर्यवंशात जन्मलेल्या महात्मा सुप्रिय राजाचे तो पौरोहित्य (राजपुरोहितपद) करीत असे।
Verse 9
स तस्य धर्मकृत्यानि सर्वाण्येव दिनेदिने । कृत्वा स्वगृहमभ्येति पूजितस्तेन भूभुजा
तो दिवसेंदिवस राजाचे सर्व धर्मकृत्य करून, त्या भूपतीकडून पूजित होऊन, आपल्या घरी परत येई।
Verse 10
एकं शिष्यं समारोप्य शांत्यर्थं तस्य भूपतेः । कथयित्वा प्रमाणं च विधानं होमसंभवम्
त्या भूपतीच्या शांत्यर्थ तो एक शिष्य नेमून, शांतीहोमासाठी आवश्यक प्रमाण व विधिविधान त्यास सांगून देई।
Verse 11
शिष्योऽपि सकलं कृत्वा तत्कर्म सुसमाहितः । आशीर्वादं प्रदत्त्वा च भूपतेर्गृहमेति च
शिष्यानेही पूर्ण एकाग्रतेने ते सर्व कर्म विधिपूर्वक पूर्ण केले; आणि आशीर्वाद देऊन तो राजाच्या गृहास गेला।
Verse 12
एवं प्रकुर्वतस्तस्य शाकल्यस्य महात्मनः । पौरोहित्यं गतः कालः कियन्मात्रो द्विजोत्तमाः
अशा प्रकारे वर्तन करणाऱ्या त्या महात्मा शाकल्याच्या राजपुरोहितपदात, हे द्विजोत्तमांनो, किती काळ गेला?
Verse 13
तदा वैवाहिके काले शप्तो यः शंभुना स्वयम् । सुनिंद्यां विकृतिं दृष्ट्वा तस्य वेद्यां गतस्य च
तेव्हा विवाहकाळी, जो स्वतः शंभूने शप्त केला होता, तो वेदीकडे जात असताना त्याची अत्यंत निंद्य विकृती पाहून…
Verse 14
अथ तं योजयामास शांत्यर्थं नृपमंदिरे । याज्ञवल्क्यं स शाकल्यः प्रतिपद्यागतं तदा
मग शांतीकर्मासाठी शाकल्याने राजमंदिरात त्याला नेमले; त्या वेळी आलेल्या याज्ञवल्क्याला त्याने स्वीकारले।
Verse 15
सोऽपि तारुण्यगर्वेण वेश्याकरजविक्षतः । सर्वांगेषु सुनिर्लज्जः प्रकटांगो जगाम वै
तोही तारुण्याच्या गर्वाने मत्त, वेश्येच्या नखांनी ओरबाडलेला, सर्वांगावर खुणा असलेला, निर्लज्जपणे उघडे अंग करून फिरत राहिला।
Verse 16
ततश्च शांतिकं कृत्वा जपांते भूपतिं च तम् । शांतोदकप्रदानाय हस्यमानो जनैर्ययौ
मग शांतिकर्म करून आणि त्या राजासाठी जपाचा अंत करून, तो शांतोदक देण्यासाठी निघाला; लोक त्याच्यावर हसत होते।
Verse 17
पार्थिवोऽपि च तं दृष्ट्वा तादृग्रूपं विटं द्विजम् । नाशीर्जग्राह तेनोक्तां वाक्यमेतदुवाच ह
राजानेही त्या द्विजाला अशा अवस्थेत—जणू काही विलासी विट—पाहून, त्याने सांगितलेला आशीर्वाद स्वीकारला नाही आणि हे वचन बोलला।
Verse 18
उच्छिष्टोऽहं द्विजश्रेष्ठ शय्यारूढो व्यवस्थितः । अत्र शालोद्भवे स्तंभे तस्मादेतज्जलं क्षिप
हे द्विजश्रेष्ठ, मी उच्छिष्ट अवस्थेत आहे, शय्येवर पडून स्थिर आहे; म्हणून या शालवृक्षोत्पन्न स्तंभावर हे जल टाक।
Verse 19
सोऽपि सावज्ञमाज्ञाय तं भूपं कुपिताननः । तं च स्तंभं समुद्दिश्य ध्यात्वा तद्ब्रह्म शाश्वतम्
तोही राजाची अवज्ञा ओळखून, क्रोधाने मुख तांबडे करून, त्या स्तंभाकडे मन एकाग्र करून शाश्वत ब्रह्माचे ध्यान करू लागला।
Verse 20
द्यां त्वमालिख्य इत्येव प्रोक्त्वा मंत्रं च याजुषम् प्राक्षिपच्छांतिकं तोयं तस्य मूर्धनि सत्वरम्
“द्यां त्वमालिख्य…” असा आरंभ असलेला याजुष मंत्र उच्चारून, त्याने त्वरेने शांतिक जल त्याच्या मस्तकावर टाकले।
Verse 21
ततः स पतिते तोये स्तंभः पल्लवशोभितः । तत्क्षणादेव संजज्ञे फल पुष्पैर्विराजितः
त्यानंतर ते जल पडताच तो स्तंभ नव्या पल्लवांनी शोभून गेला; त्याच क्षणी तो फळे व फुले यांनी तेजस्वी झाला।
Verse 22
तं दृष्ट्वा पार्थिवः सोऽथ विस्मयोत्फुल्ललोचनः । पश्चात्तापं विधायाथ वाक्यमेतदुवाच ह
त्याला पाहून राजा विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांचा झाला; मग पश्चात्तापाने व्याकुळ होऊन तो हे वचन बोलला।
Verse 23
अभिषेकं द्विजश्रेष्ठ ममापि त्वं प्रयच्छ भोः । अनेनैव तु मन्त्रेण शुचित्वं मे व्यवस्थितम्
हे द्विजश्रेष्ठ! मलाही अभिषेक द्या. ह्याच मंत्राने माझे शुचित्व योग्य रीतीने स्थापित होईल.
Verse 24
याज्ञवल्क्य उवाच । ममाभिषेकदानस्य त्वमनर्होऽसि पार्थिव । तस्माद्यास्याम्यहं सद्यो यत्रस्थः स गुरुर्मम
याज्ञवल्क्य म्हणाले—हे पार्थिवा! माझ्याकडून दिला जाणारा अभिषेक घेण्यास तू अयोग्य आहेस. म्हणून मी त्वरित तेथे जातो, जिथे माझे गुरु विराजमान आहेत.
Verse 25
राजोवाच । तव दास्यामि वस्त्राणि वाहनानि वसूनि च । तस्माद्यच्छाभिषेकं मे मन्त्रेणाऽनेन सांप्रतम्
राजा म्हणाला—मी तुम्हाला वस्त्रे, वाहने आणि धनही देईन. म्हणून ह्याच मंत्राने आत्ताच मला अभिषेक द्या.
Verse 26
याज्ञवल्क्य उवाच । न होमांतं विना मन्त्रः स्फुरते पार्थिवोत्तम । अभिषेकविधौ प्रोक्तो यः पूर्वं पद्मयोनिना । तस्मान्नाहं करिष्यामि तव यद्वै हृदि स्थितम्
याज्ञवल्क्य म्हणाले—हे राजश्रेष्ठा, होमांत झाल्यावाचून मंत्राचा खरा प्रभाव प्रकट होत नाही. अभिषेकविधीत पद्मयोनी ब्रह्म्याने पूर्वी जो मंत्र सांगितला, म्हणून तुझ्या हृदयात ठरलेली केवळ मागणी मी पूर्ण करणार नाही।
Verse 27
इत्युक्त्वा वचनं भूपं याज्ञवल्क्यः स वै द्विजः । जगाम स्वगृहं तूर्णं निस्पृहत्वं समाश्रितः
राजाला असे बोलून तो द्विज याज्ञवल्क्य निस्पृहतेचा आश्रय घेऊन त्वरेने आपल्या घरी निघून गेला।
Verse 28
अपरेऽह्नि समायातं शाकल्यमथ भूपतिः । प्रोवाच प्रांजलिर्भूत्वा विनयावनतः स्थितः
दुसऱ्या दिवशी शाकल्य आल्यावर राजा हात जोडून, विनयाने नतमस्तक होऊन उभा राहिला आणि त्याला म्हणाला।
Verse 29
यस्त्वया प्रेषितः कल्य शिष्यो ब्राह्मणसत्तमः । शांत्यर्थं प्रेषणीयश्च भूयोऽप्येवं गृहे मम
हे कल्याणमूर्ते, तुम्ही पाठवलेला तो श्रेष्ठ ब्राह्मण-शिष्य शांतीसाठी पुन्हा माझ्या घरी पाठवावा।
Verse 30
बाढमित्येव स प्रोक्त्वा ततो गत्वा निजालयम् । याज्ञवल्क्यं समाहूय ततः प्रोवाच सादरम्
“बाढ” असे म्हणून तो आपल्या निवासस्थानी गेला; मग याज्ञवल्क्याला बोलावून त्याला आदराने म्हणाला।
Verse 31
अद्यापि त्वं नरेंद्रस्य शांत्यर्थं भवने व्रज । विशेषात्पार्थिवेंद्रेण समाहूतोऽसि पुत्रक
आजही शांतीसाठी नरेन्द्राच्या भवनात जा। विशेषतः राजाधिराजाने तुला बोलाविले आहे, पुत्रा।
Verse 32
याज्ञवल्क्य उवाच । नाहं तात गमिष्यामि शांत्यर्थं तस्य मंदिरे । अवलेपेन युक्तस्य शुद्ध्या विरहितस्य च
याज्ञवल्क्य म्हणाले— ताता, शांतीसाठी मी त्याच्या मंदिर-गृहात जाणार नाही; तो गर्वयुक्त व शुद्धीविरहित आहे.
Verse 33
मया तस्याभिषेकार्थं सलिलं चोद्यतं च यत् । सलिलं तेन तत्काष्ठे समादिष्टं कुबुद्धिना
त्याच्या अभिषेकासाठी मी जे जल सिद्ध केले होते, तेच जल त्या कुबुद्धीने लाकडाच्या तुकड्यावर ओतण्यास सांगितले.
Verse 34
ततो मयापि तत्रैव तत्क्षणात्सलिलं च यत् । तस्मिन्काष्ठे परिक्षिप्तं नीतं वृद्धिं च तत्क्षणात्
मग तेथेच मीही त्या क्षणी ते जल त्या लाकडावर ओतले, आणि ते तत्क्षणी वाढून विस्तारले.
Verse 35
शाकल्य उवाच । अत एव विशेषेण समाहूतोऽसि पुत्रक । तस्मात्तत्र द्रुतं गच्छ नावज्ञेया महीभुजः
शाकल्य म्हणाले— म्हणूनच, पुत्रा, तुला विशेष रीतीने बोलाविले आहे. त्यामुळे तिथे लवकर जा; राजाची अवज्ञा करू नये.
Verse 36
अपमानाद्भवेन्मानं पार्थिवानामसंशयम् । यः करोति पुनस्तत्र मानं न स भवेत्प्रियः
अपमानामुळे निःसंशय राजांच्या मनात मानबुद्धी जागी होते. आणि जो तिथे पुन्हा मान देत राहतो, तो राजाला प्रिय होत नाही.
Verse 37
कोपप्रसाद वस्तूनि विचिन्वंतीह ये सदा । आरोहंति शनैर्भृत्या धुन्वंतमपि पार्थिवम्
जे सेवक सदैव राजाच्या कोप व प्रसाद यांचा विचार करीत राहतात, ते—राजा अस्वस्थतेने थरथरत असला तरी—हळूहळू पदोन्नती पावतात.
Verse 38
समौ मानापमानौ च चित्तज्ञः कालवित्तथा । सर्वंसहः क्षमी विज्ञः स भवेद्राजवल्लभः
ज्याच्यासाठी मान-अपमान समान; जो मन जाणणारा व योग्य वेळ ओळखणारा; जो सर्व सहन करणारा, क्षमाशील व विवेकी—तोच राजाचा लाडका होतो.
Verse 39
अपमानमनादृत्य तस्माद्गच्छ नृपालयम् । ममाज्ञापि न लंघ्या त एष धर्मः सनातनः
म्हणून अपमानाकडे दुर्लक्ष करून राजवाड्यात जा. माझी आज्ञाही उल्लंघू नये—हाच सनातन धर्म आहे.
Verse 40
याज्ञवल्क्य उवाच । आज्ञाभंगो ध्रुवं भावी परिपाटीव्यतिक्रमात् । करोषि यदि शिष्याणां ये त्वया तत्र योजिताः
याज्ञवल्क्य म्हणाले—परंपरागत नियम-क्रम मोडल्यास आज्ञाभंग निश्चित होईल, जर तू तिथे नेमलेल्या शिष्यांचा उपयोग करशील.
Verse 41
तस्माद्यदि बलान्मां त्वं योजयिष्यसि तं प्रति । त्वां त्यक्त्वाऽन्यत्र यास्यामि यतः प्रोक्तं महर्षिभिः
म्हणून जर तू मला बलपूर्वक त्याच्याकडे सेवेसाठी जोडशील, तर मी तुला सोडून दुसरीकडे निघून जाईन; कारण महर्षींनी असेच सांगितले आहे।
Verse 42
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथे वर्तमानस्य परित्यागो विधीयते
अहंकारी गुरुही—ज्याला कर्तव्य-अकर्तव्य कळत नाही आणि जो कुमार्गावर चालतो—धर्मानुसार त्याज्य ठरतो; त्याचा परित्याग विहित आहे।
Verse 43
सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शाकल्यः क्रोधमूर्छितः । ततः प्रोवाच तं भूयो भर्त्समानो मुहुर्मुहुः
सूत म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून शाकल्य क्रोधाने मूर्च्छित झाला. मग तो त्याला वारंवार धिक्कारत पुन्हा पुन्हा बोलू लागला.
Verse 44
एकमप्यक्षरं यत्र गुरुः शिष्ये निवेदयेत् । पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्त्वा ह्यनृणी भवेत्
जिथे गुरु शिष्याला एक अक्षर जरी देतो, तिथे पृथ्वीवर असे कोणतेही धन नाही की ते देऊन तो खरोखर ऋणमुक्त होईल.
Verse 45
तस्माद्गच्छ द्रुतं दत्त्वा मदध्ययनमालयम् । त्यक्त्वा विद्यां मया दत्तां नो चेच्छप्स्याम्यहं तव
म्हणून त्वरित जा—माझ्या संपूर्ण अध्यापनाचा प्रतिदान देऊन. मी दिलेली विद्या त्याग; नाहीतर मी तुला शाप देईन.
Verse 46
एवमुक्त्वाभिमंत्र्याथ नादबिंदुसमुद्भवैः । मंत्रैराथर्वणैस्तोयं पानार्थं चार्पयत्ततः
असे बोलून त्याने नाद-बिंदूपासून उद्भवलेल्या अथर्वण मंत्रांनी जल अभिमंत्रित केले आणि मग ते पिण्यासाठी अर्पण केले।
Verse 47
सोऽपिबत्तत्क्षणात्तोयं तत्पीत्वा व्याकुलेंद्रियः । उद्गिरद्वांतिधर्मेण तत्त्वविद्याविमिश्रितम्
त्याने तत्क्षणी ते जल प्याले; ते पिताच त्याच्या इंद्रिया व्याकुळ झाल्या आणि तो वांतीधर्माने उलटू लागला—त्यात तत्त्वविद्याही मिसळून बाहेर आली।
Verse 48
ततः प्रोवाच तं भूयः शाकल्यं कुपिताननः । एकमप्यक्षरं नास्ति तावकीयं ममोदरे
मग क्रोधाने मुख लाल करून तो पुन्हा शाकल्याला म्हणाला—“माझ्या पोटात तुझे एकही अक्षर उरलेले नाही।”
Verse 49
तस्माच्छिष्योऽस्मि ते नाहं न च मे त्वं गुरुः स्थितः । सांप्रतं स्वेच्छयाऽन्यत्र प्रयास्यामि करोषि किम्
“म्हणून मी तुझा शिष्य नाही, आणि तू माझा गुरुही नाहीस। आता मी स्वेच्छेने दुसरीकडे जाईन—तू काय करशील?”
Verse 50
एवमुक्त्वाऽथ निर्गत्य तस्मात्स्थानाच्चिरंतनात् । पप्रच्छ मानवान्भूयः सिद्धिक्षेत्राणि चासकृत्
असे बोलून तो त्या प्राचीन स्थानातून निघून गेला आणि पुन्हा पुन्हा लोकांना सिद्धी देणाऱ्या पवित्र क्षेत्रांविषयी विचारू लागला।
Verse 51
ततस्तस्य समादिष्टं क्षेत्रमेतन्मनीषिभिः । सिद्धिदं सर्वजंतूनां न वृथा स्यात्कथंचन
मग मनीषींनी त्याला ह्याच पवित्र क्षेत्राचा उपदेश केला—हे सर्व प्राण्यांना सिद्धी देणारे आहे; कोणत्याही प्रकारे हे निष्फळ होत नाही.
Verse 52
आस्तां तावत्तपस्तप्त्वा व्रतं नियममेव वा । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सिद्धिः संवसतोऽपि च
तप, व्रत किंवा कठोर नियम न केले तरी—हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात केवळ निवास केल्यानेही सिद्धी प्राप्त होते.
Verse 53
येनयेन च भावेन तत्र क्षेत्रे वसेज्जनः । तस्यानुरूपिणी सिद्धिः शुभा स्याद्यदि वाऽशुभा
ज्या-ज्या भावाने कोणी त्या क्षेत्रात वास करतो, त्याच्याच अनुरूप सिद्धी मिळते—शुभही, अशुभही.
Verse 54
तच्छ्रुत्वा च द्रुतं प्राप्य क्षेत्रमेतद्द्विजोत्तमाः । भानुमाराधयामास स्थापयित्वा ततः परम्
हे ऐकून श्रेष्ठ द्विज त्वरेने त्या पवित्र क्षेत्रात पोहोचला; मग विधिपूर्वक स्थापना करून त्याने भानु (सूर्य) याची आराधना केली.
Verse 55
नियतो नियताहारो ब्रह्मचर्यपरायणः । गायत्रं न्यासमासाद्य निर्विकल्पेन चेतसा
तो संयमी होता, आहारात नियम पाळणारा, ब्रह्मचर्यपरायण; गायत्री-न्यासाचा आश्रय घेऊन तो निर्विकल्प चित्ताने स्थित राहिला.
Verse 56
ततश्च भगवांस्तुष्टो वर्षांते तमुवाच सः । दर्शने तस्य संस्थित्वा तेजः संयम्य दारुणम्
त्यानंतर भगवान् प्रसन्न होऊन वर्षाच्या शेवटी त्याला म्हणाले. त्याच्या समोर प्रकट होऊन त्यांनी आपले प्रचंड तेज आवरले.
Verse 57
याज्ञवल्क्य वरं ब्रूहि यत्ते मनसि रोचते । सर्वमेव प्रदास्यामि नादेयं विद्यते त्वयि
हे याज्ञवल्क्य! तुझ्या मनास जे रुचते तो वर सांग. मी सर्व काही देईन; तुझ्यासाठी अदेय असे काही नाही.
Verse 58
याज्ञवल्क्य उवाच । यदि तुष्टः सुरश्रेष्ठ वेदाध्ययनसंभवे । गुरुर्भव ममाद्यैव ममैतद्वांछितं हृदि
याज्ञवल्क्य म्हणाले—हे देवश्रेष्ठ! आपण प्रसन्न असाल तर वेदाध्ययनाच्या सिद्धीसाठी आजच माझे गुरु व्हा. हीच माझ्या हृदयाची इच्छा आहे.
Verse 59
भास्कर उवाच । अहं तव कृपाविष्टस्तेजः संहृत्य तत्परम् । ततश्चात्र समायातस्तेन नो दह्यसे द्विज
भास्कर म्हणाले—तुझ्यावर कृपा करून मी माझे तेज संहृत केले आहे. म्हणूनच मी येथे अशा प्रकारे आलो, हे द्विज, जेणेकरून तू दग्ध होऊ नये.
Verse 60
तस्मादत्रैव कुंडे च मंत्रान्सारस्वताञ्छुभान् । वेदोक्तान्क्षेपयिष्यामि स्वयमेव द्विजोत्तम
म्हणून, हे द्विजोत्तम! मी येथेच या कुंडात वेदोक्त शुभ सारस्वत मंत्र स्वतः तुझ्यात स्थापित करीन.
Verse 61
तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा यत्किंचिद्वेदसंभवम् । पठिष्यसि सकृत्तत्ते कंठस्थं संभविष्यति
तेथे स्नान करून शुद्ध झाल्यावर, वेदोत्पन्न जे काही तू एकदाच पठण करशील, ते तुझ्या कंठी स्थिर होऊन स्मरणात दृढ होईल।
Verse 62
तत्त्वार्थं प्रकटं कृत्स्नं विदितं ते भविष्यति । मत्प्रसादान्न संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्
माझ्या प्रसादाने संपूर्ण तत्त्वार्थ स्पष्ट व प्रकट होऊन तुला ज्ञात होईल। संशय करू नकोस—मी जे बोललो ते सत्य आहे।
Verse 63
अद्यादि मानवः प्रातः स्नात्वा त्वत्र ह्रदे च यः । सावित्रेण च सूक्तेन मां दृष्ट्वा प्रपठिष्यति । तस्मै तत्स्यादसंदिग्धं यत्तवोक्तं मया द्विज
आजपासून जो कोणी मनुष्य पहाटे येथे या ह्रदात स्नान करून, मला दर्शन घेऊन सावित्री सूक्ताचे पठण करील—हे द्विज, त्याच्यासाठी मी तुला जे सांगितले ते निःसंशय सिद्ध होईल।
Verse 64
याज्ञवल्क्य उवाच । एवं भवतु देवेश यत्त्वयोक्तं वचोऽखिलम् । परं मम वचोऽन्यच्च तच्छृणुष्व ब्रवीमि ते
याज्ञवल्क्य म्हणाले: हे देवेश, तू जे अखिल वचन बोललास ते तसेच होवो। आता माझे आणखी एक वचन ऐक; मी तुला सांगतो।
Verse 65
नाहं मनुष्यधर्माणमुपाध्यायं कथंचन । करिष्यामि जगन्नाथ कृपां कुरु ममोपरि
हे जगन्नाथ, केवळ मानवी रूढी-धर्मांनी बांधलेल्या उपाध्यायाला मी कधीही स्वीकारणार नाही। माझ्यावर कृपा कर।
Verse 66
ततस्तस्या ददौ सूर्यो लघिमा नाम शोभनाम् । विद्यां हि तत्प्रभावाय सुतुष्टेनांतरात्मना
तेव्हा अंतःकरणाने अत्यंत संतुष्ट झालेल्या सूर्यदेवांनी त्या शक्तीच्या प्रकटतेसाठी त्याला ‘लघिमा’ नावाची शोभन विद्या प्रदान केली।
Verse 67
ततस्तं प्राह कर्णांते ममाश्वानां प्रविश्य वै । अभ्यासं कुरु विद्यानां वेदाध्ययनमाचर
मग त्याने त्याच्या कानात गुप्तपणे सांगितले—“माझ्या अश्वांच्या कानात प्रवेश कर; विद्यांचा अभ्यास कर आणि वेदाध्ययन कर।”
Verse 68
मन्मुखाद्ब्राह्मणश्रेष्ठ यद्येतत्तव वांछितम् । न ते स्याद्येन दोषोऽयं मम रश्मिसमुद्भवः
“हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! माझ्या मुखातूनच (वेद) घ्यावे अशी तुझी इच्छा असेल, तर तुला कोणताही दोष लागणार नाही; हा प्रभाव माझ्या किरणांपासून उत्पन्न आहे।”
Verse 69
एवमुक्तः स तेनाथ वाजिकर्णं समाश्रितः । लघुर्भूत्वाऽपठद्वेदान्भास्करस्य मुखात्ततः
असा उपदेश मिळाल्यावर तो वाजिकर्णाचा आश्रय घेऊन लघु (सूक्ष्म) झाला आणि मग भास्कराच्या मुखातून वेदांचे अध्ययन करू लागला।
Verse 70
एवं सिद्धिं समापन्नो याज्ञवल्क्यो द्विजोत्तमाः । कृत्वोपनिषदं चारु वेदार्थैः सकलैर्युतम्
अशा रीतीने सिद्धी प्राप्त करून याज्ञवल्क्य—द्विजोत्तम—यांनी सर्व वेदार्थांनी युक्त अशी सुंदर उपनिषद रचली।
Verse 71
जनकाय नरेंद्राय व्याख्याय च ततः परम् । कात्यायनं सुतं प्राप्य वेदसूत्रस्य कारकम्
त्यानंतर मनुष्यांतील श्रेष्ठ राजा जनकाला त्याने ते सम्यक् व्याख्यायिले; मग वेदसूत्रांचा कर्ता असा आपला पुत्र कात्यायन यास भेटून त्याच्याशी समागम केला।
Verse 72
त्यक्त्वा कलेवरं तत्र ब्रह्मद्वारि विनिर्मिते । तत्तेजो ब्रह्मणो गात्रे योजयामास शक्तितः
तेथे निर्मिलेल्या पवित्र ‘ब्रह्मद्वार’ येथे देहाचा त्याग करून, त्याने आपल्या आध्यात्मिक शक्तीने ते तेज ब्रह्माच्या देहातच एकरूप केले।
Verse 73
तस्य तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा तं च दिवाकरम् । नादबिंदुं पठित्वा च तदग्रे मुक्तिमाप्नुयात्
जो मनुष्य त्या तीर्थात स्नान करून त्या दिवाकराचे (सूर्याचे) दर्शन घेतो आणि त्याच्या समोर ‘नादबिंदु’ पठण करतो, तो मोक्ष प्राप्त करतो।